ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁଷ୍କଲୋ ନିଜଗାଦ ତମ୍ । ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ବାଲୋଽହଂ ତ୍ଵଂ ମହାଵୃଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପୁଷ୍କଳ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମୁଁ ଛୋଟ, ଆପଣ ବଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମତଂ ଚୈଵ ଯେ ବଲାଧିକ୍ଯସଂଯୁତାଃ । ତ ଏଵ ଵୃଦ୍ଧା ଭୂପାଗ୍ର୍ଯ ନ ଵଯୋଵୃଦ୍ଧତାଂ ଗତାଃ
'କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ, ସେମାନେ ବଡ଼ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି, କେବଳ ବୟସରୁ ନୁହେଁ।'
ମଯା ତେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପୁତ୍ରଃ ସଶୌର୍ଯବଲଦର୍ପିତଃ । ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାମହଂ ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ସଂଗରେ
'ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କର ସୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ, ମୋ ବାଣରେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପତିତ କରିଦେବି।'
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଯତ୍ନତସ୍ତିଷ୍ଠ ରାଜନ୍ସଂଗ୍ରାମମୂର୍ଧନି । ରାମଭକ୍ତଂ ନ ମାଂ କଶ୍ଚିଜ୍ଜଯତୀଂଦ୍ରପଦେ ସ୍ଥିତଃ
'ତେଣୁ ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରୁହନ୍ତୁ; ରାମଙ୍କ ଭକ୍ତ ଥିବା ମୋତେ କେହି ଜିତିପାରେନାହିଁ।'
ଇତ୍ଥଂ ଭାଷିତମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯ ନୃପାଗ୍ରଣୀଃ । ଜହାସ ବାଲଂ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ କୋପଂ ଚ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ପୁନଃ
ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଏମିତି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ରାଜା ଛୁଆକୁ ଦେଖି ହସିଲେ ଓ ପୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତଂ ଵୈ କୁପିତମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଭରତାତ୍ମଜ ଉନ୍ମଦଃ । ଜଘାନ ଶରଵିଂଶତ୍ଯା ରାଜାନଂ ହୃଦି ତୀକ୍ଷ୍ଣଯା
ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ପୁଅ, ଅତି ଉତ୍ସାହରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ କୁଳିଶ ତୀର ଦ୍ୱାରା କୁଳିଶ ଶର ଦ୍ୱାରା କୁଳିଶ ଶର ଦ୍ୱାରା ବିଶଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ରାଜା ତାନାଗତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଣାଂସ୍ତେନ ଵିମୋଚିତାନ୍ । ଚିଚ୍ଛେଦ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରନେକଧା
ରାଜା, ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବହୁତ କ୍ରୋଧରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବହୁ ବାଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ତଦ୍ବାଣଚ୍ଛେଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାରତିଃ ପରଵୀରହା । ଚୁକୋପ ହୃଦଯେଽତ୍ଯଂତଂ ରାଜାନଂ ଚ ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ
ନିଜ ବାଣ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ ଭାରତି ମନରେ ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ତିନିଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ଵିଵ୍ଯାଧ ଭାଲେ ଭୂପାଲ ପୁତ୍ରଃ ପୁଷ୍କଲସଂଜ୍ଞକଃ । ତତ୍ର ଲଗ୍ନା ଵିରେଜୁସ୍ତେ ତ୍ରିକୂଟଶିଖରାଣି କିମ୍
ଭୂପାଳଙ୍କ ପୁଅ ପୁଷ୍କଳ ରାଜାଙ୍କ ଲଳାଟରେ ବାଣ ଘାତ କଲେ; ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଲଳାଟରେ ଲାଗି ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈର୍ଵ୍ଯଥିତୋ ରାଜା ଜଘାନ ନଵଭିଃ ଶରୈଃ । ହୃଦଯେ ପୁଷ୍କଲଂ ଵୀରଂ ମହାକୋପସମନ୍ଵିତଃ । ତୈର୍ଵତ୍ସଦନ୍ତୈର୍ବହ୍ଵସ୍ରଂ ପୀତଂ ରାମାନୁଜାଙ୍ଗଜମ୍
ସେ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ରାଜା ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ, ବୀର ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ନଉଟି ବାଣ ମାରିଲେ; ଗୋଁଠିର ଦାନ୍ତ ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ରାମଙ୍କ ଭାଉଁଝିର ପୁଅଙ୍କ ଦେହରୁ ବହୁତ ରକ୍ତ ପିଇଲେ।
ସର୍ପା ଆଶୀଵିଷା ଯଦ୍ଵତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତଦ୍ଵପୁଷି ସ୍ଥିତାଃ । ପରମଂ କୋପମାପନ୍ନଃ ପୁଷ୍କଲୋ ଭୂମିପଂ ପୁନଃ
ଯେପରି ରୁଷ୍ଟ ସର୍ପମାନେ ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେପରି ପୁଷ୍କଳ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ପୁଣିଥରେ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ବାଣାନାଂ ଶତକେନାଶୁ ବିଭେଦ ଶିତପର୍ଵଣାମ୍ । ତୈର୍ବାଣୈଃ କଵଚଂ ଭିନ୍ନଂ କିରୀଟଃ ସଶିରସ୍ତ୍ରକଃ
ସେ ଶୀଘ୍ର ଶତଧାର ତୀରରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ସେଇ ତୀରମାନେ ତାଙ୍କର କବଚ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା, ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ଓ ଚୂଡା ଭି ସଂହତ ହେଲା।
ରଥୋ ଧନୁର୍ମହତ୍ସଜ୍ଯଂ ଛିନ୍ନଂ କୋପପରିପ୍ଲଵାତ୍ । କ୍ଷତଜେନ ପରିପ୍ଲୁଷ୍ଟୋ ବାଣଭିନ୍ନକଲେଵରଃ
କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଓ ରଥ କାଟିଦିଆଗଲା; ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଲା।
ଅନ୍ଯଂ ସ୍ଯଂଦନମାରୁହ୍ଯ ଜଗାମ ଭରତାତ୍ମଜମ୍ । ଧନ୍ଯୋସି ଵୀର ରାମସ୍ଯ ଚରଣାବ୍ଜମଧୁଵ୍ରତ
ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସେ ଭରତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ବୀର, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ମଧୁମାକୁଡ଼ି ପରି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ରଖିଛ। ତୁମେ ଧନ୍ୟ।'
ମହତ୍କୃତଂ କର୍ମ ତେଽଦ୍ଯ ଯଦହଂ ଵିରଥୀକୃତଃ । ପ୍ରାଣାନ୍ରକ୍ଷସ୍ଵ ଭୋ ଵୀର ସାଂପ୍ରତଂ ମଯି ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତି
'ଆଜି ତୁମେ ବଡ଼ କାମ କରିଛ; କାରଣ ମୁଁ ରଥହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଏବେ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାବେଳେ, ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ସାଉଧାନରେ ରକ୍ଷା କର।'
ସୁଲଭା ନ ତଵ ପ୍ରାଣାଃ କାଲରୂପେ ମଯି ସ୍ଥିତେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯହନଦ୍ବାଣୈରସଂଖ୍ଯୈଃ ଶସ୍ତ୍ରକୋଵିଦଃ
'ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ, ତୁମ ପ୍ରାଣ ସହଜରେ ରକ୍ଷା ହେବ ନାହିଁ।' ଏଭଳି କହି, ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀରରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଭୂମୌ ଦିଶି ଚ ତଦ୍ବାଣା ନାନ୍ଯଦ୍ଦୃଶ୍ଯେତ ତତ୍ର ହ । ଅନେକେ ଗଜସାହସ୍ରା ଭିନ୍ନା ଅଶ୍ଵାଃ ସମଂତତଃ
ଭୂମି ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ତୀରମାନେ ଛାଇଯାଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; ଅନେକ ହାତୀ ଚିରିଯାଇଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
ରଥାରଥିଯୁତାସ୍ତେନ ଛିନ୍ନା ଭିନ୍ନା ଦ୍ଵିଧାକୃତାଃ । ଶୋଣିତୌଘା ସରିତ୍ତତ୍ର ପ୍ରସୁସ୍ରାଵ ରଣାଂଗଣେ
ରଥ ଓ ତାହାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କାଟାଯାଇ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରକ୍ତର ଧାରା ନଦୀ ପରି ବହୁଥିଲା।
ଯତ୍ରୋନ୍ମଦା ହି ମାତଂଗା ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଶୈଲଶୃଂଗଵତ୍ । କେଶାଃ ଶୈଵାଲଲକ୍ଷ୍ଯାସ୍ତେ ମୁହୁଃ ପ୍ରାଣିଶିରଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେଠି ତାଙ୍କର ଖୋରା ଛାଇଁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆବାର ଆବାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅନେକେ ପାଣଯଶ୍ଛିନ୍ନା ଵୀରାଣାଂ ମୁଦ୍ରିକାଶ୍ରିଯଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଅହିଵତ୍ତତ୍ର ଚଂଦନାଦିକରୂଷିତାଃ
ଅନେକ ବୀରମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ଅଳଙ୍କାର ଥିବା କଟା ହାତ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗା ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ପ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଶିରାଂସି ଚ ଭଟାଗ୍ର୍ଯାଣାଂ କଚ୍ଛପାଭାଂ ଵହଂତି ଵୈ । ମାଂସାନି ପଂକା ଯତ୍ରାସନ୍ଵୀରାଣାଂ ମହତାଂ ତତଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କଚ୍ଛପ ଛାଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ବୀରମାନଙ୍କର ମାଂସ କିଚିଡ଼ି ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଏଵଂ ଵ୍ଯତିକରେ ଵୃତ୍ତେ ଯୋଗିନ୍ଯଃ ଶତଶୋ ରଣେ । ପପୁଃ ପାତ୍ରେଣ ରୁଧିରଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ରଣପାତିନାମ୍
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଶତଶଃ ଯୋଗିନୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ରକ୍ତ ପାତ୍ରରେ ପିଇଥିଲେ।
ମାଂସାନି ବୁଭୁଜୁସ୍ତା ଵୈ ହର୍ଷକୌତୁକସଂଯୁତାଃ । ପୀତ୍ଵା ତୁ ଶୋଣିତଂ ତତ୍ର ଭକ୍ଷିତ୍ଵା ମାଂସମୁନ୍ମଦାଃ
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମାଂସ ଖାଉଥିଲେ; ରକ୍ତ ପିଇ ଓ ମାଂସ ଖାଇ ସେମାନେ ମତ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ନନୃତୁର୍ଜହସୁଃ ପ୍ରୋଚ୍ଚୈରୁଜ୍ଜଗୁଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ପିଶାଚାସ୍ତତ୍ର ସମରେ ପ୍ରାଣିନାଂ ମସ୍ତକାନି ଵୈ
ସେମାନେ ନାଚିଲେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସିଲେ ଓ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଗାଇଲେ; ସେଠି ପିଶାଚମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୀବନ୍ତମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ।
ଧୃତ୍ଵା କରାଭ୍ଯାଂ ମତ୍ତାଂଗାସ୍ତାଲଵଦ୍ଵାଦନୋଦ୍ଯତାଃ । ଶିଵାସ୍ତତ୍ର ମହାମାଂସଂ ପତିତାନାଂ ରଣାଂଗଣେ
ମତ୍ତମାନେ ହାତରେ ଧରି, ତାଳବାଦ୍ୟ ପରି ମାରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ; ସେଠି ଶିବାମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମହାମାଂସ ଭକ୍ଷଣ କଲେ।
ଭକ୍ଷିତ୍ଵା ଵ୍ଯନଦନ୍ମତ୍ତାଃ କାତରାଣାଂ ଭଯପ୍ରଦାଃ । କାତରାସ୍ତ୍ରାଃ ସମାପନ୍ନା ଗତାଃ କୁଂଜରକୋଟରେ
ମତ୍ତମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଭୟଭୀତମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ ହୁଁକାର ଦେଲେ; ଭୟାକ୍ରାନ୍ତମାନେ ହାତୀର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଗଲେ।
ଭକ୍ଷିତା ଯୋଗିନୀଭିସ୍ତେ ପାପିନାଂ କ୍ଵାପି ନ ସ୍ଥିତିଃ । ଏତତ୍କଦନମାଲକ୍ଷ୍ଯ ସ୍ଵସୈନ୍ଯସ୍ଯ ରଥାଗ୍ରଣୀଃ
ଯୋଗିନୀମାନେ ଯେଉଁ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲେ, ସେମାନେ କେଉଁଠିଓ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ନିଜ ସେନାର ରଥନାୟକ—
ପୁଷ୍କଲୋଽପି ଚକାରାତ୍ର କଦନଂ ରଣମଂଡଲେ । ଭିଦ୍ଯଂତେ ଗଜଶୀର୍ଷାଣି ପତଂତି ମୌକ୍ତିକାନି ତୁ
ପୁଷ୍କଳ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାଳୀଳା କଲେ; ହାତୀମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଯାଉଥିଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ମୁକ୍ତା ପଡ଼ିଯାଉଥିଲା।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋମଭିଃ ପୂର୍ଣା ତାମ୍ରପର୍ଣୀଵ ତନ୍ନଦୀ । ପୁଷ୍କଲପ୍ରହିତା ବାଣା ନୃଣାମଂଗେଷୁ ସଂଗତାଃ । କୁର୍ଵଂତି ପ୍ରାଣଵିଚ୍ଛେଦଂ ଵୀରାଣାମପି ସର୍ଵତଃ
ସେ ନଦୀ ତାମ୍ରପର୍ଣ୍ଣୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, କାରଣ ତାହାରେ କେଶ ଭଳି ଅନେକ ବାଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ସାହରେ ଛାଡ଼ାଯାଇ ମଣିଷମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଲାଗିଛି, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ବିର ମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଉଛି।
ସର୍ଵେ ରୁଧିରସିକ୍ତାଂଗାଃ ସର୍ଵେ ଚ୍ଛିନ୍ନନିଜାଂଗକାଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ କିଂଶୁକା ଯଦ୍ଵତ୍ସୁଭଟାଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିଜ ଅଂଗ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେଇ ସୁବିରମାନେ କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।