ସତ୍ରିକୂଟା ରାକ୍ଷସପୂର୍ଦଗ୍ଧା ଯେନ କ୍ଷଣାଦ୍ବଲାତ୍ । ଅକ୍ଷୋ ଯେନ ହତଃ ପୁତ୍ରୋ ରାକ୍ଷସେଂଦ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ତିନି ଶିଖର ଥିବା ରାକ୍ଷସ ନଗର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଳିଗଲା; ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଅକ୍ଷକୁ ତାଙ୍କେ ମାରିଦେଲେ।
ଦ୍ରୋଣୋନାମ ଗିରିର୍ଯେନ ପୁଚ୍ଛାଗ୍ରେଣ ସଦୈଵତଃ । ଆନୀତୋ ଜୀଵନାର୍ଥଂ ତୁ ସୈନିକାନାଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାଙ୍କ ପୁଛର ଆଗରେ ଡ୍ରୋଣ ପର୍ବତକୁ ସେ ସଦା ଆଣିଥିଲେ, ସେହିପରି ସେନାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇଁ।
ଜାନାତି ରାମଶ୍ଚାରିତ୍ରଂ ନାନ୍ଯୋ ଜାନାତି ମୂଢଧୀଃ । ଯଂ କପୀଂଦ୍ରଂ ମନାକ୍ସ୍ଵାନ୍ତାନ୍ନ ଵିସ୍ମରତି ସେଵକମ୍
ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର କେବଳ ରାମ ଜାଣନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୂଢ଼ମତି ଲୋକ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେହି କପିନାଥ କେବେ ତାଙ୍କର ଦାସଙ୍କୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵାଦ୍ଯାଃ କପୀଂଦ୍ରା ଯେ ପୃଥ୍ଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ଗ୍ରସଂତି ଯେ । ତେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ନୃପଂ ସର୍ଵେ ସେଵଂତେ ପ୍ରେକ୍ଷଣୋତ୍ସୁକାଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦି ସମସ୍ତ କପିନାଥ, ଯେଉଁମାନେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଗିଳିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
କୁଶଧ୍ଵଜୋ ନୀଲରତ୍ନୋ ରିପୁତାପୋ ମହାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଃ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଵିମଲଃ ସୁମଦସ୍ତଥା
କୁଶଧ୍ୱଜ, ନୀଳରତ୍ନ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା, ମହାଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରୀ, ପ୍ରଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁବାହୁ, ଭିମଳ ଏବଂ ସୁମଦ —
ରାଜା ଵୀରମଣିଃ ସତ୍ଯଯୁତୋ ରାମସ୍ଯ ସେଵକଃ । ଏତେଽନ୍ଯେପି ନୃପା ଭୂମେଃ ପତଯଃ ପର୍ଯୁପାସତେ
ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାଜା ବୀରମଣି, ଯିଏ ରାମଙ୍କର ଦାସ, ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ରହନ୍ତି।
ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଵୀର ଜଲଧୌ ମଶକଃ କୋ ଭଵାନିତି । ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗଚ୍ଛ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ କୃପାଲୁଂ ପୁତ୍ରକୈର୍ଯୁତଃ
ଏଠାରେ, ବୀର, ସମୁଦ୍ରରେ ତୁମେ କେବଳ ଏକ ମଶା ଭଳି; ଏହି କଥା ଜାଣି, ତୁମେ ତୁମର ପୁଅମାନେ ସହିତ କୃପାଳୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ।
ଵାହଂ ସମର୍ପ୍ଯ ଗଂତାସି ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତାର୍ଥୀ କୁରୁଷେ ସ୍ଵାଂଗାନି ଜନୁଷା ସହ
ତୁମର ଯାନ ଦେଇ, ତୁମେ ରାଜୀବନୟନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତୁମ ଜୀବନ ସାର୍ଥକ କରିବ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ରାଜା ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ଦୂତଂ ପ୍ରବ୍ରୁଵଂତମନେକଧା । ଏତାନ୍ଦର୍ଶଯସି କ୍ଷିପ୍ରଂ ସର୍ଵେ ନ ମମଗୋଚରାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ରାଜା ସେହି ଦୂତଙ୍କୁ, ଯିଏ ବହୁ ଭାବରେ କଥା କହୁଥିଲେ, କହିଲେ — 'ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖାଅ; ସେମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାହାନ୍ତି।'
ଯାଦୃଶଂ ମଦ୍ବଲଂ ଦୂତ ତାଦୃଶଂ ନ ହନୂମତଃ । ଯୋ ରାମଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାଗାଦ୍ଯାଗସ୍ଯ ପାଲନେ
'ଦୂତ, ମୋର ଶକ୍ତି ହନୁମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ, ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ପିଠିରେ ବସାଇ ଯାଜ୍ଞର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ।'
ଯଦ୍ଯହଂ ମନସା ଵାଚା କର୍ମଣା କୁତୁକାନ୍ଵିତଃ । ଭଜାମି ରାମଂ ତର୍ହ୍ଯାଶୁ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯତି ସ୍ଵାଂ ତନୁମ୍
'ଯଦି ମୁଁ ମନ, କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଗ୍ରହରେ ରାମଙ୍କୁ ଭଜିବି, ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଇଦେବେ।'
ଅନ୍ଯଥା ହନୁମନ୍ମୁଖ୍ଯା ଵୀରା ବଧ୍ନଂତୁ ମାଂ ବଲାତ୍ । ଗୃହ୍ଣଂତୁ ଵାହଂ ତରସା ରାମଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତାଃ
'ନହିଁଲେ, ହନୁମାନ୍ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ବୀର କପିମାନେ ମୋତେ ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭାବେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ କିମ୍ବା ରାମଭକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଧରନ୍ତୁ।'
ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ନୃପ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ କଥଯସ୍ଵ ମମୋଦିତମ୍ । ସଜ୍ଜୀଭଵଂତୁ ସୁଭଟା ଏଷ ଯାମି ରଣେ ବଲୀ
'ତୁମେ ରାଜା, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ ଏବଂ ମୋର କଥା କହ; ସମସ୍ତ ସେନା ତୟାରି ହେଉ, ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଉଛି।'
ସ ଵିଚାର୍ଯ ଯଥାଯୁକ୍ତଂ କରିଷ୍ଯତି ରଣାଂଗଣେ । ମୋଚଯଂତୁ ମହାଵାହଂ ନ ଵାମା ମା ଦଦଂତୁ ତେ
'ସେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ମହାଯାନକୁ ମୁକ୍ତ କର; ତୁମେ ତାହାକୁ ବାମପାଖରେ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାସ୍ମି ତଂ କୃତ୍ଵା ଯଯୌ ଵୀରୋ ଯତୋ ନୃପଃ । ଗତ୍ଵା ନିଵେଦଯାମାସ ଯଥୋକ୍ତଂ ସୁରଥେନ ଵୈ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯେପରି ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେ ଶୂରବୀର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ସୁରଥଙ୍କ କଥା ଯେପରି ଥିଲା, ସେପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭାଷିତଂ ତସ୍ଯ ସୁରଥସ୍ଯାଂଗଦାନନାତ୍ । ସଜ୍ଜୀଭୂତା ରଣେ ସର୍ଵେ ରଥସ୍ଥା ରଣକୋଵିଦାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଅଙ୍ଗଦ ମାଧ୍ୟମରେ ସୁରଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଥରେ ବସିଥିବା ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୟାରି ହେଲେ ।
ପଟହାନାଂ ନିନାଦୋଽଭୂଦ୍ଭେରୀନାଦସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଵୀରାଣାଂ ଗର୍ଜନାନାଦାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ରଣାଂଗଣେ
ଯୁଦ୍ଧ ଢୋଳର ଗଜଗଜାହଟ ଓ ସିଂହନାଦ ଶୁଣାଗଲା; ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଓ ଚିତ୍କାର ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଲା ।
ରଥଚୀତ୍କାରଶବ୍ଦେନ ଗଜାନାଂ ବୃଂହିତେନ ଚ । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ତତ୍ସକଲଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଦିଵଂ ଯାତୋ ମହାରଵଃ
ରଥ ଚକ୍ରର ଶବ୍ଦ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ତୁର୍ୟନାଦରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଭରିଗଲା, ସେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା ।
ରଣୋତ୍ସାହେନ ସଂଯୁକ୍ତା ଵୀରା ରଣଵିଶାରଦାଃ । କୁର୍ଵଂତି ଵିଵିଧାନ୍ନାଦାନ୍କାତରସ୍ଯ ଭଯଂକରାନ୍
ଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି, ଭୟଭୀତମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ଭରିଦେଲେ ।
ଏଵଂ କୋଲାହଲେ ଵୃତ୍ତେ ସୁରଥୋ ନାମ ଭୂମିପଃ । ସ୍ଵସୁତୈଃ ସୈନିକୈଶ୍ଚାଥ ଵୃତଃ ପ୍ରାଯାଦ୍ରଣାଂଗଣେ
ଏପରି ଉତ୍ତେଜନା ମଧ୍ୟରେ, ସୁରଥ ନାମକ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ସେନାପତିମାନେ ଘେରିଥିବାବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ।
ଗଜୈରଥୈର୍ହଯୈଃ ପତ୍ତିଵ୍ରଜୈଃ ପୂର୍ଣାଂ ତୁ ମେଦିନୀମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ସମୁଦ୍ରଇଵ ତାଂ ପ୍ଲାଵଯନ୍ଦଦୃଶେ ଭଟୈଃ
ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପଦାତି ସେନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଭୂମିକୁ ଏମିତି ଭରିଦେଲେ, ଯେପରି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଶଂଖନାଦେନ ସଂଘୁଷ୍ଟଂ ଜଯନାଦୈସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ପ୍ରଧନୋଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ସୁମତିଂ ପ୍ରାହ ଭୂମିପଃ
ଶଂଖ ଓ ଜୟଧ୍ୱନିର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୟାରି ହେବାକୁ ଦେଖି, ରାଜା ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଏଷ ରାଜା ସମାଯାତୋ ମହାସୈନ୍ଯପରୀଵୃତଃ । ଅତ୍ର ଯତ୍କୃତ୍ଯମସ୍ମାକଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମହାମତେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ଏହିଠାରେ ରାଜା ବଡ଼ ସେନା ନେଇ ଆସୁଛନ୍ତି; ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯମତ୍ର ବହୁଭିର୍ଵୀରୈ ରଣଵିଶାରଦୈଃ । ପୁଷ୍କଲାଦିଭିରତ୍ଯୁଗ୍ରୈଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ
ସୁମତି କହିଲେ: ଏଠି ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର ।
ରାଜ୍ଞା ସହ ସମୀରସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ପରମଶୌର୍ଯଵାନ୍ । ଯୁଦ୍ଧଂ କରୋତୁ ସୁବଲଃ ପରଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ
ରାଜାଙ୍କ ସହିତ, ସମୀରଙ୍କ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରୁନ୍ତୁ ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ବ୍ରୂତେ ମହାମାତ୍ଯୋ ଯାଵତ୍ତାଵନ୍ନୃପାତ୍ମଜାଃ । ରଣାଂଗଣେ ଧନୂଂଷ୍ଯଦ୍ଧା ସ୍ଫାରଯାମାସୁରୁଦ୍ଧତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି ମହାମନ୍ତ୍ରୀ କହିଥିବାବେଳେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଧରି, ଶକ୍ତିରେ ତାଣିଲେ ।
ତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଯୋଧାଃ ସୁବଲାଃ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ରଣୋତ୍କଟାଃ । ଅଭିଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଯଂଦନୈଃ ସ୍ଵୈର୍ଧନୁର୍ବାଣକରା ମତାଃ
ସେମାନେ ଦେଖି, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ନିଜ ରଥରେ ଧନୁଷ ବାଣ ଧରି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ ।
ଚଂପକେନ ମହାଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଦ୍ଵୈରଥେନୈଵ ଯୁଯୁଧେ ମହାଵୀରେଣ ଶାଲିନା
ପୁଷ୍କଳ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସେ ମହାବୀର ଚମ୍ପକ ସହ ରଥରେ ଦୁଇଝଣ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ।
ମୋହକଂ ଯୋଧଯାମାସ ଜାନକିଃ ସ କୁଶଧ୍ଵଜଃ । ରିପୁଂଜଯେନ ଵିମଲୋ ଦୁର୍ଵାରେଣ ସୁବାହୁକଃ
ଜନକଙ୍କ ପୁଅ କୁଶଧ୍ୱଜ ମୋହକ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ବିମଳ ରିପୁଞ୍ଜୟ ସହ ଓ ସୁବାହୁକ ଦୁର୍ବାର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ।
ପ୍ରତାପିନା ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯୋ ବଲମୋଦେନ ଚାଂଗଦଃ । ହର୍ଯକ୍ଷେଣ ନୀଲରତ୍ନଃ ସହଦେଵେନ ସତ୍ଯଵାନ୍
ପ୍ରତାପୀ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଳମୋଦ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଅଙ୍ଗଦ ହର୍ୟକ୍ଷ ସହ, ନୀଳରତ୍ନ ସତ୍ୟବାନ ସହ ଓ ସହଦେବ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଗ ଦେଲେ ।