କଶାଭିସ୍ତାଡିତୋଽସ୍ମାଭିଃ ପରଂ ତତ୍ର ଚଚାଲ ନ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ଯତ୍କର୍ମ ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ନୃପୋତ୍ତମ
'ଆମେ ଚାବକ ମାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚାଲିଲା ନାହିଁ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ବିଚାର କରନ୍ତୁ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।'
ତଦା ଵିସ୍ମଯମାପନ୍ନୋ ଭୂପତିଃ ସହ ସୈନିକୈଃ । ଜଗାମ ସହିତଃ ସର୍ଵୈର୍ହଯସ୍ଯ ମହତୋଽନ୍ତିକେ
ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଘୋଡ଼ା ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ପୁଷ୍କଲୋ ବାହୁନା ଧୃତ୍ଵା ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ଭୂତଲାତ୍ । ଉତ୍ପାଟଯାମାସ ତଦା ପରଂ ନୋ ଚେଲତୁସ୍ତତଃ
ପୁଷ୍କଳ ନିଜ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାର ପାଦ ଧରି ଭୂମିରୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଏହା ଏକ ଦଳିଲା ନାହିଁ ।
ବଲେନ ବଲିନାକ୍ରାଂତୋ ନାକମ୍ପତ ହଯସ୍ତଦା । ହନୂମାଂସ୍ତଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ମତିଂ ଚକ୍ରେ ମହାମନାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ନ ହଲା । ତେବେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହନୁମାନ ଏହାକୁ ଉଠାଇବାକୁ ମନେ ଧରିଲେ ।
ଲାଂଗୂଲେନ ସମାଵେଷ୍ଟ୍ଯ ବଲେନ ବଲିନାଂ ଵରଃ । ଆଚକର୍ଷ ବଲାଦ୍ଵାହଂ ନ ଚଚାଲ ତଥାପି ସଃ
ହନୁମାନ ନିଜ ଲାଞ୍ଜିରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଘେରି, ଶକ୍ତିରେ ଟାଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ଦଳିଲା ନାହିଁ ।
ତଦୋଵାଚ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ହନୂମାନ୍ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ବଲିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵୀରାଣାଂ ପରିଶୃଣ୍ଵତାମ୍
ତାପରେ ବନରାଜ ହନୁମାନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୀରମାନେ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ କହିଲେ ।
ମଯା ଦ୍ରୋଣୋ ଲାଂଗୁଲେନ ଲୀଲଯୋତ୍ପାଟିତୋଽଧୁନା । ପରମତ୍ର ମହାଶ୍ଚର୍ଯଂ କମ୍ପତେ ନ ହଯୋଽଲ୍ପକଃ
'ମୁଁ ଏଠି ଏହି ଲାଞ୍ଜିରେ ଡ୍ରୋଣ ପର୍ବତକୁ ସହଜରେ ଉଠାଇଦେଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହି ଛୋଟ ଘୋଡ଼ା ଏକ ଦଳିଲା ନାହିଁ । ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ ।'
ଦୃଷ୍ଟମତ୍ର ନିଦାନଂ ହି ଵୀରୈର୍ବଲିଭିରୁଦ୍ଧତୈଃ । ଆକୃଷ୍ଟୋଽପି ନ ଚ ସ୍ଥାନାଚ୍ଚଚାଲ ତିଲମାତ୍ରତଃ
'ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଟାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟଣାର କାରଣ ଦେଖାଯାଏନି; ଘୋଡ଼ା ଏକ ତିଳ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ଚଳିଲା ନାହିଁ ।'
କପିଭାଷିତମାକର୍ଣ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ । ସୁମତିଂ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମୁଵାଚ ଵଦତାଂ ଵରଃ
ବନରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ମଂତ୍ରିନ୍କିମଭଵଦ୍ଵାହେ ସ୍ତଂଭନଂ ଵପୁଷୋଽନଘ । କୋଽତ୍ରୋପାଯୋ ଵିଧେଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯେନ ଵାହଗତିର୍ଭଵେତ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ: 'ମନ୍ତ୍ରୀ, ଘୋଡ଼ାର ଦେହ କିପରି ଅଚଳ ହେଲା? ଏହା ଚାଲିପାରିବା ପାଇଁ କଣ ଉପାୟ କରିବା ଉଚିତ?'
ସୁମତିରୁଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍କଶ୍ଚିନ୍ମୁନିର୍ମୃଗ୍ଯୋଽଖିଲଜ୍ଞାନଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଦେଶୋଦ୍ଭଵମହଂ ଜାନେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ନ ପରୋକ୍ଷଜମ୍
ସୁମତି କହିଲେ, 'ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଜାଣିଛି, ଶୁଣିନାହିଁ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁମତେର୍ଧର୍ମକୋଵିଦଃ । ଅନ୍ଵେଷଯାମାସ ମୁନିଂ ସେଵକୈଃ ସହ ଶୋଭନମ୍
ଶେଷ କହିଲେ, 'ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ସୁମତିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ସହିତ ଉଚିତ ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।'
ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵତୋ ଗତ୍ଵା ମୁନିଂ ଧର୍ମଵିଦଂ ଭଟାଃ । ଵ୍ଯାଲୋକଯଂତଃ ସର୍ଵତ୍ର ନ ଚାପଶ୍ଯନ୍ମୁନୀଶ୍ଵରମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଦିଗରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏକସ୍ତ୍ଵନୁଚରୋ ଵିପ୍ର ଗତୋ ଯୋଜନମାତ୍ରତଃ । ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ଚୋଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପଶ୍ଯତି ସ୍ମ ମହାଶ୍ରମମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ଯାଇ, ଉତ୍ସାହରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ନିର୍ଵୈରିଣଃ ସର୍ଵେ ପଶଵୋ ଜନତାସ୍ତଥା । ଗଂଗାସ୍ନାନହତାଶେଷକିଲ୍ବିଷାଃ ସୁମନୋହରାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପଶୁ ଓ ଲୋକମାନେ ନିର୍ବିରୋଧ ଥିଲେ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ଥିଲେ।
ଯତ୍ର କେଚିତ୍ତପଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କୁର୍ଵଂତି ସ୍ମ ହୁତାଶନୈଃ । ଧୂମୈରଧୋମୁଖାଃ ପତ୍ରୈର୍ଵାଯୁଭିଃ ସ୍ଵୋଦରଂଭରାଃ
ସେଠାରେ କିଛି ଲୋକ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଧୂଆଁରେ ମୁହଁ କଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ପତ୍ର ଓ ପବନ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ।
ଯତ୍ରାଗ୍ନିହୋତ୍ରଜୋ ଧୂମଃ ପଵିତ୍ରଯତି ସର୍ଵଦା । ଅନେକମୁନିସଂହୃଷ୍ଟୋ ମୁକ୍ତପତ୍ରଲତୋତ୍ତମଃ
ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁ ସଦା ଆଶ୍ରମକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲା, ଅନେକ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ପତ୍ର ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
ତମାଶ୍ରମଂ ମୁନେର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶୌନକସ୍ଯ ମନୋହରମ୍ । ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ନୃପାଯାସୌ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟଚେତସେ
ସେ ସେବକ ଶୌନକ ମୁନିଙ୍କର ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଚିହ୍ନି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନେଇ ଏହି ଖବର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷିତୋଽତ୍ଯଂତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସହ ସେଵକୈଃ । ହନୂମତ୍ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ସଯୁତୋଽଗାତ୍ତଦାଶ୍ରମମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶତୃଘ୍ନ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ସେବକମାନେ, ହନୁମାନ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମ୍ଯଗ୍ଘୁତହୁତାଶନମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଂଡଵତ୍ତସ୍ଯ ଚରଣୌ ପାପହାରିଣୌ
ସେଠାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିଙ୍କର ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ପାଦ ଛୁଇଲେ।
ତମାଗତଂ ନୃପଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ବଲିନାଂ ଵରମ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକଂ ଚକ୍ରେ ପ୍ରୀତସ୍ତଦ୍ଦର୍ଶନାଦଭୂତ୍
ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଜାଣି, ଶୌନକ ମୁନି ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ଦେଲେ।
ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ନୃପଂ ପ୍ରାହ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । କିମର୍ଥମଟନଂ ଦେଵ ମହତ୍ପର୍ଯଟନଂ ତଵ
ରାଜା ସୁଖରେ ବସି, ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ଦେବ, ଏତେ ବଡ଼ ଯାତ୍ରା କାହିଁକି କରିଛନ୍ତି?'
ତ୍ଵାଦୃଶାଃ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାଂ ନୃପା ଵୈ ନ ଭ୍ରମଂତି ଚେତ୍ । ତଦା ଦୁଷ୍ଟଜନାଃ ସାଧୂନ୍ବାଧଂତେ ଵିଗତଜ୍ଵରାନ୍
'ତୁମ ପରି ରାଜାମାନେ ଯଦି ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିବା ନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସାଧୁମାନେକୁ ଅନ୍ୟାୟ କଷ୍ଟ ଦେବେ।'
କଥଯସ୍ଵ ମହୀପାଲ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ବଲିନାଂ ଵର । ସର୍ଵଂ ଶୁଭାଯନୋ ଭୂଯାତ୍ତଵ ପର୍ଯଟନାଦିକମ୍
'ମହୀପାଳ ଶତୃଘ୍ନ, ବଳଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଯାତ୍ରା ଓ ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ, ତୁମର ଯାତ୍ରା ସବୁ ଭଲ ହେଉ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ଭୂଦେଵଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀଶ୍ଵରଃ । ଗଦ୍ଗଦ ସ୍ଵରଯା ଵାଣ୍ଯା ହର୍ଷିତ ସ୍ଵୀଯଵିଗ୍ରହଃ
ଶେଷ କହିଲେ, 'ମୁନିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୂଦେବ ରାଜା ଉତ୍ସାହରେ, ଗଦ୍ଗଦ୍ ସ୍ୱରରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।'
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଅକସ୍ମାଦଭଵଚ୍ଚିତ୍ରଂ ରାମାଶ୍ଵସ୍ଯ ମନୋହୃତଃ । ନାତିଦୂରେ ତ୍ଵଦାଵାସାତ୍ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ଵିଦାଂଵର
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ, 'ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା, ଯାହା ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱ ରଖାଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ତୁମ ଆଶ୍ରମରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ; ଶୁଣ, ବିଦ୍ୱାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଉଦ୍ଯାନେ ତଵ ଶୋଭାଢ୍ଯେ ଯଦୃଚ୍ଛାତୋ ହଯୋ ଗତଃ । ତତ୍ପ୍ରାଂତେ ତସ୍ଯ ଵାହସ୍ଯ ଗାତ୍ରସ୍ତଂଭୋଽଭଵତ୍କ୍ଷଣାତ୍
'ତୁମ ଆଶ୍ରମର ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନରେ ଅଶ୍ୱ ଅପ୍ରୟାସରେ ଘୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା; ତାହାର ଚାଳ ଶେଷ ସ୍ଥାନରେ ଏକାକ୍ଷଣରେ ଅଶ୍ୱର ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଗଲା।'
ତଦା ମେ ବଲିନୋ ଵୀରାଃ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ମଦୋତ୍କଟାଃ । ବଲାଦାଚକୃଷୁର୍ଵାହଂ ନ ଚଚାଲ ତଥାପ୍ଯସୌ
'ତାପରେ ମୋର ବଳଶାଳୀ ବୀରମାନେ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଉତ୍ସାହରେ ଅଶ୍ୱକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଟାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱ ଏହିପରି ଅଚଳ ରହିଲା।'
ଅସ୍ମାନପାରଦୁଃଖାବ୍ଧୌ ମଗ୍ନାନ୍ପ୍ରତିତରିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦୈଵାଦ୍ଦୃଷ୍ଟଃ ସୁଭାଗ୍ଯୈସ୍ତ୍ଵଂ କଥଯସ୍ଵ ନିଦାନକମ୍
ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛୁ, ଏହି ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାରକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରୁଛୁ। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀମାନେ ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଦୟାକରି ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ କହନ୍ତୁ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ପୃଷ୍ଟୋ ମୁନିଵରଃ କ୍ଷଣଂ ଦଧ୍ଯୌ ମହାମତିଃ । ତତଃ କାରଣସଂଯୁକ୍ତଂ ଵିଚାରେଣ ଦଧଦ୍ଧଯମ୍
ଶେଷ କହିଲେ — ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ସେ ମହାମୁନି କିଛି ଖଣ୍ଡ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାପରେ ବିଚାର କରି, ସବୁ କାରଣ ସହିତ ମନେ ଭାବିଲେ।