ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କଥମତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ରାମାଶ୍ଵୋଽନେନ ଚେଦ୍ଧୃତଃ । ନାଯାତି ଯୋଦ୍ଧୁଂ ପ୍ରବଲଂ କଟକଂ ଵୀରସେଵିତମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: 'ଯଦି ସେ ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ନେଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଆମେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ ଥିବା ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସୁନାହାନ୍ତି।'
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଦୂତଃ ପ୍ରେଷ୍ଯୋ ମହାରାଜ ରାଜାନଂ ପ୍ରତି ଵାଗ୍ମିକଃ । ଯଦ୍ଵାକ୍ଯେନ ସମାଯାତି ବଲେନ ବଲିନାଂ ଵରଃ
ସୁମତି କହିଲେ: 'ମହାରାଜ, ଏହି କାମ ପାଇଁ ଏକ ସୁବକ୍ତା ଦୂତକୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଯିବା ଉଚିତ। ସେ ତାଙ୍କ କଥାରେ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିରେ, ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରକୁ ଆଣିପାରିବ।'
ନୋଚେଦଜ୍ଞାନତୋ ଵାହୋ ଧୃତଃ କେନାପି ମାନିନା । ଅର୍ପଯିଷ୍ଯତି ନଃ ସାଧୁମଶ୍ଵଂ କ୍ରତୁଵରଂ ଶୁଭମ୍
'ନାହିଁଲେ, ଯଦି କୌଣସି ଅବିବେକୀ ଗର୍ବିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଜାଣି ଘୋଡ଼ା ଧରିଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ଶୁଭ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଫେରାଇଦେବେ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ବଲୀ । ଅଂଗଦଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵଚନଂ ଵିନଯାନ୍ଵିତମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପ୍ରବଳ ଶତୃଘ୍ନ ବିନୟ ସହିତ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଯାହି ତ୍ଵଂ ନିକଟସ୍ଥେ ଵୈ ସୁରଥସ୍ଯ ମହାପୁରେ । ଦୂତତ୍ଵେନ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପ୍ରବ୍ରୂହି ନୃପତିଂ ପ୍ରତି
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: 'ତୁମେ ନିକଟରେ ଥିବା ସୁରଥଙ୍କ ମହାନଗରକୁ ଯାଅ; ଦୂତ ଭାବେ ଯାଇ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହ।'
ତ୍ଵଯା ଧୃତୋ ରାମଵାହୋ ଜ୍ଞାନତୋଽଜ୍ଞାନତୋପି ଵା । ଅର୍ପଯତୁ ନ ଵା ଯାତୁ ପ୍ରଧନଂ ଵୀରସଂଯୁତମ୍
'ତୁମେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ଯେପରି ରାମଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଧରିଥିଲେ, ସେ ଆମକୁ ଫେରାଇଦିଅ, ନାହିଁଲେ ତାଙ୍କର ବୀରମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସନ୍ତୁ।'
ରାମସ୍ଯ ଦୌତ୍ଯଂ ଲଂକାଯାଂ ରାଵଣଂ ପ୍ରତି ଯତ୍କୃତମ୍ । ତଥୈଵ କୁରୁ ଭୂଯିଷ୍ଠ ବଲସଂଯୁତବୁଦ୍ଧିମନ୍
'ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଯେପରି ଲଙ୍କାରେ ରାବଣଙ୍କ ପାଖରେ ରାମଙ୍କ ଦୂତ୍ୟ କରିଥିଲ, ସେଇପରି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କର।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାଂଗଦୋ ଵୀର ଓମିତି ପ୍ରୋଚ୍ଯ ଭୂମିପମ୍ । ଜଗାମ ସଂସଦୋ ମଧ୍ଯେ ଵୀରଶ୍ରେଣିସମନ୍ଵିତେ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୀର ଅଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କୁ 'ଓଁ' କହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏବଂ ବୀରମାନେ ଘେରିଥିବା ସଭା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦଦର୍ଶ ସୁରଥଂ ଭୂପଂ ତୁଲସୀମଂଜରୀଧରମ୍ । ରାମଭଦ୍ରଂ ରସନଯା ବ୍ରୁଵଂତଂ ସେଵକାନ୍ନିଜାନ୍
ସେ ଦେଖିଲେ ରାଜା ସୁରଥଙ୍କୁ, ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ନିଜ ଦାସମାନେଙ୍କ ସହ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା।
ରାଜାପି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ଲଵଗଂ ମନୋହରଵପୁର୍ଧରମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଦୂତଂ ମତ୍ଵାପି ଵାଲିଜଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ରାଜା, ମନୋହର ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ବାନରକୁ ଦେଖି, ଯଦିଓ ତାଙ୍କୁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଦୂତ ଭାବିଲେ, ତଥାପି ବାଲିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସୁରଥ ଉଵାଚ। ପ୍ଲଵଗାଧିପ କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମାଗତୋଽତ୍ର କଥଂ ଭଵାନ୍ । ବ୍ରୂହି ମେ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା କରୋମି ତତ୍
ସୁରଥ କହିଲେ: ବାନରମାନ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଆସିଛ? ସମସ୍ତ କାରଣ ମୋତେ କୁହ, ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ସଂଭାଷମାଣଂ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କପୀଶ୍ଵରଃ । ଵିସ୍ମଯଂଶ୍ଚେତସି ଭୃଶଂ ରାମସେଵାକରଂ ନୃପମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ବାନରମାନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ରାମଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି ରାଜାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗିଲା।
ଜାନୀହି ମାଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଲିପୁତ୍ରଂ ହରୀଶ୍ଵରମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ଚ ଦୂତତ୍ଵେ ପ୍ରେଷିତୋ ଭଵତୋଂଽତିକମ୍
ହେ ରାଜା, ମୋତେ ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ବାନରମାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଦ ବୋଲି ଜାଣ; ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଦୂତ ଭାବେ ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଛି।
ସେଵକୈଃ କୈଶ୍ଚିଦାଗତ୍ଯ ଧୃତୋଽଶ୍ଵୋ ମମ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଅଜ୍ଞାନତୋ ମହାନ୍ଯାଯ୍ଯଂ କୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ସହସା ନୃପ
ତୁମ ଦାସମାନେ ଏଠିକୁ ଆସି ଏମିତି ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ମୋ ଘୋଡାକୁ ଧରି ନେଇଛନ୍ତି, ରାଜା।
ତମଶ୍ଵଂ ସହ ରାଜ୍ଯେନ ସହପୁତ୍ରୈର୍ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଯାହି ଚରଣେ ପତିତ୍ଵାଶୁ ପ୍ରଦେହି ଚ
ସେ ଘୋଡା, ତୁମ ରାଜ୍ୟ, ପୁଅମାନେ ଓ ଆନନ୍ଦ ସହିତ, ନେଇ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଶୀଘ୍ର ଶରଣ ନିଅ ଓ ଘୋଡା ଫେରାଇ ଦିଅ।
ନୋଚେଚ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନନିର୍ମୁକ୍ତନାରାଚୈଃ କ୍ଷତଵିଗ୍ରହଃ । ପୃଥ୍ଵୀତଲମଲଂ କୁର୍ଵଞ୍ଛଯିଷ୍ଯସି ଵିଶୀର୍ଷକଃ
ନହେଲେ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ତୁମ ଶରୀର ରକ୍ତାକ୍ତ ହେବ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡିବ।
ଯେନ ଲଂକାପତିର୍ନାଶଂ ପ୍ରାପିତୋ ଲୀଲଯା କ୍ଷଣାତ୍ । ତସ୍ଯାଶ୍ଵଂ ଯାଗଯୋଗ୍ଯଂ ତୁ ହୃତ୍ଵା କୁତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସି
ଯିଏ ଲଙ୍କାର ରାଜାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଖେଳେଇ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଘୋଡା ନେଇ ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବୁ?
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯାଦିଭାଷମାଣଂ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀଶ୍ଵରଃ । ସର୍ଵଂ ତଥ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀଷି ତ୍ଵଂ ନାନୃତଂ ତଵ ଭାଷିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଭୂମିର ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେସବୁ ସତ୍ୟ; ତୁମ କଥାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ।
ପରଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନପଦସେଵକ । ମଯା ଧୃତୋ ମହାନଶ୍ଵୋ ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ
କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣ, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପାଦସେବକ; ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହାଘୋଡାକୁ ଧରିଛି।
ନ ମୋକ୍ଷ୍ଯେ ସର୍ଵଥା ଵାହଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଦିଭଯାଦହମ୍ । ଚେଦ୍ରାମଃ ସ୍ଵଯମାଗତ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଦାସ୍ଯତେ ମମ
ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶତୃଘ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଭୟରେ ଏହି ଘୋଡାକୁ ଛାଡିବି ନାହିଁ; ଯଦି ରାମ ନିଜେ ଆସି ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ,
ତଦାହଂ ଚରଣୌ ନତ୍ଵା ଦାସ୍ଯାମି ସୁତସଂଯୁତଃ । ସର୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ କୁଟୁଂବଂ ଚ ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ବଲଂ ବହୁ
ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଶିର ନମାଇ, ମୋ ପୁଅମାନେ, ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ପରିବାର, ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଘୋଡା ଫେରାଇ ଦେବି।
କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମଯଂ ଧର୍ମଃ ସ୍ଵାମିନାପି ଵିରୁଦ୍ଧ୍ଯତେ। ଧର୍ମେଣ ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ରାପି ରାମଦର୍ଶନମିଚ୍ଛତା
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମ—ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା; ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଦୀନ୍ପ୍ରଵୀରାଂସ୍ତାନଧୁନାହଂ କ୍ଷଣାଦପି । ଜିତ୍ଵା ବଧ୍ନାମି ମଦ୍ଗେହେ ନୋଚେଦ୍ରାମଃ ସମାଵ୍ରଜେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୂରମାନେଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇ ଏଠାରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବି, ଯଦି ରାମ ନିଜେ ଆସି ନାହାନ୍ତି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାଂଗଦୋ ଧୀମାଞ୍ଜହାସ ନୃପତିଂ ତଦା । ଉଵାଚ ଚ ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମହାଧୈର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଅଙ୍ଗଦ ରାଜାଙ୍କୁ ହସିଲେ ଓ ବଡ଼ ଧୈର୍ୟ ଭରା ମହତ୍ କଥା କହିଲେ।
ଅଂଗଦ ଉଵାଚ। ବୁଦ୍ଧିହୀନଃ ପ୍ରଵଦସି ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵାତ୍ସାଗତା ତଵ । ଯତ୍ତ୍ଵଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନନୃପତିଂ ଧିକ୍କରୋଷି ଧିଯା ବଲୀ
ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ: ବୟସ୍ ହେବାରୁ ତୁମେ ଅବିବେକର କଥା କହୁଛ; ତୁମେ ଶତୃଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବଳବାନ, ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଛ।
ଯୋ ମାଂଧାତୃରିପୁଂ ଦୈତ୍ଯଂ ଲଵଣଂ ଲୀଲଯାଵଧୀତ୍ । ଯେନାନେକେ ଜିତାଃ ସଂଖ୍ଯେ ଵୈରିଣଃ ପ୍ରବଲୋଦ୍ଧତାଃ
ଯିଏ ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦାନବ ଲବଣକୁ ଖେଳେଇ ମାରିଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅହଂକାରୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଗଲେ—
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀ ହତୋ ଯେନ ରାକ୍ଷସଃ କାମଗେ ସ୍ଥିତଃ । ତ୍ଵଂ ତଂ ବଧ୍ନାସି ଵୀରେଂଦ୍ରଂ ମତିହୀନଃ ପ୍ରଭାସି ମେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ଦିନ କାମନାରେ ଭରିଥିବା ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀଙ୍କୁ ମାରିଥିଲ, ଏବେ ତୁମେ ବୁଝିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ସେହି ବୀରମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ, ମୋତେ ଏହିପରି ଲାଗୁଛି।
ଭ୍ରାତୃଜୋ ଯସ୍ଯ ସୁବଲୀ ପୁଷ୍କଲଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଯେନ ରୁଦ୍ରଗଣଃ ସଂଖ୍ଯେ ଵୀରଭଦ୍ରଃ ସୁତୋଷିତଃ
ଯାହାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଇ ପୁଷ୍କଳ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦଳକୁ ଖୁସି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।
ଵର୍ଣଯାମି କିମେତସ୍ଯ ପରାକ୍ରାଂତିଂ ବଲୋର୍ଜିତାମ୍ । ଯେନ ନାସ୍ତି ସମଃ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ବଲେନ ଯଶସା ଶ୍ରିଯା
ତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁତା ଓ ଜିତା ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କଣ ବଖାଣିବି? ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତି, କୀର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଧନ-ଢାଳିରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କେହି ନାହିଁ।
ହନୂମାନ୍ଯସ୍ଯ ନିକଟେ ରଘୁନାଥପଦାବ୍ଜଧୀଃ । ଯସ୍ଯାନେକାନି କର୍ମାଣି ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଶ୍ରୁତାନି ତେ
ଯିଏ ରଘୁନାଥଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେହି ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ତୁମେ ଶୁଣିବ।