ସର୍ପା ଆଶୀଵିଷା ଯଦ୍ଵତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତଦ୍ଵପୁଷି ସ୍ଥିତାଃ । ପରମଂ କୋପମାପନ୍ନଃ ପୁଷ୍କଲୋ ଭୂମିପଂ ପୁନଃ
ଯେପରି ରୁଷ୍ଟ ସର୍ପମାନେ ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେପରି ପୁଷ୍କଳ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ପୁଣିଥରେ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ବାଣାନାଂ ଶତକେନାଶୁ ବିଭେଦ ଶିତପର୍ଵଣାମ୍ । ତୈର୍ବାଣୈଃ କଵଚଂ ଭିନ୍ନଂ କିରୀଟଃ ସଶିରସ୍ତ୍ରକଃ
ସେ ଶୀଘ୍ର ଶତଧାର ତୀରରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ସେଇ ତୀରମାନେ ତାଙ୍କର କବଚ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା, ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ଓ ଚୂଡା ଭି ସଂହତ ହେଲା।
ରଥୋ ଧନୁର୍ମହତ୍ସଜ୍ଯଂ ଛିନ୍ନଂ କୋପପରିପ୍ଲଵାତ୍ । କ୍ଷତଜେନ ପରିପ୍ଲୁଷ୍ଟୋ ବାଣଭିନ୍ନକଲେଵରଃ
କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଓ ରଥ କାଟିଦିଆଗଲା; ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଲା।
ଅନ୍ଯଂ ସ୍ଯଂଦନମାରୁହ୍ଯ ଜଗାମ ଭରତାତ୍ମଜମ୍ । ଧନ୍ଯୋସି ଵୀର ରାମସ୍ଯ ଚରଣାବ୍ଜମଧୁଵ୍ରତ
ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସେ ଭରତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ବୀର, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ମଧୁମାକୁଡ଼ି ପରି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ରଖିଛ। ତୁମେ ଧନ୍ୟ।'
ମହତ୍କୃତଂ କର୍ମ ତେଽଦ୍ଯ ଯଦହଂ ଵିରଥୀକୃତଃ । ପ୍ରାଣାନ୍ରକ୍ଷସ୍ଵ ଭୋ ଵୀର ସାଂପ୍ରତଂ ମଯି ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତି
'ଆଜି ତୁମେ ବଡ଼ କାମ କରିଛ; କାରଣ ମୁଁ ରଥହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଏବେ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାବେଳେ, ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ସାଉଧାନରେ ରକ୍ଷା କର।'
ସୁଲଭା ନ ତଵ ପ୍ରାଣାଃ କାଲରୂପେ ମଯି ସ୍ଥିତେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯହନଦ୍ବାଣୈରସଂଖ୍ଯୈଃ ଶସ୍ତ୍ରକୋଵିଦଃ
'ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ, ତୁମ ପ୍ରାଣ ସହଜରେ ରକ୍ଷା ହେବ ନାହିଁ।' ଏଭଳି କହି, ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀରରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଭୂମୌ ଦିଶି ଚ ତଦ୍ବାଣା ନାନ୍ଯଦ୍ଦୃଶ୍ଯେତ ତତ୍ର ହ । ଅନେକେ ଗଜସାହସ୍ରା ଭିନ୍ନା ଅଶ୍ଵାଃ ସମଂତତଃ
ଭୂମି ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ତୀରମାନେ ଛାଇଯାଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; ଅନେକ ହାତୀ ଚିରିଯାଇଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
ରଥାରଥିଯୁତାସ୍ତେନ ଛିନ୍ନା ଭିନ୍ନା ଦ୍ଵିଧାକୃତାଃ । ଶୋଣିତୌଘା ସରିତ୍ତତ୍ର ପ୍ରସୁସ୍ରାଵ ରଣାଂଗଣେ
ରଥ ଓ ତାହାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କାଟାଯାଇ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରକ୍ତର ଧାରା ନଦୀ ପରି ବହୁଥିଲା।
ଯତ୍ରୋନ୍ମଦା ହି ମାତଂଗା ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଶୈଲଶୃଂଗଵତ୍ । କେଶାଃ ଶୈଵାଲଲକ୍ଷ୍ଯାସ୍ତେ ମୁହୁଃ ପ୍ରାଣିଶିରଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେଠି ତାଙ୍କର ଖୋରା ଛାଇଁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆବାର ଆବାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅନେକେ ପାଣଯଶ୍ଛିନ୍ନା ଵୀରାଣାଂ ମୁଦ୍ରିକାଶ୍ରିଯଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଅହିଵତ୍ତତ୍ର ଚଂଦନାଦିକରୂଷିତାଃ
ଅନେକ ବୀରମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ଅଳଙ୍କାର ଥିବା କଟା ହାତ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗା ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ପ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଶିରାଂସି ଚ ଭଟାଗ୍ର୍ଯାଣାଂ କଚ୍ଛପାଭାଂ ଵହଂତି ଵୈ । ମାଂସାନି ପଂକା ଯତ୍ରାସନ୍ଵୀରାଣାଂ ମହତାଂ ତତଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କଚ୍ଛପ ଛାଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ବୀରମାନଙ୍କର ମାଂସ କିଚିଡ଼ି ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଏଵଂ ଵ୍ଯତିକରେ ଵୃତ୍ତେ ଯୋଗିନ୍ଯଃ ଶତଶୋ ରଣେ । ପପୁଃ ପାତ୍ରେଣ ରୁଧିରଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ରଣପାତିନାମ୍
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଶତଶଃ ଯୋଗିନୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ରକ୍ତ ପାତ୍ରରେ ପିଇଥିଲେ।
ମାଂସାନି ବୁଭୁଜୁସ୍ତା ଵୈ ହର୍ଷକୌତୁକସଂଯୁତାଃ । ପୀତ୍ଵା ତୁ ଶୋଣିତଂ ତତ୍ର ଭକ୍ଷିତ୍ଵା ମାଂସମୁନ୍ମଦାଃ
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମାଂସ ଖାଉଥିଲେ; ରକ୍ତ ପିଇ ଓ ମାଂସ ଖାଇ ସେମାନେ ମତ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ନନୃତୁର୍ଜହସୁଃ ପ୍ରୋଚ୍ଚୈରୁଜ୍ଜଗୁଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ପିଶାଚାସ୍ତତ୍ର ସମରେ ପ୍ରାଣିନାଂ ମସ୍ତକାନି ଵୈ
ସେମାନେ ନାଚିଲେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସିଲେ ଓ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଗାଇଲେ; ସେଠି ପିଶାଚମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୀବନ୍ତମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ।
ଧୃତ୍ଵା କରାଭ୍ଯାଂ ମତ୍ତାଂଗାସ୍ତାଲଵଦ୍ଵାଦନୋଦ୍ଯତାଃ । ଶିଵାସ୍ତତ୍ର ମହାମାଂସଂ ପତିତାନାଂ ରଣାଂଗଣେ
ମତ୍ତମାନେ ହାତରେ ଧରି, ତାଳବାଦ୍ୟ ପରି ମାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ; ସେଠି ଶିବାମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମହାମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କଲେ।
ଭକ୍ଷିତ୍ଵା ଵ୍ଯନଦନ୍ମତ୍ତାଃ କାତରାଣାଂ ଭଯପ୍ରଦାଃ । କାତରାସ୍ତ୍ରାଃ ସମାପନ୍ନା ଗତାଃ କୁଂଜରକୋଟରେ
ମତ୍ତମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଭୟଭୀତମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ ହୁଁକାର ଦେଲେ; ଭୟାକ୍ରାନ୍ତମାନେ ହାତୀର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଗଲେ।
ଭକ୍ଷିତା ଯୋଗିନୀଭିସ୍ତେ ପାପିନାଂ କ୍ଵାପି ନ ସ୍ଥିତିଃ । ଏତତ୍କଦନମାଲକ୍ଷ୍ଯ ସ୍ଵସୈନ୍ଯସ୍ଯ ରଥାଗ୍ରଣୀଃ
ଯୋଗିନୀମାନେ ଯେଉଁ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲେ, ସେମାନେ କେଉଁଠିଓ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ନିଜ ସେନାର ରଥନାୟକ—
ପୁଷ୍କଲୋଽପି ଚକାରାତ୍ର କଦନଂ ରଣମଂଡଲେ । ଭିଦ୍ଯଂତେ ଗଜଶୀର୍ଷାଣି ପତଂତି ମୌକ୍ତିକାନି ତୁ
ପୁଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାଳୀଳା କଲେ; ହାତୀମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯାଉଥିଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ମୁକ୍ତା ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋମଭିଃ ପୂର୍ଣା ତାମ୍ରପର୍ଣୀଵ ତନ୍ନଦୀ । ପୁଷ୍କଲପ୍ରହିତା ବାଣା ନୃଣାମଂଗେଷୁ ସଂଗତାଃ । କୁର୍ଵଂତି ପ୍ରାଣଵିଚ୍ଛେଦଂ ଵୀରାଣାମପି ସର୍ଵତଃ
ସେ ନଦୀ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, କାରଣ ତାହାରେ କେଶ ଭଳି ଅନେକ ବାଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ସାହରେ ଛାଡ଼ାଯାଇ ମଣିଷମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଲାଗିଛି, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ବିର ମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଉଛି।
ସର୍ଵେ ରୁଧିରସିକ୍ତାଂଗାଃ ସର୍ଵେ ଚ୍ଛିନ୍ନନିଜାଂଗକାଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ କିଂଶୁକା ଯଦ୍ଵତ୍ସୁଭଟାଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିଜ ଅଂଗ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେଇ ସୁବିରମାନେ କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଏତସ୍ମିନ୍ସମଯେ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମାଭାଷ୍ଯ ମହୀପତିମ୍ । ଜଘାନ ବହୁବାଣୈସ୍ତଂ ରୋଷପୂରପରିପ୍ଲୁତଃ
ଏହି ସମୟରେ, ରୋଷରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହି, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ତଦ୍ବାଣଵେଧଭିନ୍ନାଂଗୋ ଵିଶୀର୍ଣକଵଚୋ ନୃପଃ । ମହାବଲଂ ତଂ ମନ୍ଵାନଃ ପ୍ରାହରଚ୍ଛରକୋଟିଭିଃ
ସେ ବାଣରେ ଦେହ ଛିଦ୍ର ହୋଇଯିବା ଏବଂ କବଚ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବି, ବହୁ ବାଣ ଛାଡ଼ି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈଃ କଵଚାନ୍ମୁକ୍ତଂ ସୁସ୍ରାଵ ବହୁଶୋଣିତମ୍ । ଵପୁର୍ବଭୂଵ ରୁଚିରଂ ଶରପଂଜରଗୋଚରମ୍
ସେ ବାଣମାନେ କବଚ ଭେଦି ଦେହରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ବହିଗଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ ବାଣର ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଶରପଂଜରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଵିହ୍ଵଲୀକୃତମାନସଃ । ଶରାନ୍ନେତୁଂ ଚ ସଂଧାତୁଂ ନ କ୍ଷମଃ ସ ଚ ଭାରତିଃ
ବାଣର ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିବା, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯିବାରୁ, ସେ ଭାରତ ବାଣ ତାଣିବାକୁ କିମ୍ବା ଧନୁରେ ଲଗେଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।
ରାମଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଧନୁର୍ଧୃତ୍ଵା କରେ ସଜ୍ଜଂ ମହଦ୍ଦୃଢମ୍ । ମୁମୋଚ ବାଣାନ୍ନିଶିତାନ୍ଵୈରିଵୃଂଦନିଵାରଣାନ୍
ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ତାଙ୍କ ମହାନ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ପଛେଇବା ପାଇଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈଃ ଶରଜାଲଂ ତଦ୍ଵିଧୂଯ ମୁନିପୁଂଗଵ । ଶଂଖଂ ପ୍ରଧ୍ମାଯ ସମରେ ଜଗାଦ ଗତଭୀର୍ନୃପମ୍
ସେ ବାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ବାଣର ଜାଲକୁ ଚିରିଦେଲେ, ପରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରି, ଭୟ ଛାଡ଼ି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ତ୍ଵଯା କୃତଂ ମହତ୍କର୍ମ ଯନ୍ମାଂ ବାଣସ୍ଯ ପଂଜରେ । ଗୋଚରଂ କୃତଵାନ୍ଵୀର ଵୀରତାପନମୁଦ୍ଭଟମ୍
ପୁଷ୍କଳ କହିଲେ, "ହେ ବୀର, ତୁମେ ମୋତେ ବାଣର ଖଞ୍ଜର ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ଏହି ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ।"
ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵାନ୍ମମ ମାନ୍ଯୋସି ସାଂପ୍ରତଂ ରଣମଂଡଲେ । ପଶ୍ଯମେଽଦ୍ଯ ପରାକ୍ରାଂତଂ ରାଜନ୍ଵୀରମଣେ ମହତ୍
"ତୁମର ବୟସ ଦେଖି ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ରାଜନ୍, ଆଜି ମୋର ବଡ଼ ପ୍ରତାପ ଓ ବୀରତା ଦେଖ।"
ବାଣତ୍ରଯେଣ ଭୋ ଵୀର ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ କରଵୈ ନହି । ତର୍ହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଶୃଣୁ ଵୈ ସର୍ଵଵୀରଵିମୋହିନୀମ୍
"ହେ ବୀର, ତିନିଟି ବାଣରେ ମୋତେ ମୂର୍ଛିତ କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଏବେ ମୋର ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବୀରଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ।"
ଗଂଗାଂ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ଯୋ ଵୈ ତାଂ ନିଂଦିତ୍ଵା ପାପହାରିଣୀମ୍ । ନ ମଜ୍ଜତି ମହାପାପୋ ମହାମୂଢଵିଚେଷ୍ଟିତଃ
"ଯଦି କୌଣସି ବଡ଼ ପାପୀ ମଧ୍ୟ, ଅତି ମୂଢ଼ତାରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଇ ପାପ ହରିବାଳି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରେ, ସେ ଡୁବେ ନାହିଁ।"