ସ ପୂଜିତୋ ଭୂପଵରୈଃ ପରୀତ୍ଯ ଵରଭାରତମ୍ । ପରୀଵୃତୋ ଵୀରଵରୈଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଦିଭିରୁଦ୍ଭଟୈଃ
ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ସେଘୋଡ଼ା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ ଦେଶ ଚାରିପଟେ ଘୁରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବଳ ବୀରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ।
ସ ବଭ୍ରାମ ବହୂନ୍ଦେଶାନ୍ହିମାଲଯସମୀପତଃ । ନ କୋପି ତଂ ନିଜଗ୍ରାହ ହଯଂ ରାମବଲଂ ସ୍ମରନ୍
ସେ ଘୋଡ଼ା ହିମାଲୟ ପାଖରେ ଅନେକ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିଲା; କେହି ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ସେନାର ଶକ୍ତିକୁ ମନେ ପକାଇ, ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଂଗଵଂଗକଲିଂଗାନାଂ ରାଜଭିଃ ସଂସ୍ତୁତୋ ହଯଃ । ଜଗାମ ରାଜ୍ଞୋ ନଗରେ ସୁରଥସ୍ଯ ମନୋହରେ
ଅଙ୍ଗ, ବଙ୍ଗ ଓ କଳିଙ୍ଗ ରାଜାମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଏହା ପରେ ସେ ଘୋଡ଼ା ରାଜା ସୁରଥଙ୍କ ମନୋହର ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
କୁଂଡଲଂ ନାମ ନଗରମଦିତେର୍ଯତ୍ର କୁଂଡଲମ୍ । କର୍ଣଯୋଃ ପତିତଂ ଭୂମୌ ହର୍ଷଭଯସୁକଂପଯୋଃ
ଏଠାରେ କୁଣ୍ଡଳା ନାମକ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସହର ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଦିତିଙ୍କ କାନରୁ ତାଙ୍କ କୁଣ୍ଡଳ ଖୁସି, ଭୟ ଓ କମ୍ପନରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଯତ୍ର ଧର୍ମଵ୍ଯତିକ୍ରାଂତିଂ ନ କରୋତି କଦାପିନା । ଶ୍ରୀରାମସ୍ମରଣଂ ପ୍ରେମ୍ଣା କରୋତି ଜନତାନ୍ଵହମ୍
ଏଠାରେ କେହି କେବେ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠାର ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରେମରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାନାଂ ତୁ ଯତ୍ରାର୍ଚା ତୁଲସ୍ଯାଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ନୃଭିଃ । କ୍ରିଯତେ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ସେଵକୈଃ ପାପଵର୍ଜିତୈଃ
ଏଠାରେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ନିଷ୍ପାପ ସେବକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଶ୍ୱଥ ଓ ତୁଳସୀ ଗଛର ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଦେଵାଲଯା ରମ୍ଯା ରାଘଵପ୍ରତିମାଯୁତାଃ । ପୂଜ୍ଯଂତେ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୈଃ କପଟଵର୍ଜିତୈଃ
ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦେଉଳଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ନିଷ୍କପଟ ଲୋକମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଵାଚି ନାମ ହରେର୍ଯତ୍ର ନ ଵୈ କଲହସଂକଥା । ହୃଦି ଧ୍ଯାନଂ ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ନ ଚ କାମଫଲସ୍ମୃତିଃ
ହରିଙ୍କ ଭୂମି ଭାବରେ ଯେଉଁଠାରେ ବାଚି ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଠାରେ କେବେ ଝଗଡ଼ା ନଥାଏ; ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଅଛି, କିଛି ଲୋକିକ ଫଳର ଆଶା ନାହିଁ।
ଦେଵନଂ ଯତ୍ର ରାମସ୍ଯ ଵାର୍ତ୍ତାଭିଃ ପୂତଦେହିନାମ୍ । ନ ଜାତୁଚିନ୍ନୃଣାମସ୍ତି ସତ୍ଯଵ୍ଯସନମାନିନାମ୍
ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମାମାନେ ରାମଙ୍କୁ କଥା ଶ୍ରବଣ କରାଇ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେଠାର ଲୋକମାନେ କେବେ ମିଥ୍ୟାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ଵସତି ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁରଥଃ ସତ୍ଯଵାନ୍ବଲୀ । ରଘୁନାଥପଦସ୍ମାରହୃଷ୍ଟଚିତ୍ତଃ ପରୋନ୍ମଦଃ
ସେଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ପ୍ରବଳ ସୁରଥ ରହନ୍ତି, ଯିଏ ରଘୁନାଥଙ୍କ ପାଦସ୍ମରଣରେ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦରେ ଲୀନ।
କିଂ ଵର୍ଣଯାମି ରାମସ୍ଯ ସେଵକଂ ସୁରଥଂ ଵରମ୍ । ଯସ୍ଯାଶେଷଗୁଣା ଭୂମୌ ଵିସ୍ତୃତାଃ ପାଵଯଂତ୍ଯଘମ୍
ମୁଁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଭକ୍ତ ସୁରଥଙ୍କୁ, ଯାଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣ ଭୂମିରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ, ପାପକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ସେଵକାସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପସ୍ଯ ପର୍ଯଟଂତଃ କଦାଚନ । ଅପଶ୍ଯନ୍ହଯମେଧସ୍ଯ ହଯଂ ଚଂଦନଚର୍ଚିତମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କ ସେବକମାନେ କେବେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିଲେ।
ତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତା ହଯପତ୍ରମଲୋକଯନ୍ । ସ୍ପଷ୍ଟାକ୍ଷରସମାଯୁକ୍ତଂ ଚଂଦନାଦିକଚର୍ଚିତମ୍
ସେମାନେ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଘୋଡ଼ାର ଝଣ୍ଡାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଲିଖା ଓ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଲେପିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମେଣ ସଂମୁକ୍ତଂ ହଯଂ ନେତ୍ରମନୋହରମ୍ । ହୃଷ୍ଟା ରାଜ୍ଞେ ସଭାସ୍ଥାଯ କଥଯାମାସୁରୁତ୍ସୁକାଃ
ଏହା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ମନମୋହନ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କ ସଭାକୁ ଯାଇ, ଉତ୍ସୁକତାରେ ଖବର ଦେଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍ନଯୋଧ୍ଯାନଗରୀପତିସ୍ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ରାଘଵଃ । ହଯମେଧକ୍ରତୋର୍ଯୋଗ୍ଯୋ ହଯୋ ମୁକ୍ତଃ ପରିଭ୍ରମନ୍
‘ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଘୋଡ଼ା ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ରାଘବଙ୍କର, ଯିଏ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଘୁରୁଛି।’
ସ ତେ ପୁରସ୍ଯ ନିକଟେ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସେଵକସଂଯୁତଃ । ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ମହାରାଜ ହଯଂ ତଂ ସୁମନୋହରମ୍
ସେ ଘୋଡ଼ା, ସେବକମାନେ ସହିତ, ଏବେ ସହର ନିକଟକୁ ଆସିଛି; ହେ ମହାରାଜ, ଏହି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିନିଅ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନିଜପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯଂ ହର୍ଷପରିପ୍ଲୁତଃ । ଉଵାଚ ଵୀରାନ୍ବଲିନୋ ମେଘଗଂଭୀରଯା ଗିରା
ଏହିପରି ନିଜ କଥା ଶୁଣି, ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ଶେଷ ଗଭୀର ମେଘ ଭଳି ଧ୍ୱନିରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେଂକୁ କହିଲେ।
ସୁରଥ ଉଵାଚ। ଧନ୍ଯା ଵଯଂ ରାମମୁଖଂ ପଶ୍ଯାମଃ ସହ ସେଵକାଃ । ଗ୍ରହୀଷ୍ଯାମି ହଯଂ ତସ୍ଯ ଭଟକୋଟିପରୀଵୃତମ୍
ସୁରଥ କହିଲେ: ଆମେ ଏବଂ ଆମର ସେବକମାନେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ଆମେ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖିପାରୁଛୁ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ, ବହୁ ସେନାପତିମାନେ ଘେରିଥିବା ବେଳେ, ଧରିବି।
ତଦା ମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ଵାହଂ ତଂ ଯଦା ରାମଃ ସମାଵ୍ରଜେତ୍ । କୃତାର୍ଥଂ ମମ ଭକ୍ତସ୍ଯ ଚିରଂ ଧ୍ଯାନରତସ୍ଯ ଵୈ
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ରାମ ନିଜେ ଆସିବେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି, କାରଣ ମୋର ଭକ୍ତ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଥମୁକ୍ତ୍ଵା ମହୀପାଲଃ ସେଵକାନ୍ସ୍ଵଯମାଦିଶତ୍ । ଗୃହ୍ଣଂତୁ ଵାହଂ ପ୍ରସଭଂ ମୋଚ୍ଯୋ ନାଶ୍ଵୋଽକ୍ଷିଗୋଚରଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କହି ସେ ରାଜା ନିଜେ ତାଙ୍କର ସେବକମାନେଂକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—'ଘୋଡ଼ାକୁ ଜୋରକରି ଧର; ଏହି ଘୋଡ଼ା ଆଉ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଅନେନ ସୁମହାଁଲ୍ଲାଭୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ତୁ ମେ ମତମ୍ । ଯଦ୍ରାମଚରଣୌ ପ୍ରେକ୍ଷେ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ରାଦିଦୁର୍ଲ୍ଲଭୌ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋ ମତରେ, ମୋ ପାଇଁ ବଡ଼ ଲାଭ ହେବ; କାରଣ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିପାରିବି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ସ ଏଵ ଧନ୍ଯଃ ସ୍ଵଜନଃ ପୁତ୍ରୋ ଵା ବାଂଧଵୋଽଥଵା । ପଶୁର୍ଵା ଵାହନଂ ଵାପି ରାମାପ୍ତିର୍ଯେନ ସଂଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ କୃପା ମିଳେ, ସେଠି କିଏ ନିଜ ଲୋକ, ପୁଅ, ବାନ୍ଧବ, ପଶୁ କିମ୍ବା ଯାନ୍ତ୍ର ଯେଉଁହେଉ, ସେଠି ସେଇ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗୃହୀତ୍ଵା କ୍ରତ୍ଵଶ୍ଵଂ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରେଣ ଶୋଭିତମ୍ । ବଧ୍ନଂତୁ ଵାଜିଶାଲାଯାଂ କାମଵେଗଂ ମନୋରମମ୍
ସେଉଁଥିରୁ, ସୁନାର ପାତ୍ରରେ ଶୋଭିତ ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରି, ତାହାକୁ ଘୋଡ଼ା ଶାଳାରେ, ଅତି ଦ୍ରୁତ ଓ ମନୋହର ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ତତୋ ଗତ୍ଵା ଵାହଂ ରାମସ୍ଯ ଶୋଭିତମ୍ । ଗୃହୀତ୍ଵା ତରସା ରାଜ୍ଞେ ଦଦୁଃ ସର୍ଵଂ ଶୁଭାଂଗିନମ୍
ଏହିପରି ଆଦେଶ ପାଇ, ସେମାନେ ଯାଇ ରାମଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦ୍ରୁତ ଧରି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ସହିତ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଆସିଲେ।
ରାଜା ପ୍ରାପ୍ଯ ମୁଦା ଚାଶ୍ଵଂ ରାମସ୍ଯ ଦନୁଜାର୍ଦନଃ । ସେଵକାନ୍ପ୍ରାହ ବଲିନୋ ଧର୍ମକୃତ୍ଯଵିଚକ୍ଷଣଃ
ରାଜା, ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କ ଦାନବନାଶକ ଘୋଡ଼ା ପାଇ, ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେବକମାନେଂକୁ କହିଲେ।
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକାଗ୍ରମାନସଃ । ନ ତସ୍ଯ ଵିଷଯେ କଶ୍ଚିତ୍ପରଦାରରତୋ ନରଃ
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି କଥା ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ: ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କେହି ଅନ୍ୟର ଜନାନୀପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖେନାହାନ୍ତି।
ନ ପରଦ୍ରଵ୍ଯନିରତୋ ନ ଚ କାମେଷୁ ଲଂପଟଃ । ନ ଜିହ୍ଵାଭିରତୋନ୍ମାର୍ଗେ କୀର୍ତ୍ତଯେଦ୍ରାମକୀର୍ତନାତ୍
କେହି ଅନ୍ୟର ଧନରେ ଆସକ୍ତି ରଖେନାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲିନ ନୁହଁନ୍ତି; କେହି ମିଛପଥରେ ଯାଇ ଦୁଷ୍ପ୍ରଚାର କରେନାହାନ୍ତି, କାରଣ ରାମଙ୍କ ମହିମା ସବୁଠାରେ ପ୍ରଚାରିତ।
ଯଃ ସେଵକାନ୍ନୃପୋ ଵକ୍ତି ଯୂଯଂ ସେଵାର୍ଥମାଗତାଃ । କଥଯଂତୁ ଭଵଚ୍ଚେଷ୍ଟାଂ ଧର୍ମକର୍ମଵିଶାରଦାଃ
ରାଜା ତାଙ୍କ ସେବକମାନେଂକୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ସେବା ପାଇଁ ଆସିଛ; ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ତୁମର ଆଚରଣ କହନ୍ତୁ।'
ଏକପତ୍ନୀଵ୍ରତଧରା ନ ପରଦ୍ରଵ୍ଯଲୋଲୁପାଃ । ପରାପଵାଦାନିରତା ନ ଚ ଵେଦୋତ୍ପଥଂ ଗତାଃ
ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ, ଅନ୍ୟର ଧନ ପ୍ରତି ଲୋଭ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟର ନିନ୍ଦା କରନ୍ତିନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ବେଦର ପଥରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେଇନାହାନ୍ତି।
ଶ୍ରୀରାମସ୍ମରଣାଦୀନି କୁର୍ଵଂତି ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଭଟାଃ । ତାନହଂ ରାମସେଵାର୍ଥଂ ରକ୍ଷାମ୍ଯଂତକ କୋପଵାନ୍
ସେ ସେନାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏମାନେ ରାମଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ, ଯଦିଓ ଯମ ରୁଷ୍ଟ ହେଉ, ମୁଁ ସେମାନେଂକୁ ରକ୍ଷା କରେ।