ସୁମତିରୁଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍କଶ୍ଚିନ୍ମୁନିର୍ମୃଗ୍ଯୋଽଖିଲଜ୍ଞାନଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଦେଶୋଦ୍ଭଵମହଂ ଜାନେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ନ ପରୋକ୍ଷଜମ୍
ସୁମତି କହିଲେ, 'ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଜାଣିଛି, ଶୁଣିନାହିଁ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁମତେର୍ଧର୍ମକୋଵିଦଃ । ଅନ୍ଵେଷଯାମାସ ମୁନିଂ ସେଵକୈଃ ସହ ଶୋଭନମ୍
ଶେଷ କହିଲେ, 'ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ସୁମତିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ସହିତ ଉଚିତ ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।'
ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵତୋ ଗତ୍ଵା ମୁନିଂ ଧର୍ମଵିଦଂ ଭଟାଃ । ଵ୍ଯାଲୋକଯଂତଃ ସର୍ଵତ୍ର ନ ଚାପଶ୍ଯନ୍ମୁନୀଶ୍ଵରମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଦିଗରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏକସ୍ତ୍ଵନୁଚରୋ ଵିପ୍ର ଗତୋ ଯୋଜନମାତ୍ରତଃ । ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ଚୋଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପଶ୍ଯତି ସ୍ମ ମହାଶ୍ରମମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ଯାଇ, ଉତ୍ସାହରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ନିର୍ଵୈରିଣଃ ସର୍ଵେ ପଶଵୋ ଜନତାସ୍ତଥା । ଗଂଗାସ୍ନାନହତାଶେଷକିଲ୍ବିଷାଃ ସୁମନୋହରାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପଶୁ ଓ ଲୋକମାନେ ନିର୍ବିରୋଧ ଥିଲେ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ଥିଲେ।
ଯତ୍ର କେଚିତ୍ତପଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କୁର୍ଵଂତି ସ୍ମ ହୁତାଶନୈଃ । ଧୂମୈରଧୋମୁଖାଃ ପତ୍ରୈର୍ଵାଯୁଭିଃ ସ୍ଵୋଦରଂଭରାଃ
ସେଠାରେ କିଛି ଲୋକ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଧୂଆଁରେ ମୁହଁ କଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ପତ୍ର ଓ ପବନ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ।
ଯତ୍ରାଗ୍ନିହୋତ୍ରଜୋ ଧୂମଃ ପଵିତ୍ରଯତି ସର୍ଵଦା । ଅନେକମୁନିସଂହୃଷ୍ଟୋ ମୁକ୍ତପତ୍ରଲତୋତ୍ତମଃ
ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁ ସଦା ଆଶ୍ରମକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲା, ଅନେକ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ପତ୍ର ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
ତମାଶ୍ରମଂ ମୁନେର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶୌନକସ୍ଯ ମନୋହରମ୍ । ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ନୃପାଯାସୌ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟଚେତସେ
ସେ ସେବକ ଶୌନକ ମୁନିଙ୍କର ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଚିହ୍ନି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନେଇ ଏହି ଖବର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷିତୋଽତ୍ଯଂତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସହ ସେଵକୈଃ । ହନୂମତ୍ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ସଯୁତୋଽଗାତ୍ତଦାଶ୍ରମମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶତୃଘ୍ନ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ସେବକମାନେ, ହନୁମାନ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମ୍ଯଗ୍ଘୁତହୁତାଶନମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଂଡଵତ୍ତସ୍ଯ ଚରଣୌ ପାପହାରିଣୌ
ସେଠାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିଙ୍କର ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ପାଦ ଛୁଇଲେ।
ତମାଗତଂ ନୃପଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ବଲିନାଂ ଵରମ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକଂ ଚକ୍ରେ ପ୍ରୀତସ୍ତଦ୍ଦର୍ଶନାଦଭୂତ୍
ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଜାଣି, ଶୌନକ ମୁନି ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ଦେଲେ।
ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ନୃପଂ ପ୍ରାହ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । କିମର୍ଥମଟନଂ ଦେଵ ମହତ୍ପର୍ଯଟନଂ ତଵ
ରାଜା ସୁଖରେ ବସି, ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ଦେବ, ଏତେ ବଡ଼ ଯାତ୍ରା କାହିଁକି କରିଛନ୍ତି?'
ତ୍ଵାଦୃଶାଃ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ନୃପା ଵୈ ନ ଭ୍ରମଂତି ଚେତ୍ । ତଦା ଦୁଷ୍ଟଜନାଃ ସାଧୂନ୍ବାଧଂତେ ଵିଗତଜ୍ଵରାନ୍
'ତୁମ ପରି ରାଜାମାନେ ଯଦି ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିବା ନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସାଧୁମାନେକୁ ଅନ୍ୟାୟ କଷ୍ଟ ଦେବେ।'
କଥଯସ୍ଵ ମହୀପାଲ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବଲିନାଂ ଵର । ସର୍ଵଂ ଶୁଭାଯନୋ ଭୂଯାତ୍ତଵ ପର୍ଯଟନାଦିକମ୍
'ମହୀପାଳ ଶତୃଘ୍ନ, ବଳଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଯାତ୍ରା ଓ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ, ତୁମର ଯାତ୍ରା ସବୁ ଭଲ ହେଉ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ଭୂଦେଵଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀଶ୍ଵରଃ । ଗଦ୍ଗଦ ସ୍ଵରଯା ଵାଣ୍ଯା ହର୍ଷିତ ସ୍ଵୀଯଵିଗ୍ରହଃ
ଶେଷ କହିଲେ, 'ମୁନିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୂଦେବ ରାଜା ଉତ୍ସାହରେ, ଗଦ୍ଗଦ୍ ସ୍ୱରରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।'
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଅକସ୍ମାଦଭଵଚ୍ଚିତ୍ରଂ ରାମାଶ୍ଵସ୍ଯ ମନୋହୃତଃ । ନାତିଦୂରେ ତ୍ଵଦାଵାସାତ୍ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ଵିଦାଂଵର
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ, 'ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା, ଯାହା ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ରଖାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ତୁମ ଆଶ୍ରମରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ; ଶୁଣ, ବିଦ୍ୱାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଉଦ୍ଯାନେ ତଵ ଶୋଭାଢ୍ଯେ ଯଦୃଚ୍ଛାତୋ ହଯୋ ଗତଃ । ତତ୍ପ୍ରାଂତେ ତସ୍ଯ ଵାହସ୍ଯ ଗାତ୍ରସ୍ତଂଭୋଽଭଵତ୍କ୍ଷଣାତ୍
'ତୁମ ଆଶ୍ରମର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନରେ ଅଶ୍ୱ ଅପ୍ରୟାସରେ ଘୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା; ତାହାର ଚାଳ ଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ଏକାକ୍ଷଣରେ ଅଶ୍ୱର ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଗଲା।'
ତଦା ମେ ବଲିନୋ ଵୀରାଃ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ମଦୋତ୍କଟାଃ । ବଲାଦାଚକୃଷୁର୍ଵାହଂ ନ ଚଚାଲ ତଥାପ୍ଯସୌ
'ତାପରେ ମୋର ବଳଶାଳୀ ବୀରମାନେ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଉତ୍ସାହରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଟାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱ ଏହିପରି ଅଚଳ ରହିଲା।'
ଅସ୍ମାନପାରଦୁଃଖାବ୍ଧୌ ମଗ୍ନାନ୍ପ୍ରତିତରିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦୈଵାଦ୍ଦୃଷ୍ଟଃ ସୁଭାଗ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵଂ କଥଯସ୍ଵ ନିଦାନକମ୍
ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛୁ, ଏହି ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାରକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରୁଛୁ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଦୟାକରି ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ କହନ୍ତୁ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନିଵରଃ କ୍ଷଣଂ ଦଧ୍ଯୌ ମହାମତିଃ । ତତଃ କାରଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଵିଚାରେଣ ଦଧଦ୍ଧଯମ୍
ଶେଷ କହିଲେ — ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେ ମହାମୁନି କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାପରେ ବିଚାର କରି, ସବୁ କାରଣ ସହିତ ମନେ ଭାବିଲେ।
କ୍ଷଣାତ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାନତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ । ଜଗାଦ ସ ମହୀପାଲଂ ଦୁଃଖିତଂ ସଂଶଯାନ୍ଵିତମ୍
କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ବୁଝିଗଲେ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ସେ ଦୁଃଖିତ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶୌନକ ଉଵାଚ। ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ହଯସ୍ତଂଭସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଦୁଃଖାଦତିଚିତ୍ରକଥାନକମ୍
ଶୌନକ କହିଲେ — ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଘୋଡ଼ା ଅଚଳ ହେବାର କାରଣ କହିବି। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣିଲେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଗୌଡଦେଶେ ମହାରଣ୍ଯେ କାଵେରୀତୀରଭୂଷିତେ । ଵାଡଵଃ ସାତ୍ଵକୋ ନାମ୍ନା ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ
ଗୌଡ଼ଦେଶରେ, କାବେରୀ ତଟରେ ଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, ସାତ୍ୱକ ନାମକ ଏକ ତପସ୍ବୀ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଏକାହଂ ପଯସଃ ପ୍ରାଶୀ ଦିନୈକଂ ଵାଯୁଭକ୍ଷକଃ । ଦିନୈକଂ ତୁ ନିରାହାର ଏଵଂ ତ୍ରିଦିନମୁନ୍ନଯେତ୍
ସେ ଏକ ଦିନ କେବଳ ଦୁଧ ପିଇଥିଲେ, ଆଉ ଏକ ଦିନ କେବଳ ପବନ ଖାଇଥିଲେ, ତୃତୀୟ ଦିନ କିଛି ଖାଇନଥିଲେ। ଏଭଳି ତିନି ଦିନ ଏହି ଉପବାସ ରହିଥିଲେ।
ଏଵଂ ଵ୍ରତେ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ କାଲଃ ସର୍ଵକ୍ଷଯଂକରଃ । ଜଗ୍ରାହ ସ୍ଵସ୍ଯ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯାଂ ମୃତିଂ ପ୍ରାପ ମହାଵ୍ରତୀ
ଏଭଳି ଉପବାସରେ ଲାଗିଥିବାବେଳେ, ସମୟ — ଯିଏ ସବୁକିଛି ଶେଷ କରେ — ତାଙ୍କୁ ଧରିଲା, ଏବଂ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ।
ଵିମାନେ ସର୍ଵଶୋଭାଢ୍ଯେ ସର୍ଵରତ୍ନଵିଭୂଷିତେ । ଅପ୍ସରୋଭିଃ ସହ କ୍ରୀଡନ୍ଯଯୌ ମେରୋଃ ଶିଖାସ୍ଥିତୌ
ସେ ସମସ୍ତ ଶୋଭା ଓ ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା ଦେବବିମାନରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ଖେଳୁଥିଲେ ଓ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଜଂବୂନାମମହାଵୃକ୍ଷସ୍ତତ୍ର ସେଵ୍ଯରସୋଽଭଵତ୍ । ନଦୀ ଜାଂବଵତୀ ସଂଜ୍ଞା ସ୍ଵର୍ଣଦ୍ରଵସମନ୍ଵିତା
ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଜାମୁ ଗଛ ମଧୁର ରସ ଦେଉଥିଲା। ଏବଂ ଜାମ୍ବବତୀ ନଦୀ, ସୁନା ଝରା ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଠାରେ ବହୁଥିଲା।
ତସ୍ଯାଂ ମୁନଯଇଚ୍ଛାଭିଃ କ୍ରୀଡଂତେ କୁତୁକାନ୍ଵିତାଃ । ଅନେକତପସା ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵସୌଖ୍ଯସମନ୍ଵିତାଃ
ସେଠାରେ ଅନେକ ତପସ୍ୟା କରିଥିବା ମୁନିମାନେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରି, ଖେଳୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସବୁ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ।
ତତ୍ରାସୌ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା କ୍ରୀଡନ୍ନପ୍ସରୋଭିର୍ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ପ୍ରତୀପମାଚରତ୍ତେଷାଂ ସ୍ଵାଭିମାନମଦୋଦ୍ଧତଃ
ସେଠାରେ ସେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ଭରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଇଲେ।
ତତଃ ଶପ୍ତଃ ସ ମୁନିଭୀ ରାକ୍ଷସୋ ଭଵ ଦୁର୍ମୁଖଃ । ତତୋଽତିଦୁଃଖିତଃ ପ୍ରାହ ମୁନୀନ୍ଵିଦ୍ଯାତପୋଧନାନ୍
ତେଣୁ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ — 'ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବକ୍ତା, ରାକ୍ଷସ ହେଇଯାଅ।' ଏହା ଶୁଣି ସେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁନିମାନେ ପ୍ରତି ଅନୁରୋଧ କଲେ।