ସୁରଥ ଉଵାଚ। ପ୍ଲଵଗାଧିପ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମାଗତୋଽତ୍ର କଥଂ ଭଵାନ୍ । ବ୍ରୂହି ମେ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା କରୋମି ତତ୍
ସୁରଥ କହିଲେ: ବାନରମାନ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଆସିଛ? ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋତେ କୁହ, ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ସଂଭାଷମାଣଂ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କପୀଶ୍ଵରଃ । ଵିସ୍ମଯଂଶ୍ଚେତସି ଭୃଶଂ ରାମସେଵାକରଂ ନୃପମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ବାନରମାନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ରାମଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି ରାଜାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗିଲା।
ଜାନୀହି ମାଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଲିପୁତ୍ରଂ ହରୀଶ୍ଵରମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ଦୂତତ୍ଵେ ପ୍ରେଷିତୋ ଭଵତୋଂଽତିକମ୍
ହେ ରାଜା, ମୋତେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ବାନରମାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଦ ବୋଲି ଜାଣ; ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଦୂତ ଭାବେ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଛି।
ସେଵକୈଃ କୈଶ୍ଚିଦାଗତ୍ଯ ଧୃତୋଽଶ୍ଵୋ ମମ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଅଜ୍ଞାନତୋ ମହାନ୍ଯାଯ୍ଯଂ କୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ସହସା ନୃପ
ତୁମ ଦାସମାନେ ଏଠିକୁ ଆସି ଏମିତି ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ମୋ ଘୋଡାକୁ ଧରି ନେଇଛନ୍ତି, ରାଜା।
ତମଶ୍ଵଂ ସହ ରାଜ୍ଯେନ ସହପୁତ୍ରୈର୍ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଯାହି ଚରଣେ ପତିତ୍ଵାଶୁ ପ୍ରଦେହି ଚ
ସେ ଘୋଡା, ତୁମ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅମାନେ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ, ନେଇ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଶୀଘ୍ର ଶରଣ ନିଅ ଓ ଘୋଡା ଫେରାଇ ଦିଅ।
ନୋଚେଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନନିର୍ମୁକ୍ତନାରାଚୈଃ କ୍ଷତଵିଗ୍ରହଃ । ପୃଥ୍ଵୀତଲମଲଂ କୁର୍ଵଞ୍ଛଯିଷ୍ଯସି ଵିଶୀର୍ଷକଃ
ନହେଲେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ତୁମ ଶରୀର ରକ୍ତାକ୍ତ ହେବ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିବ।
ଯେନ ଲଂକାପତିର୍ନାଶଂ ପ୍ରାପିତୋ ଲୀଲଯା କ୍ଷଣାତ୍ । ତସ୍ଯାଶ୍ଵଂ ଯାଗଯୋଗ୍ଯଂ ତୁ ହୃତ୍ଵା କୁତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସି
ଯିଏ ଲଙ୍କାର ରାଜାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଖେଳେଇ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଘୋଡା ନେଇ ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବୁ?
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯାଦିଭାଷମାଣଂ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀଶ୍ଵରଃ । ସର୍ଵଂ ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀଷି ତ୍ଵଂ ନାନୃତଂ ତଵ ଭାଷିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଭୂମିର ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ; ତୁମ କଥାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ।
ପରଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନପଦସେଵକ । ମଯା ଧୃତୋ ମହାନଶ୍ଵୋ ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପାଦସେବକ; ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାଘୋଡାକୁ ଧରିଛି।
ନ ମୋକ୍ଷ୍ଯେ ସର୍ଵଥା ଵାହଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଦିଭଯାଦହମ୍ । ଚେଦ୍ରାମଃ ସ୍ଵଯମାଗତ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଦାସ୍ଯତେ ମମ
ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଭୟରେ ଏହି ଘୋଡାକୁ ଛାଡିବି ନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ନିଜେ ଆସି ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ,
ତଦାହଂ ଚରଣୌ ନତ୍ଵା ଦାସ୍ଯାମି ସୁତସଂଯୁତଃ । ସର୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ କୁଟୁଂବଂ ଚ ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ବଲଂ ବହୁ
ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇ, ମୋ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ପରିବାର, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଘୋଡା ଫେରାଇ ଦେବି।
କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମଯଂ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵାମିନାପି ଵିରୁଦ୍ଧ୍ଯତେ। ଧର୍ମେଣ ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ରାପି ରାମଦର୍ଶନମିଚ୍ଛତା
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମ—ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା; ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଦୀନ୍ପ୍ରଵୀରାଂସ୍ତାନଧୁନାହଂ କ୍ଷଣାଦପି । ଜିତ୍ଵା ବଧ୍ନାମି ମଦ୍ଗେହେ ନୋଚେଦ୍ରାମଃ ସମାଵ୍ରଜେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୂରମାନେଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇ ଏଠାରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବି, ଯଦି ରାମ ନିଜେ ଆସି ନାହାନ୍ତି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାଂଗଦୋ ଧୀମାଞ୍ଜହାସ ନୃପତିଂ ତଦା । ଉଵାଚ ଚ ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମହାଧୈର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଅଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କୁ ହସିଲେ ଓ ବଡ଼ ଧୈର୍ୟ ଭରା ମହତ୍ କଥା କହିଲେ।
ଅଂଗଦ ଉଵାଚ। ବୁଦ୍ଧିହୀନଃ ପ୍ରଵଦସି ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵାତ୍ସାଗତା ତଵ । ଯତ୍ତ୍ଵଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନନୃପତିଂ ଧିକ୍କରୋଷି ଧିଯା ବଲୀ
ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ: ବୟସ୍ ହେବାରୁ ତୁମେ ଅବିବେକର କଥା କହୁଛ; ତୁମେ ଶତୃଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବଳବାନ, ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଛ।
ଯୋ ମାଂଧାତୃରିପୁଂ ଦୈତ୍ଯଂ ଲଵଣଂ ଲୀଲଯାଵଧୀତ୍ । ଯେନାନେକେ ଜିତାଃ ସଂଖ୍ଯେ ଵୈରିଣଃ ପ୍ରବଲୋଦ୍ଧତାଃ
ଯିଏ ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦାନବ ଲବଣକୁ ଖେଳେଇ ମାରିଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଗଲେ—
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀ ହତୋ ଯେନ ରାକ୍ଷସଃ କାମଗେ ସ୍ଥିତଃ । ତ୍ଵଂ ତଂ ବଧ୍ନାସି ଵୀରେଂଦ୍ରଂ ମତିହୀନଃ ପ୍ରଭାସି ମେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ଦିନ କାମନାରେ ଭରିଥିବା ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀଙ୍କୁ ମାରିଥିଲ, ଏବେ ତୁମେ ବୁଝିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ସେହି ବୀରମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ମୋତେ ଏହିପରି ଲାଗୁଛି।
ଭ୍ରାତୃଜୋ ଯସ୍ଯ ସୁବଲୀ ପୁଷ୍କଲଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଯେନ ରୁଦ୍ରଗଣଃ ସଂଖ୍ଯେ ଵୀରଭଦ୍ରଃ ସୁତୋଷିତଃ
ଯାହାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇ ପୁଷ୍କଳ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦଳକୁ ଖୁସି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।
ଵର୍ଣଯାମି କିମେତସ୍ଯ ପରାକ୍ରାଂତିଂ ବଲୋର୍ଜିତାମ୍ । ଯେନ ନାସ୍ତି ସମଃ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ବଲେନ ଯଶସା ଶ୍ରିଯା
ତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁତା ଓ ଜିତା ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କଣ ବଖାଣିବି? ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତି, କୀର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଧନ-ଢାଳିରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।
ହନୂମାନ୍ଯସ୍ଯ ନିକଟେ ରଘୁନାଥପଦାବ୍ଜଧୀଃ । ଯସ୍ଯାନେକାନି କର୍ମାଣି ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଶ୍ରୁତାନି ତେ
ଯିଏ ରଘୁନାଥଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେହି ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ତୁମେ ଶୁଣିବ।
ସତ୍ରିକୂଟା ରାକ୍ଷସପୂର୍ଦଗ୍ଧା ଯେନ କ୍ଷଣାଦ୍ବଲାତ୍ । ଅକ୍ଷୋ ଯେନ ହତଃ ପୁତ୍ରୋ ରାକ୍ଷସେଂଦ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ତିନି ଶିଖର ଥିବା ରାକ୍ଷସ ନଗର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜଳିଗଲା; ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଅକ୍ଷକୁ ତାଙ୍କେ ମାରିଦେଲେ।
ଦ୍ରୋଣୋନାମ ଗିରିର୍ଯେନ ପୁଚ୍ଛାଗ୍ରେଣ ସଦୈଵତଃ । ଆନୀତୋ ଜୀଵନାର୍ଥଂ ତୁ ସୈନିକାନାଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାଙ୍କ ପୁଛର ଆଗରେ ଡ୍ରୋଣ ପର୍ବତକୁ ସେ ସଦା ଆଣିଥିଲେ, ସେହିପରି ସେନାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଜୀବନ ପାଇଁ।
ଜାନାତି ରାମଶ୍ଚାରିତ୍ରଂ ନାନ୍ଯୋ ଜାନାତି ମୂଢଧୀଃ । ଯଂ କପୀଂଦ୍ରଂ ମନାକ୍ସ୍ଵାନ୍ତାନ୍ନ ଵିସ୍ମରତି ସେଵକମ୍
ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର କେବଳ ରାମ ଜାଣନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମୂଢ଼ମତି ଲୋକ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେହି କପିନାଥ କେବେ ତାଙ୍କର ଦାସଙ୍କୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵାଦ୍ଯାଃ କପୀଂଦ୍ରା ଯେ ପୃଥ୍ଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ଗ୍ରସଂତି ଯେ । ତେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ନୃପଂ ସର୍ଵେ ସେଵଂତେ ପ୍ରେକ୍ଷଣୋତ୍ସୁକାଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦି ସମସ୍ତ କପିନାଥ, ଯେଉଁମାନେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଗିଳିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
କୁଶଧ୍ଵଜୋ ନୀଲରତ୍ନୋ ରିପୁତାପୋ ମହାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଃ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ଵିମଲଃ ସୁମଦସ୍ତଥା
କୁଶଧ୍ୱଜ, ନୀଳରତ୍ନ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା, ମହାଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରୀ, ପ୍ରଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁବାହୁ, ଭିମଳ ଏବଂ ସୁମଦ —
ରାଜା ଵୀରମଣିଃ ସତ୍ଯଯୁତୋ ରାମସ୍ଯ ସେଵକଃ । ଏତେଽନ୍ଯେପି ନୃପା ଭୂମେଃ ପତଯଃ ପର୍ଯୁପାସତେ
ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାଜା ବୀରମଣି, ଯିଏ ରାମଙ୍କର ଦାସ, ଏମିତି ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ରହନ୍ତି।
ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଵୀର ଜଲଧୌ ମଶକଃ କୋ ଭଵାନିତି । ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗଚ୍ଛ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ କୃପାଲୁଂ ପୁତ୍ରକୈର୍ଯୁତଃ
ଏଠାରେ, ବୀର, ସମୁଦ୍ରରେ ତୁମେ କେବଳ ଏକ ମଶା ଭଳି; ଏହି କଥା ଜାଣି, ତୁମେ ତୁମର ପୁଅମାନେ ସହିତ କୃପାଳୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ।
ଵାହଂ ସମର୍ପ୍ଯ ଗଂତାସି ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତାର୍ଥୀ କୁରୁଷେ ସ୍ଵାଂଗାନି ଜନୁଷା ସହ
ତୁମର ଯାନ ଦେଇ, ତୁମେ ରାଜୀବନୟନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ତୁମ ଜୀବନ ସାର୍ଥକ କରିବ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ରାଜା ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ଦୂତଂ ପ୍ରବ୍ରୁଵଂତମନେକଧା । ଏତାନ୍ଦର୍ଶଯସି କ୍ଷିପ୍ରଂ ସର୍ଵେ ନ ମମଗୋଚରାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ରାଜା ସେହି ଦୂତଙ୍କୁ, ଯିଏ ବହୁ ଭାବରେ କଥା କହୁଥିଲେ, କହିଲେ — 'ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖାଅ; ସେମାନେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନାହାନ୍ତି।'
ଯାଦୃଶଂ ମଦ୍ବଲଂ ଦୂତ ତାଦୃଶଂ ନ ହନୂମତଃ । ଯୋ ରାମଂ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାଗାଦ୍ଯାଗସ୍ଯ ପାଲନେ
'ଦୂତ, ମୋର ଶକ୍ତି ହନୁମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ, ଯିଏ ରାମଙ୍କୁ ପିଠିରେ ବସାଇ ଯାଜ୍ଞର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ।'