ତତ୍ରୋଦ୍ଯାନଂ ମହଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଂ ପାଦପୈଃ ପରିଶୋଭିତମ୍ । ଶାଲୈସ୍ତାଲୈସ୍ତମାଲୈଶ୍ଚ କର୍ଣିକାରୈଃ ସମନ୍ତତଃ
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ ଓ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛରେ ଶୋଭିତ।
ହିଂତାଲୈର୍ନାଗପୁନ୍ନାଗୈଃ କୋଵିଦାରୈଃ ସବିଲ୍ଵକୈଃ । ଚମ୍ପକୈର୍ବକୁଲୈର୍ମେଘୈର୍ମଦନୈଃ କୁଟଜାଦିଭିଃ
ହିଁତାଳ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, କୋବିଦାର, ବିଲ୍ବ, ଚମ୍ପକ, ବକୁଳ, ମେଘ, ମଦନ, କୁଟଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛରେ ଉଦ୍ୟାନ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ଜାତିକାଭିର୍ଯୂଥିକାଭିର୍ନଵମାଲିକଯା ତଥା । ଆମ୍ରୈର୍ମାଧଵଦ୍ରାକ୍ଷାଭିର୍ଦାଡିମୈଃ ଶୋଭିତଂ ଵନମ୍
ସେଇ ଅରଣ୍ୟଟି ଚମ୍ପା, ଯୁଥିକା, ତାଜା ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲ, ଆମ୍ବ, ମାଧବୀଲତା, ଦାଖ ଓ ଦାନା ଗଛରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଅନେକପକ୍ଷିସଂଘୁଷ୍ଟଂ ଭ୍ରମରୈର୍ନିନଦୀକୃତମ୍ । ମଯୂରକେକାରଵିତଂ ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖଦଂ ହଯଃ
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୁହୁକୁହା ଶବ୍ଦ, ମଧୁମକୁମାନଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ, ମୟୂରମାନଙ୍କର ଡାକ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା ।
ପ୍ରଵିଵେଶ ସ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ମନୋଵେଗସମନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରଂ ଵିଶାଲେ ସ୍ଵେ ଭାଲେ ବିଭ୍ରନ୍ମନୋହରମ୍
ସେଠାକୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ମନର ତୀବ୍ରତା ସହିତ, ନିଜ କପାଳରେ ଚମତ୍କାର ସୁନାର ପାତ୍ର ଧରି ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଗଚ୍ଛତସ୍ତସ୍ଯ ଵାହସ୍ଯ ହଯମେଧକ୍ରତୋସ୍ତଦା । ଅକସ୍ମାଦଭଵଚ୍ଚିତ୍ରଂ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ସମୟରେ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ା ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଅଚାନକ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଶୁଣ ।
ଗାତ୍ରସ୍ତଂଭୋଽଭଵତ୍ତସ୍ଯ ନ ଚଚାଲ ପଥିସ୍ଥିତଃ । ହେମକୂଟଇଵାଚାଲ୍ଯୋ ବଭୂଵ ହଯସତ୍ତମଃ
ଘୋଡ଼ାର ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଗଲା; ସେ ପଥରେ ଥିବାଠାରୁ ଏକ ଦଳିଲା ନାହିଁ । ସେ ହେମପର୍ବତ ପରି ଅଡ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଗଲା ।
ତଦା ତଦ୍ରକ୍ଷକାଃ ସର୍ଵେ କଶାଘାତାନ୍ଵିତେନିରେ । ତଦାହତେଽପି ନ ଯଯୌ ସ୍ତବ୍ଧଗାତ୍ରୋ ହଯୋତ୍ତମଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ରକ୍ଷକ ଚାବକ ମାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଘୋଡ଼ା ଦେହ ଅଚଳ ଥିଲା, ମାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚାଲିଲା ନାହିଁ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ସଵିଧେ ଗତ୍ଵା ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଵାହରକ୍ଷକାଃ । ସ୍ଵାମିନ୍ଵଯଂ ନ ଜାନୀମଃ କିମଭୂଦ୍ଧଯସତ୍ତମେ
ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷକମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ କଣ ହେଲା ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ ।'
ଗଚ୍ଛତୋ ଵାହଵର୍ଯସ୍ଯ ମନୋଵେଗସ୍ଯ ଭୂପତେ । ଆକସ୍ମିକୋଽଭଵତ୍ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରସ୍ତଂଭୋ ମହାମତେ
ଘୋଡ଼ା ମନର ତୀବ୍ରତା ସହିତ ଯାଉଥିଲା, ହେ ରାଜା, ଏହି ସମୟରେ ଅଚାନକ ତାହାର ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଗଲା ।
କଶାଭିସ୍ତାଡିତୋଽସ୍ମାଭିଃ ପରଂ ତତ୍ର ଚଚାଲ ନ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ଯତ୍କର୍ମ ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ନୃପୋତ୍ତମ
'ଆମେ ଚାବକ ମାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚାଲିଲା ନାହିଁ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ବିଚାର କରନ୍ତୁ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ ।'
ତଦା ଵିସ୍ମଯମାପନ୍ନୋ ଭୂପତିଃ ସହ ସୈନିକୈଃ । ଜଗାମ ସହିତଃ ସର୍ଵୈର୍ହଯସ୍ଯ ମହତୋଽନ୍ତିକେ
ତାପରେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଘୋଡ଼ା ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ପୁଷ୍କଲୋ ବାହୁନା ଧୃତ୍ଵା ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ଭୂତଲାତ୍ । ଉତ୍ପାଟଯାମାସ ତଦା ପରଂ ନୋ ଚେଲତୁସ୍ତତଃ
ପୁଷ୍କଳ ନିଜ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାର ପାଦ ଧରି ଭୂମିରୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଏହା ଏକ ଦଳିଲା ନାହିଁ ।
ବଲେନ ବଲିନାକ୍ରାଂତୋ ନାକମ୍ପତ ହଯସ୍ତଦା । ହନୂମାଂସ୍ତଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ମତିଂ ଚକ୍ରେ ମହାମନାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ନ ହଲା । ତେବେ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହନୁମାନ ଏହାକୁ ଉଠାଇବାକୁ ମନେ ଧରିଲେ ।
ଲାଂଗୂଲେନ ସମାଵେଷ୍ଟ୍ଯ ବଲେନ ବଲିନାଂ ଵରଃ । ଆଚକର୍ଷ ବଲାଦ୍ଵାହଂ ନ ଚଚାଲ ତଥାପି ସଃ
ହନୁମାନ ନିଜ ଲାଞ୍ଜିରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଘେରି, ଶକ୍ତିରେ ଟାଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ଦଳିଲା ନାହିଁ ।
ତଦୋଵାଚ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ହନୂମାନ୍ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ବଲିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵୀରାଣାଂ ପରିଶୃଣ୍ଵତାମ୍
ତାପରେ ବନରାଜ ହନୁମାନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୀରମାନେ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ କହିଲେ ।
ମଯା ଦ୍ରୋଣୋ ଲାଂଗୁଲେନ ଲୀଲଯୋତ୍ପାଟିତୋଽଧୁନା । ପରମତ୍ର ମହାଶ୍ଚର୍ଯଂ କମ୍ପତେ ନ ହଯୋଽଲ୍ପକଃ
'ମୁଁ ଏଠି ଏହି ଲାଞ୍ଜିରେ ଡ୍ରୋଣ ପର୍ବତକୁ ସହଜରେ ଉଠାଇଦେଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଏହି ଛୋଟ ଘୋଡ଼ା ଏକ ଦଳିଲା ନାହିଁ । ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ ।'
ଦୃଷ୍ଟମତ୍ର ନିଦାନଂ ହି ଵୀରୈର୍ବଲିଭିରୁଦ୍ଧତୈଃ । ଆକୃଷ୍ଟୋଽପି ନ ଚ ସ୍ଥାନାଚ୍ଚଚାଲ ତିଲମାତ୍ରତଃ
'ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଟାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟଣାର କାରଣ ଦେଖାଯାଏନି; ଘୋଡ଼ା ଏକ ତିଳ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ଚଳିଲା ନାହିଁ ।'
କପିଭାଷିତମାକର୍ଣ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ । ସୁମତିଂ ମଂତ୍ରିଣାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମୁଵାଚ ଵଦତାଂ ଵରଃ
ବନରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ମଂତ୍ରିନ୍କିମଭଵଦ୍ଵାହେ ସ୍ତଂଭନଂ ଵପୁଷୋଽନଘ । କୋଽତ୍ରୋପାଯୋ ଵିଧେଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯେନ ଵାହଗତିର୍ଭଵେତ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ: 'ମନ୍ତ୍ରୀ, ଘୋଡ଼ାର ଦେହ କିପରି ଅଚଳ ହେଲା? ଏହା ଚାଲିପାରିବା ପାଇଁ କଣ ଉପାୟ କରିବା ଉଚିତ?'
ସୁମତିରୁଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍କଶ୍ଚିନ୍ମୁନିର୍ମୃଗ୍ଯୋଽଖିଲଜ୍ଞାନଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଦେଶୋଦ୍ଭଵମହଂ ଜାନେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ନ ପରୋକ୍ଷଜମ୍
ସୁମତି କହିଲେ, 'ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଏକ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜୁଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଜାଣିଛି, ଶୁଣିନାହିଁ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁମତେର୍ଧର୍ମକୋଵିଦଃ । ଅନ୍ଵେଷଯାମାସ ମୁନିଂ ସେଵକୈଃ ସହ ଶୋଭନମ୍
ଶେଷ କହିଲେ, 'ଧର୍ମରେ ନିପୁଣ ସୁମତିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ ସହିତ ଉଚିତ ଭାବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।'
ତେ ସର୍ଵେ ସର୍ଵତୋ ଗତ୍ଵା ମୁନିଂ ଧର୍ମଵିଦଂ ଭଟାଃ । ଵ୍ଯାଲୋକଯଂତଃ ସର୍ଵତ୍ର ନ ଚାପଶ୍ଯନ୍ମୁନୀଶ୍ଵରମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୁନିଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଦିଗରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏକସ୍ତ୍ଵନୁଚରୋ ଵିପ୍ର ଗତୋ ଯୋଜନମାତ୍ରତଃ । ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ଚୋଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପଶ୍ଯତି ସ୍ମ ମହାଶ୍ରମମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ଯାଇ, ଉତ୍ସାହରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ନିର୍ଵୈରିଣଃ ସର୍ଵେ ପଶଵୋ ଜନତାସ୍ତଥା । ଗଂଗାସ୍ନାନହତାଶେଷକିଲ୍ବିଷାଃ ସୁମନୋହରାଃ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପଶୁ ଓ ଲୋକମାନେ ନିର୍ବିରୋଧ ଥିଲେ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର ଥିଲେ।
ଯତ୍ର କେଚିତ୍ତପଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ କୁର୍ଵଂତି ସ୍ମ ହୁତାଶନୈଃ । ଧୂମୈରଧୋମୁଖାଃ ପତ୍ରୈର୍ଵାଯୁଭିଃ ସ୍ଵୋଦରଂଭରାଃ
ସେଠାରେ କିଛି ଲୋକ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ଧୂଆଁରେ ମୁହଁ କଳା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ପତ୍ର ଓ ପବନ ଭୋଜନ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ।
ଯତ୍ରାଗ୍ନିହୋତ୍ରଜୋ ଧୂମଃ ପଵିତ୍ରଯତି ସର୍ଵଦା । ଅନେକମୁନିସଂହୃଷ୍ଟୋ ମୁକ୍ତପତ୍ରଲତୋତ୍ତମଃ
ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁ ସଦା ଆଶ୍ରମକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲା, ଅନେକ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ପତ୍ର ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
ତମାଶ୍ରମଂ ମୁନେର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶୌନକସ୍ଯ ମନୋହରମ୍ । ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ନୃପାଯାସୌ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟଚେତସେ
ସେ ସେବକ ଶୌନକ ମୁନିଙ୍କର ମନୋହର ଆଶ୍ରମ ଚିହ୍ନି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ନେଇ ଏହି ଖବର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷିତୋଽତ୍ଯଂତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସହ ସେଵକୈଃ । ହନୂମତ୍ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ସଯୁତୋଽଗାତ୍ତଦାଶ୍ରମମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶତୃଘ୍ନ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ସେବକମାନେ, ହନୁମାନ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ର ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସମ୍ଯଗ୍ଘୁତହୁତାଶନମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଂଡଵତ୍ତସ୍ଯ ଚରଣୌ ପାପହାରିଣୌ
ସେଠାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିଙ୍କର ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ପାଦ ଛୁଇଲେ।