ସସାଗରାଂ ଚ ସଦ୍ଵୀପାଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷାମ୍ । ପାଦେନୈକେନ ଵପୁଷୋ ଵ୍ଯକ୍ରାଂତ ମଧୁସୂଦନଃ
ସମସ୍ତ ସାଗର, ଦ୍ୱୀପ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମଣିଷମାନେ ସହିତ, ମଧୁସୂଦନ ନିଜ ଏକ ପାଦରେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଢାକିଦେଲେ।
ଉଵାଚ ଦୈତ୍ଯରାଜେଂଦ୍ର କିଂ କରୋମୀତି ଶାଶ୍ଵତଃ । ତଦ୍ଵୈ ତ୍ରିଵିକ୍ରମଂ ରୂପମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ମହୌଜସମ୍
ଚିରନ୍ତନ ବିଷ୍ଣୁ ଦାନବରାଜ ବଳିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଏହି ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଆକୃତି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ।
ହିତାର୍ଥମପି ଦେଵାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ନ ଦୃଷ୍ଟମପି ଶକ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ
ଦେବତା ଓ ମହାମୁନିମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆକୃତିକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହାନ୍ତି।
ତତ୍ପଦଂ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାମାକ୍ରମ୍ଯ ଗିରିଜେ ଶୁଭେ । ଅତିରିକ୍ତଂ ସମଭଵଚ୍ଛତଯୋଜନମାଯତମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦର ଗିରିଜା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଢାକି ଏକ ଶତ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଦୂରକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।
ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁର୍ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ଦୈତ୍ଯରାଜ୍ଞେ ସନାତନଃ । ତସ୍ମୈ ସଂଦର୍ଶଯାମାସ ସ୍ଵକଂ ରୂପଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ଚିରନ୍ତନ ବିଷ୍ଣୁ ଦାନବରାଜ ବଳିଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଏବଂ ଜନାର୍ଦନ ନିଜ ଦେହ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ।
ତଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ଦେଵସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରୋ ବଲି । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ସାନଂଦାଶ୍ରୁ ପରିପ୍ଲୁତଃ
ପ୍ରଭୁଙ୍କର ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେଖି ବଳି ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ସେ ଆନନ୍ଦ ଲୁହରେ ଭିଜିଗଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସ୍ତୁତ୍ଵା ସ୍ତୁତିଭିରେଵ ଚ । ପ୍ରାହ ଗଦ୍ଗଦଯା ଵାଚା ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାଂତରାତ୍ମନା
ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ବଳି ଶୀର୍ଷନମସ୍କାର କଲେ, ସ୍ତୁତି କଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟ ଓ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।
ବଲିରୁଵାଚ- ଧନ୍ଯୋସ୍ମି କୃତକୃତ୍ଯୋସ୍ମି ତ୍ଵାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ଲୋକତ୍ରଯଂ ତ୍ଵମେଵୈତଦ୍ଗୃହାଣ ପରମେଶ୍ଵର
ବଳି କହିଲେ: “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ପରମେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ଦେଖି। ଏହି ତିନି ଲୋକ ତୁମେ ନିଜେ ନେଉଥିବା ଉଚିତ, ପରମେଶ୍ୱର।”
ଶ୍ରୀଶଂକର ଉଵାଚ- ଅଥ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପଦମଵ୍ଯଯମ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରସାରଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଂତମଚ୍ଯୁତଃ
ଶିବ କହିଲେ: ତାପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବିନାଶୀ ପାଦ ଉପରକୁ ବଢ଼ାଇଲେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
ସନକ୍ଷତ୍ରଗ୍ରହୋପେତଂ ସର୍ଵଦେଵସମାଵୃତମ୍ । ପଦେନ ପରିପୂର୍ଣୋଽଭୂଦଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ଶୁଭାନନେ
ତାହା ସହ ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଥିଲେ, ଏହି ପାଦ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲା, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ତତଃ ପିତାମହୋ ବ୍ରହ୍ମଚକ୍ରପଦ୍ମାଦିଚିହ୍ନିତମ୍ । ପାଦଂ ତଦ୍ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ହର୍ଷସଂକୁଲଚେତସା
ତାପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଦେଖିଲେ।
ଧନ୍ଯୋସ୍ମୀତି ଵଦନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଗୃହୀତ୍ଵା ସ୍ଵକମଂଡଲୁମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରକ୍ଷାଲଯାମାସ ତତ୍ରସଂସ୍ଥିତ ଵାରିଣା
“ମୁଁ ଧନ୍ୟ,” ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ କମଣ୍ଡଳୁ ନେଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ସେଠି ଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ।
ଅକ୍ଷଯ୍ଯମଭଵତ୍ତୋଯଂ ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରଭାଵତଃ । ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ମେରୁଶିଖରେ ପପାତ ଵିମଲଂ ଜଲମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସେଇ ଜଳ ଅକ୍ଷୟ ହେଲା; ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପଡ଼ିଲା।
ଜଗତଃ ପାଵନାର୍ଥଂ ଵୈ ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ପ୍ରଵାହିତମ୍ । ସିତା ଚାଲକନନ୍ଦା ଚ ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରା ଯଥାକ୍ରମମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ, ସେଇ ଜଳ ଚାରିଦିଗକୁ ବହିଲା: ପ୍ରଥମେ ସିତା, ତାପରେ ଆଲକାନନ୍ଦା, ପରେ ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରା ନାମରେ।
ତତଶ୍ଚାଲକନନ୍ଦା ଚ ମେରୋର୍ଦକ୍ଷିଣତଃ ସ୍ମୃତା । ତ୍ରିଧା ନାମ୍ନା ତ୍ରିପଥଗା ତ୍ରିସ୍ରୋତା ଲୋକପାଵନୀ
ତାପରେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ ଅଲକାନନ୍ଦା ନାମକ ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ନଦୀ ଅଛି । ଏହି ନଦୀକୁ ତିନିଟି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ—ତ୍ରିପଥଗା, ତ୍ରିସ୍ରୋତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ।
ସ୍ଵର୍ଗେ ମଂଦାକିନୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ତ୍ଵଧୋ ଭୋଗଵତୀ ତଥା । ମଧ୍ଯେ ଵେଗଵତୀ ଗଂଗା ପାଵନାର୍ଥଂ ନୃଣାଂ ଶିଵା
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଏହି ନଦୀକୁ ମନ୍ଦାକିନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତଳେ ଭୋଗବତୀ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତିନି ଗତିରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯିଏ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଏବଂ ପବିତ୍ର କରେ ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେରୁମଧ୍ଯେ ତୁ ପ୍ରସ୍ରଵଂତୀଂ ଶୁଭାନନେ । ଆତ୍ମନଃ ପାଵନାର୍ଥାଯ ଶିରସାହମଧାରଯମ୍
ଶୁଭ ମୁହଁଥିବା ତୁମକୁ କୁହୁଛି, ମେରୁ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ନଦୀ ଉତ୍ସର୍ଗ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ନିଜ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହାକୁ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଥିଲି ।
ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ତୁ ଧୃତ୍ଵା ଗଂଗାଜଲଂ ଶୁଭମ୍ । ଶିଵତ୍ଵମଗମଂ ଦେଵି ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୂଜିତଃ
ଦେବୀ, ଏହି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ଧରିଥିଲି, ତାହାର ଫଳରେ ମୁଁ ଶୁଭତା ଲାଭ କଲି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହେଲି ।
ଯୋ ଵହେଚ୍ଛିରସା ଗଂଗାତୋଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦୋଦ୍ଭଵମ୍ । ପ୍ରାଶଯେଦ୍ଵା ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଧରେ କିମ୍ବା ଏହି ଜଳ ପାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ହେବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଗଂଗାଗଂଗେତି ଯୋ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଯୋଜନାନାଂ ଶତୈରପି । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଶତଶଃ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ 'ଗଙ୍ଗା! ଗଙ୍ଗା!' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ।
ତତୋ ଭଗୀରଥୋ ରାଜା ଗୌତମଶ୍ଚ ମହାତପାଃ । ତପସା ପୂଜଯିତ୍ଵା ମାଂ ଗଂଗାର୍ଥଂ ସମଯାଚତ
ତାପରେ ଭଗୀରଥ ରାଜା ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ ଗୌତମ, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପୂଜା କରି, ଗଙ୍ଗା ପାଇଁ ମୋ ପାଖରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ।
ସର୍ଵଲୋକହିତାର୍ଥାଯ ତାଂ ଗଂଗାଂ ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ଶିଵାମ୍ । ତଯୋରହଂ ତାମଦଦାଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଦେଵି ସରିଦ୍ଵରାମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦୁହେଁକୁ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ଦେଇଥିଲି ।
ଗୌତମେନ ସମାନୀତା ଗୌତମୀ ତେନ କୀର୍ତ୍ତିତା । ଭାଗୀରଥୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ତେନ ରାଜ୍ଞା ଵୃତା ଯତଃ
ଗୌତମ ନେଇ ଆସିଥିବାରୁ ଏହି ନଦୀ 'ଗୌତମୀ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଏବଂ ଭଗୀରଥ ରାଜା ଚୟନ କରିଥିବାରୁ ଏହି ନଦୀ 'ଭାଗୀରଥୀ' ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା ।
ପ୍ରସଂଗାତ୍ତେ ସମାଖ୍ଯାତଂ ଗଂଗାଜନ୍ମାତ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । ତତୋ ନାରାଯଣଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ବଲିଂ ଦୈତ୍ଯପତିଂ ପ୍ରଭୁଃ
ଏହିପରି ଯଥାଯଥ ଉପଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗାର ଅତିଶୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ କଥା କୁହାଯାଇଛି; ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ, ପ୍ରଭୁ, ଦାଇତ୍ୟପତି ବଳିଙ୍କୁ—
ରସାତଲଂ ଶୁଭଂ ଲୋକଂ ପ୍ରଦଦୌ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲଃ । ସର୍ଵେଷାଂ ଦାନଵାନାଂ ତୁ ନାଗାନାଂ ଯାଦସାମପି
ଭକ୍ତପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଶୁଭ ରସାତଳ ଲୋକ ଦାନ କଲେ, ଏହି ଲୋକ ସମସ୍ତ ଦାନବ, ନାଗ ଓ ଯାଦବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ରାଜାନଂ ତୁ ବଲିଂ ଚକ୍ରେ ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ । ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ବଲେର୍ଲୋକାନ୍ବଟୁଵେଷେଣ ଦୈତ୍ଯହା
ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବଳିଙ୍କ ଠାରୁ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ବଳିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନଙ୍କ ରାଜା କରିଦେଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଳୟ ନ ଆସେ ।
ମହେଂଦ୍ରାଯ ଦଦୌ ପ୍ରୀତ୍ଯା କାଶ୍ଯପୋ ଵିଷ୍ଣୁରଵ୍ଯଯଃ । ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗଂଧର୍ଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ମହୌଜସଃ
ତାପରେ ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁ କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦର ସହିତ ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଇଦେଲେ; ତାପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଷିମାନେ—
ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସ୍ତୁତିଭିର୍ଦ୍ଦିଵ୍ଯୈଃ ପୂଜଯାମାସୁରଚ୍ଯୁତମ୍ । ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ତନ୍ମହଦ୍ରୂପଂ ତେଷାଂ ସଂଦର୍ଶନାଯ ଵୈ
ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ପୂଜା କଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ମହାରୂପକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ।
ସଂପୂଜ୍ଯମାନାସ୍ତ୍ରିଦଶୈରଂତର୍ଦ୍ଧାନଂ ଯଯୌ ହରିଃ । ଇତ୍ଥଂ ସୁରକ୍ଷିତଃ ଶକ୍ରୋ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା
ତ୍ରିଦଶମାନେ ପୂଜା କରିବା ପରେ ହରି ଦୃଶ୍ୟ ରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ଏଭଳି ଶକ୍ର, ବଳବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହେଲେ ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ମହଦୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯମଵାପ ତ୍ରିଦିଵେଶ୍ଵରଃ । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଵାମନଂ ଵୈଭଵଂ ଶୁଭମ୍ । ଶେଷଂ ଯଦ୍ଵୈଭଵଂ ଦେଵି ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାକ୍ରମାତ୍
ତିନି ଲୋକର ଏଇଶ୍ୱର୍ୟ ଶକ୍ର ଲାଭ କଲେ; ବାମନଙ୍କ ଏହି ଶୁଭ ଗାଥା ସମସ୍ତ କୁହିଦେଲି । ଏଉଁଠି ଯେଉଁ ଶେଷ ଗୌରବ ଅଛି, ହେ ଦେବୀ, ତାହା ମୁଁ ପରେ ପରେ କହିଦେବି ।