ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମାଭାଷ୍ଯ ମହୀପତିମ୍ । ଜଘାନ ବହୁବାଣୈସ୍ତଂ ରୋଷପୂରପରିପ୍ଲୁତଃ
ଏହି ସମୟରେ, ରୋଷରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହି, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ତଦ୍ବାଣଵେଧଭିନ୍ନାଂଗୋ ଵିଶୀର୍ଣକଵଚୋ ନୃପଃ । ମହାବଲଂ ତଂ ମନ୍ଵାନଃ ପ୍ରାହରଚ୍ଛରକୋଟିଭିଃ
ସେ ବାଣରେ ଦେହ ଛିଦ୍ର ହୋଇଯିବା ଏବଂ କବଚ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି, ବହୁ ବାଣ ଛାଡ଼ି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈଃ କଵଚାନ୍ମୁକ୍ତଂ ସୁସ୍ରାଵ ବହୁଶୋଣିତମ୍ । ଵପୁର୍ବଭୂଵ ରୁଚିରଂ ଶରପଂଜରଗୋଚରମ୍
ସେ ବାଣମାନେ କବଚ ଭେଦି ଦେହରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ବହିଗଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ ବାଣର ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଶରପଂଜରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଵିହ୍ଵଲୀକୃତମାନସଃ । ଶରାନ୍ନେତୁଂ ଚ ସଂଧାତୁଂ ନ କ୍ଷମଃ ସ ଚ ଭାରତିଃ
ବାଣର ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିବା, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେ ଭାରତ ବାଣ ତାଣିବାକୁ କିମ୍ବା ଧନୁରେ ଲଗେଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।
ରାମଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଧନୁର୍ଧୃତ୍ଵା କରେ ସଜ୍ଜଂ ମହଦ୍ଦୃଢମ୍ । ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାନ୍ଵୈରିଵୃଂଦନିଵାରଣାନ୍
ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ତାଙ୍କ ମହାନ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ପଛେଇବା ପାଇଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈଃ ଶରଜାଲଂ ତଦ୍ଵିଧୂଯ ମୁନିପୁଂଗଵ । ଶଂଖଂ ପ୍ରଧ୍ମାଯ ସମରେ ଜଗାଦ ଗତଭୀର୍ନୃପମ୍
ସେ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ବାଣର ଜାଲକୁ ଚିରିଦେଲେ, ପରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ତ୍ଵଯା କୃତଂ ମହତ୍କର୍ମ ଯନ୍ମାଂ ବାଣସ୍ଯ ପଂଜରେ । ଗୋଚରଂ କୃତଵାନ୍ଵୀର ଵୀରତାପନମୁଦ୍ଭଟମ୍
ପୁଷ୍କଳ କହିଲେ, "ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋତେ ବାଣର ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଏହି ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ।"
ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵାନ୍ମମ ମାନ୍ଯୋସି ସାଂପ୍ରତଂ ରଣମଂଡଲେ । ପଶ୍ଯମେଽଦ୍ଯ ପରାକ୍ରାଂତଂ ରାଜନ୍ଵୀରମଣେ ମହତ୍
"ତୁମର ବୟସ ଦେଖି ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ରାଜନ୍, ଆଜି ମୋର ବଡ଼ ପ୍ରତାପ ଓ ବୀରତା ଦେଖ।"
ବାଣତ୍ରଯେଣ ଭୋ ଵୀର ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ କରଵୈ ନହି । ତର୍ହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଶୃଣୁ ଵୈ ସର୍ଵଵୀରଵିମୋହିନୀମ୍
"ହେ ବୀର, ତିନିଟି ବାଣରେ ମୋତେ ମୂର୍ଛିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏବେ ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବୀରଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ।"
ଗଂଗାଂ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ଯୋ ଵୈ ତାଂ ନିଂଦିତ୍ଵା ପାପହାରିଣୀମ୍ । ନ ମଜ୍ଜତି ମହାପାପୋ ମହାମୂଢଵିଚେଷ୍ଟିତଃ
"ଯଦି କୌଣସି ବଡ଼ ପାପୀ ମଧ୍ୟ, ଅତି ମୂଢ଼ତାରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଇ ପାପ ହରିବାଳି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରେ, ସେ ଡୁବେ ନାହିଁ।"
ତସ୍ଯ ପାପଂ ମମୈଵାସ୍ତୁ ଚେନ୍ନ ତ୍ଵାଂ ରଣମଂଡଲେ । ପାତଯେ ମୂର୍ଚ୍ଛଯା ଵୀର ସନ୍ନଦ୍ଧୋ ଭଵ ଭୂପତେ
"ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୂର୍ଛିତ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ସେଇ ପାପ ମୋର ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଏହିପରି, ରାଜା, ତୁମେ ସଜ୍ଜ ହେଉ।"
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମଃ । ଚୁକୋପ ଭୃଶମୁଦ୍ଵିଗ୍ନଃ ସଂଦଧେ ନିଶିତାଞ୍ଛରାନ୍
ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଭୟରେ ବିକଳ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧନୁରେ ଲଗେଇଲେ।
ତେ ଶରା ହୃଦଯଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଗତାସ୍ତେ ଭାରତେର୍ମହତ୍ । ପେତୁଃ କ୍ଷିତାଵଧୋ ଯଦ୍ଵଦ୍ରାମଭକ୍ତିପରାଙ୍ମୁଖାଃ
ସେ ବାଣମାନେ ଭାରତଙ୍କର ବଡ଼ ହୃଦୟ ଭେଦି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଖସିପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ରାମଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ହେଉଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ତତଃ ଶରଂ ମୁମୋଚାସ୍ମୈ ନିଶିତଂ ଵହ୍ନିସପ୍ରଭମ୍ । ଲକ୍ଷୀକୃତ୍ଯ ମହଦ୍ଵକ୍ଷଃ କପାଟତଟଵିସ୍ତୃତମ୍
ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଓ ଦୃଢ଼ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଥିଲା।
ସ ବାଣୋ ଭୂମିପତିନା ଦ୍ଵିଧା ଛିନ୍ନଃ ଶରେଣ ହି । ପପାତ ରଥମଧ୍ଯେ ସ ରଵିମଂଡଲଵଜ୍ଜ୍ଵଲନ୍
ସେ ବାଣଟି ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ ଦୁଇ ଟୁକୁଡ଼ା ହୋଇ ରଥର ମଧ୍ୟରେ ଖସିପଡ଼ିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅପରଂ ବାଣମାଧତ୍ତ ମାତୃଭକ୍ତିଭଵଂ ତତଃ । ନିଧାଯ ପୁଣ୍ଯଂ ସୋଽପ୍ଯେଷ ଚିଚ୍ଛେଦ ମହତା ପୁନଃ
ତାପରେ ସେ ମାତୃଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ବାଣ ଧରି, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ବଡ଼ ବାଣକୁ ପୁଣି ଚିରିଦେଲେ।
ତଦା ଖିନ୍ନଃ ସ ହୃଦଯେ କିଂକର୍ତଵ୍ଯମିତି ସ୍ମରନ୍ । ରାମଂ ହୃଦି ନିଜାର୍ତିଘ୍ନଂ ମୁମୋଚ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ସେତେବେଳେ, ହୃଦୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କଣ କରିବି ବୋଲି ଭାବିଥିବା ସମୟରେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି ନିଜ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ।
ସ ବାଣସ୍ତସ୍ଯ ହୃଦଯେ ଲଗ୍ନ ଆଶୀଵିଷୋପମଃ । ମୂର୍ଚ୍ଛାମପ୍ରାପଯତ୍ତଂ ଵୈ ଜ୍ଵଲନ୍ସୂର୍ଯସମପ୍ରଭଃ
ସେ ସରଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜମୟ, ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଲାଗିଗଲା ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅଚେତନ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୁଡ଼ିଲା।
ତତୋ ହାହାକୃତଂ ସର୍ଵଂ ପଲାଯନପରାଯଣମ୍ । ରାଜ୍ଞି ସଂମୂର୍ଚ୍ଛିତେ ଜାତେ ପୁଷ୍କଲୋ ଜଯମାପ୍ତଵାନ୍
ତାପରେ, ରାଜା ଅଚେତନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତେ ହାହାକାର କରି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ, ଏବଂ ପୁଷ୍କଳ ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଆଗତ୍ଯ ସଵିଧେ ରୁଦ୍ରଂ ସମରାଂଗଣମୂର୍ଧନି । ଜଗାଦ ହନୁମାନ୍ଵୀରଃ ସଂଜିହୀର୍ଷୁଃ ସୁରାଧିପମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନକୁ ଯାଇ, ବୀର ହନୁମାନ୍ ସୁରମଣ୍ଡଳର ମହାପତିଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ହନୂମାନୁଵାଚ। ତ୍ଵଂ ଯଦାଚରସେ ରୁଦ୍ର ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରତିକୂଲନମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ଶାସ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ରାମଭକ୍ତଵଧୋଦ୍ଯତମ୍
ହନୁମାନ୍ କହିଲେ: ରୁଦ୍ର, ତୁମେ ଧର୍ମର ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, ଏହିକାରଣରୁ ରାମଭକ୍ତଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିବା ତୁମକୁ ଶାସନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
ମଯା ପୁରା ଶ୍ରୁତଂ ଦେଵ ଋଷିଭିର୍ବହୁଧୋଦିତମ୍ । ରଘୁନାଥପଦସ୍ମାରୀ ନିତ୍ଯଂ ରୁଦ୍ରଃ ପିନାକଭୃତ୍
ହେ ଦେବ, ମୁଁ ଏହି କଥା ବହୁତ ଋଷିଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଛି ଯେ, ପିନାକଧାରୀ ରୁଦ୍ର ସଦା ରଘୁନାଥଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ତୁ ମୃଷା ଜାତଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପ୍ରତି ଯୁଧ୍ଯତଃ । ପୁଷ୍କଲୋ ମେ ହତଃ ଶୂରଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋଽପି ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ
କିନ୍ତୁ ଏବେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋର ପୁଷ୍କଳ ବୀର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶତୃଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେଇ ସବୁ କଥା ମିଥ୍ୟା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ପାତଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପ୍ରଲଯୋଦ୍ଯତମ୍ । ଯତ୍ନାତ୍ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ଭୋଃ ଶର୍ଵ ରାମଭକ୍ତିପରାଙ୍ମୁଖଃ
ଏହିକାରଣରୁ, ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ସଂହାର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଛ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ପତନ କରିବି; ହେ ଶର୍ବ, ରାମଭକ୍ତିରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଥିବା ତୁମେ, ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଅ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ପ୍ଲଵଗଂ ପ୍ରୋଵାଚ ସ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଧନ୍ଯୋଽସି ଵୀରଵର୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵାନ୍ଵଦତି ନୋ ମୃଷା
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି କଥା କହିଥିବା ବାନରଙ୍କୁ ମହାଦେବ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ।'
ମତ୍ସ୍ଵାମୀ ରାମଚଂଦ୍ରୋଽଯଂ ସୁରାସୁରନମସ୍କୃତଃ । ତଦଶ୍ଵମାନଯାମାସ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପରଵୀରହା
ମୋର ପ୍ରଭୁ ଏହି ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଯିଁହାଙ୍କୁ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜନ୍ତି; ଏହାପରେ ଶତୃଘ୍ନ, ଶତୃଦଳନ କରି, ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଣିଲେ।
ତଦ୍ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ସମାଯାତସ୍ତଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ଵଶୀକୃତଃ । ଯଥାକଥଂଚିଦ୍ଭକ୍ତୋଽସୌ ରକ୍ଷ୍ଯଃ ସ୍ଵାତ୍ମା ଇତି ସ୍ଥିତିଃ
ମୁଁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଆସିଛି, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ବଶୀଭୂତ; ଯେପରି ହେଉ, ଭକ୍ତ ଥିବା ସେ ମୋର ଆତ୍ମା ସମାନ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ମୋର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ।
ରଘୁନାଥଃ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଲୋକଯ ତୁ ନିସ୍ତ୍ରପମ୍ । ମାଂ ସ୍ଵଭକ୍ତ ସୁଦୁଃଖେନ କିଂଚିତ୍କୋପଂ ଦଧନ୍ମହାନ୍
ରଘୁନାଥ ଦୟା କରି, ମୋତେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ ଦେଖିଲେ; ତଥାପି, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବାରୁ, ମହାପ୍ରଭୁ କିଛି କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ଵଦତି ଚଂଡୀଶେ ହନୂମାନ୍କୁପିତୋ ଭୃଶମ୍ । ଶିଲାମାଦାଯ ମହତୀଂ ତାଡଯାମାସ ତଦ୍ରଥମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ଚଣ୍ଡୀଶ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ହନୁମାନ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ଏକ ପାଥର ଉଠାଇ ତାଙ୍କର ରଥକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ଶିଲଯା ତାଡିତସ୍ତସ୍ଯ ରଥଃ ଶକଲତାଂ ଗତଃ । ସସୂତଃ ସହଯଃ କେତୁପତାକାଭିଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ପାଥରର ଆଘାତରେ ତାଙ୍କର ରଥ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା, ରଥସାରଥି, ସହଯୋଗୀ ଓ ଧ୍ୱଜପତାକା ସହିତ।