ଵ୍ରଜ ତ୍ଵଂ ସମରେ ଯୋଦ୍ଧୁମନ୍ଯାନ୍ମାନିଵରାନ୍ନୃପାନ୍ । ଵୀରସିଂହମୁଖାନ୍କୀଶ ମଚ୍ଚିଂତାଂ ମା କୁରୁ ପ୍ରଭୋ
ତୁମେ ଯାଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ ମହାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ବାନରପତି, ମୋ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନି, ପ୍ରଭୁ।
ଵାଚମିତ୍ଥଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ହନୂମାନ୍ଧୀରସେଵିତାମ୍ । ଜଗାମ ସମରେ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଵୀରସିଂହଂ ନୃପାନୁଜମ୍
ଏଭଳି ଧୃଢ଼ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ହନୁମାନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଯାଇ, ରାଜାଙ୍କ ଭାଇ ବୀରସିଂହ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିଃ ସୁତେନାସ୍ଯ ଶୁଭାଂଗଦସୁସଂଜ୍ଞିନା । ଦ୍ଵୈରଥେନ ପ୍ରଯୁଯୁଧେ ମହାଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରଵେଦିନା
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶୁଭାଙ୍ଗଦ ସହିତ, ଯିଏ ବଡ଼ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗିଗଲେ।
ବଲମିତ୍ରେଣ ସୁମଦଃ ସ୍ଵପ୍ରତାପବଲୋର୍ଜିତଃ । ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସଶସ୍ତ୍ରଃ ସଂଗ୍ରାମଂ ଵିଚଚାର ନୃପାତ୍ମଜଃ
ବଳମିତ୍ରଙ୍କ ସହଯୋଗ ଓ ନିଜ ପ୍ରତାପ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁମଦ, ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ରଣଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଆହ୍ଵଯଂତଂ ନୃପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ଵୈରଥେ ଯୁଦ୍ଧକୋଵିଦଃ । ପୁଷ୍କଲୋ ରୁକ୍ମଖଚିତେ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ଯଯୌ ହି ତମ୍
ରାଜାଙ୍କୁ ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ ପୁଷ୍କଳ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ରାଜା ତମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଷ୍କଲଂ ଯୁଦ୍ଧକୋଵିଦମ୍ । ଉଵାଚ ନିର୍ଭିଯା ଵାଣ୍ଯା ରଣମଧ୍ଯେ ସୁଭାଷିତଃ
ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ଵୀରମଣିରୁଵାଚ। ବାଲମାଯାହି ମାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ସଂଗ୍ରାମେ ଚଂଡକୋପନମ୍ । ଗଚ୍ଛ ପ୍ରାଣପରୀପ୍ସାଯୈ ମା ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁ ମେ ସହ
ବୀରମଣି କହିଲେ: 'ବାପା, ମୁଁ ଏତେ କ୍ରୋଧିତ ଓ ରଣରେ ଭୟଙ୍କର ଅଛି, ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନି। ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଯାଅ, ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନି।'
ତ୍ଵାଦୃଶାନ୍ବାଲକାନ୍ଭୂପା ମାଦୃଶାଃ କୃପଯଂତି ହି । ପ୍ରହରଂତି ନ ଚୈତାନ୍ଵୈ ତସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛ ରଣାଦ୍ବହିଃ
'ମୋ ପରି ରାଜାମାନେ ତୁମ ପରି ଛୋଟ ଛୁଆମାନେ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତି, ଆମେ ସେମାନେକୁ ଆଘାତ କରୁନାହିଁ। ତେଣୁ ରଣଭୂମି ଛାଡ଼ି ଯାଅ।'
ଯାଵତ୍ତ୍ଵଂ ନ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ତାଵଦୁନ୍ମନାଃ । ସାଂପ୍ରତଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରହର୍ତୁଂ ନ ମନଃ ସମଭିକାଂକ୍ଷତି
'ମୁଁ ତୁମକୁ ନଜରେ ଦେଖିନଥିଲି, ସେଯିଏଁ ମୋ ମନ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲା; ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୋ ମନ ତୁମକୁ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।'
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମତ୍ସୁତୋ ବାଣୈର୍ଭିନ୍ନୋ ମୂର୍ଚ୍ଛୀକୃତଃ ପୁନଃ । ସର୍ଵଂ ମଯା କ୍ଷାଂତମଦ୍ଯ ତଵବାଲଧିଯୋ ମହତ୍
'ମୋ ପୁଅକୁ ତୁମେ ବାଣରେ ଆଘାତ କରି ଅଚେତନ କରିଥିଲ, ତୁମର ଶିଶୁସ୍ବଭାବ ବୁଝି ଏହାକୁ ଆଜି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁଁ ଖ୍ଷମା କରିଦେଲି।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁଷ୍କଲୋ ନିଜଗାଦ ତମ୍ । ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ବାଲୋଽହଂ ତ୍ଵଂ ମହାଵୃଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପୁଷ୍କଳ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମୁଁ ଛୋଟ, ଆପଣ ବଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମତଂ ଚୈଵ ଯେ ବଲାଧିକ୍ଯସଂଯୁତାଃ । ତ ଏଵ ଵୃଦ୍ଧା ଭୂପାଗ୍ର୍ଯ ନ ଵଯୋଵୃଦ୍ଧତାଂ ଗତାଃ
'କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ, ସେମାନେ ବଡ଼ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି, କେବଳ ବୟସରୁ ନୁହେଁ।'
ମଯା ତେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପୁତ୍ରଃ ସଶୌର୍ଯବଲଦର୍ପିତଃ । ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାମହଂ ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ସଂଗରେ
'ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କର ସୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ, ମୋ ବାଣରେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପତିତ କରିଦେବି।'
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଯତ୍ନତସ୍ତିଷ୍ଠ ରାଜନ୍ସଂଗ୍ରାମମୂର୍ଧନି । ରାମଭକ୍ତଂ ନ ମାଂ କଶ୍ଚିଜ୍ଜଯତୀଂଦ୍ରପଦେ ସ୍ଥିତଃ
'ତେଣୁ ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରୁହନ୍ତୁ; ରାମଙ୍କ ଭକ୍ତ ଥିବା ମୋତେ କେହି ଜିତିପାରେନାହିଁ।'
ଇତ୍ଥଂ ଭାଷିତମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯ ନୃପାଗ୍ରଣୀଃ । ଜହାସ ବାଲଂ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ କୋପଂ ଚ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ପୁନଃ
ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଏମିତି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ରାଜା ଛୁଆକୁ ଦେଖି ହସିଲେ ଓ ପୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତଂ ଵୈ କୁପିତମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଭରତାତ୍ମଜ ଉନ୍ମଦଃ । ଜଘାନ ଶରଵିଂଶତ୍ଯା ରାଜାନଂ ହୃଦି ତୀକ୍ଷ୍ଣଯା
ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ପୁଅ, ଅତି ଉତ୍ସାହରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ କୁଳିଶ ତୀର ଦ୍ୱାରା କୁଳିଶ ଶର ଦ୍ୱାରା କୁଳିଶ ଶର ଦ୍ୱାରା ବିଶଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ରାଜା ତାନାଗତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଣାଂସ୍ତେନ ଵିମୋଚିତାନ୍ । ଚିଚ୍ଛେଦ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରନେକଧା
ରାଜା, ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବହୁତ କ୍ରୋଧରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବହୁ ବାଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ତଦ୍ବାଣଚ୍ଛେଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାରତିଃ ପରଵୀରହା । ଚୁକୋପ ହୃଦଯେଽତ୍ଯଂତଂ ରାଜାନଂ ଚ ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ
ନିଜ ବାଣ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ ଭାରତି ମନରେ ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ତିନିଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ଵିଵ୍ଯାଧ ଭାଲେ ଭୂପାଲ ପୁତ୍ରଃ ପୁଷ୍କଲସଂଜ୍ଞକଃ । ତତ୍ର ଲଗ୍ନା ଵିରେଜୁସ୍ତେ ତ୍ରିକୂଟଶିଖରାଣି କିମ୍
ଭୂପାଳଙ୍କ ପୁଅ ପୁଷ୍କଳ ରାଜାଙ୍କ ଲଳାଟରେ ବାଣ ଘାତ କଲେ; ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଲଳାଟରେ ଲାଗି ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈର୍ଵ୍ଯଥିତୋ ରାଜା ଜଘାନ ନଵଭିଃ ଶରୈଃ । ହୃଦଯେ ପୁଷ୍କଲଂ ଵୀରଂ ମହାକୋପସମନ୍ଵିତଃ । ତୈର୍ଵତ୍ସଦନ୍ତୈର୍ବହ୍ଵସ୍ରଂ ପୀତଂ ରାମାନୁଜାଙ୍ଗଜମ୍
ସେ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ରାଜା ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ, ବୀର ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ନଉଟି ବାଣ ମାରିଲେ; ଗୋଁଠିର ଦାନ୍ତ ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ରାମଙ୍କ ଭାଉଁଝିର ପୁଅଙ୍କ ଦେହରୁ ବହୁତ ରକ୍ତ ପିଇଲେ।
ସର୍ପା ଆଶୀଵିଷା ଯଦ୍ଵତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତଦ୍ଵପୁଷି ସ୍ଥିତାଃ । ପରମଂ କୋପମାପନ୍ନଃ ପୁଷ୍କଲୋ ଭୂମିପଂ ପୁନଃ
ଯେପରି ରୁଷ୍ଟ ସର୍ପମାନେ ଦେହରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସେପରି ପୁଷ୍କଳ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ପୁଣିଥରେ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ବାଣାନାଂ ଶତକେନାଶୁ ବିଭେଦ ଶିତପର୍ଵଣାମ୍ । ତୈର୍ବାଣୈଃ କଵଚଂ ଭିନ୍ନଂ କିରୀଟଃ ସଶିରସ୍ତ୍ରକଃ
ସେ ଶୀଘ୍ର ଶତଧାର ତୀରରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ସେଇ ତୀରମାନେ ତାଙ୍କର କବଚ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା, ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ଓ ଚୂଡା ଭି ସଂହତ ହେଲା।
ରଥୋ ଧନୁର୍ମହତ୍ସଜ୍ଯଂ ଛିନ୍ନଂ କୋପପରିପ୍ଲଵାତ୍ । କ୍ଷତଜେନ ପରିପ୍ଲୁଷ୍ଟୋ ବାଣଭିନ୍ନକଲେଵରଃ
କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଓ ରଥ କାଟିଦିଆଗଲା; ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଲା।
ଅନ୍ଯଂ ସ୍ଯଂଦନମାରୁହ୍ଯ ଜଗାମ ଭରତାତ୍ମଜମ୍ । ଧନ୍ଯୋସି ଵୀର ରାମସ୍ଯ ଚରଣାବ୍ଜମଧୁଵ୍ରତ
ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସେ ଭରତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: 'ହେ ବୀର, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ମଧୁମାକୁଡ଼ି ପରି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ରଖିଛ। ତୁମେ ଧନ୍ୟ।'
ମହତ୍କୃତଂ କର୍ମ ତେଽଦ୍ଯ ଯଦହଂ ଵିରଥୀକୃତଃ । ପ୍ରାଣାନ୍ରକ୍ଷସ୍ଵ ଭୋ ଵୀର ସାଂପ୍ରତଂ ମଯି ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତି
'ଆଜି ତୁମେ ବଡ଼ କାମ କରିଛ; କାରଣ ମୁଁ ରଥହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ଏବେ ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାବେଳେ, ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ସାଉଧାନରେ ରକ୍ଷା କର।'
ସୁଲଭା ନ ତଵ ପ୍ରାଣାଃ କାଲରୂପେ ମଯି ସ୍ଥିତେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯହନଦ୍ବାଣୈରସଂଖ୍ଯୈଃ ଶସ୍ତ୍ରକୋଵିଦଃ
'ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିବାବେଳେ, ତୁମ ପ୍ରାଣ ସହଜରେ ରକ୍ଷା ହେବ ନାହିଁ।' ଏଭଳି କହି, ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀରରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଭୂମୌ ଦିଶି ଚ ତଦ୍ବାଣା ନାନ୍ଯଦ୍ଦୃଶ୍ଯେତ ତତ୍ର ହ । ଅନେକେ ଗଜସାହସ୍ରା ଭିନ୍ନା ଅଶ୍ଵାଃ ସମଂତତଃ
ଭୂମି ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାଙ୍କର ତୀରମାନେ ଛାଇଯାଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଉନଥିଲା; ଅନେକ ହାତୀ ଚିରିଯାଇଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।
ରଥାରଥିଯୁତାସ୍ତେନ ଛିନ୍ନା ଭିନ୍ନା ଦ୍ଵିଧାକୃତାଃ । ଶୋଣିତୌଘା ସରିତ୍ତତ୍ର ପ୍ରସୁସ୍ରାଵ ରଣାଂଗଣେ
ରଥ ଓ ତାହାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କାଟାଯାଇ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ରକ୍ତର ଧାରା ନଦୀ ପରି ବହୁଥିଲା।
ଯତ୍ରୋନ୍ମଦା ହି ମାତଂଗା ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଶୈଲଶୃଂଗଵତ୍ । କେଶାଃ ଶୈଵାଲଲକ୍ଷ୍ଯାସ୍ତେ ମୁହୁଃ ପ୍ରାଣିଶିରଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେଠି ତାଙ୍କର ଖୋରା ଛାଇଁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆବାର ଆବାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅନେକେ ପାଣଯଶ୍ଛିନ୍ନା ଵୀରାଣାଂ ମୁଦ୍ରିକାଶ୍ରିଯଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଅହିଵତ୍ତତ୍ର ଚଂଦନାଦିକରୂଷିତାଃ
ଅନେକ ବୀରମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଳିରେ ଅଳଙ୍କାର ଥିବା କଟା ହାତ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗା ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ପ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।