ଯେ କେଚିଦ୍ଦୁସ୍ତରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରଘୁନାଥଂ ସ୍ମରଂତି ଚ । ତେଷାଂ ଦୁଃଖୋଦଧିଃ ଶୁଷ୍କୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖର ସାଗର ଶୁଖିଯିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵ୍ରଜ ମହାଵୀର ଶତ୍ରୁଘ୍ନସଵିଧେ ବଲିନ୍ । ଏଷ ଆଯାମି ନିର୍ଜିତ୍ଯ ଭୂପଂ ଵୀରମଣିଂ କ୍ଷଣାତ୍
ତେଣୁ, ବଡ଼ ବୀର, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ମୁଁ ଏଠି ରାଜା ବୀରମଣିଙ୍କୁ ଜିତି, କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିବି।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଧୀରାଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵାଣୀଂ ପୁଷ୍କଲଭାଷିତାମ୍ । ଜଗାଦ ଵଚନଂ ଭୂଯଃ ପୁଷ୍କଲଂ ପରଵୀରହା
ଶେଷ କହିଲେ: ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଧୃଢ଼ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଶତୃନାଶକ ବୀର ପୁନିଥରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହନୁମାନୁଵାଚ। ପୁତ୍ର ମା ସାହସଂ କାର୍ଷୀର୍ଭୂପଂ ଵୀରମଣିଂ ପ୍ରତି । ଏଷ ଦାତା ଶରଣ୍ଯଶ୍ଚ ବଲଶୌର୍ଯସମନ୍ଵିତଃ
ହନୁମାନ କହିଲେ: ପୁଅ, ବୀରମଣି ରାଜାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଅତି ଉତ୍ସାହ କରନି; ସେ ଦାତା, ଶରଣଦାତା, ଶକ୍ତି ଓ ସୌର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ତ୍ଵଂ ବାଲଃ ସ୍ଥଵିରୋ ଭୂପୋଽଖିଲଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ତମଃ । ଅନେକେ ଵିଜିତାଃ ସଂଖ୍ଯେ ଵୀରାଃ ଶୌର୍ଯସୁଶୋଭିନଃ
ତୁମେ ଯୁବକ, ରାଜା ବୟସ୍କ ଓ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ସୌର୍ଯ୍ୟଶାଳୀ ବୀରମାନେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଜାନୀହି ପାର୍ଶ୍ଵେ ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ରକ୍ଷିତାରଂ ସଦାଶିଵମ୍ । ଭକ୍ତ୍ଯା ଵଶୀକୃତଂ ସ୍ଥାଣୁଂ ସୋମଂ ଚୈତତ୍ପୁରିସ୍ଥିତମ୍
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସଦାଶିବ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସେ ଭକ୍ତିରେ ବଶ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ପୁରରେ ଥିବା ସୋମ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦହମନେନୈଵ ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ଭୂପେନ ପୁଷ୍କଲ । ଅନ୍ଯାନ୍ଵୀରାନ୍ଵିଜିତ୍ଵା ତ୍ଵଂ କୀର୍ତିମାପ୍ନୁହି ପୁଷ୍କଲାମ୍
ତେଣୁ, ପୁଷ୍କଳ, ଏହି ରାଜା ସହିତ ମୁଁ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କରିବି; ତୁମେ ଅନ୍ୟ ବୀରମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କର।
ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ଶିଵୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵଶୀକୃତ୍ଯ ସ୍ଵପୁରେ ସ୍ଥାପିତୋଽମୁନା । ପରମସ୍ଯାଶୁ ହୃଦଯେନ ତିଷ୍ଠତି ମହେଶ୍ଵରଃ
ପୁଷ୍କଳ କହିଲେ: ଏହି ରାଜା ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ବଶ କରି, ନିଜ ପୁରରେ ବସାଇଛନ୍ତି; ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତୁରନ୍ତ ବସିଛନ୍ତି।
ସଦାଶିଵୋଯମାରାଧ୍ଯ ପରମଂ ସ୍ଥାନମାଗତଃ । ସ ରାମୋ ମନ୍ମନସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନ କ୍ଵାପି ପରିଗଚ୍ଛତି
ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ସେ ପରମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାମ, ମୋ ମନକୁ ଛାଡ଼ି, କେଉଁଠି ଯାଆନାହାନ୍ତି।
ଯତ୍ର ରାମସ୍ତତ୍ର ଵିଶ୍ଵଂ ସର୍ଵଂ ସ୍ଥାସ୍ନୁ ଚରିଷ୍ଣୁ ଚ । ତସ୍ମାଦହଂ ଜଯିଷ୍ଯାମି ରଣେ ଵୀରମଣିଂ ନୃପମ୍
ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଅଛି; ତେଣୁ, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମଣି ରାଜାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ହରାଇବି।
ଵ୍ରଜ ତ୍ଵଂ ସମରେ ଯୋଦ୍ଧୁମନ୍ଯାନ୍ମାନିଵରାନ୍ନୃପାନ୍ । ଵୀରସିଂହମୁଖାନ୍କୀଶ ମଚ୍ଚିଂତାଂ ମା କୁରୁ ପ୍ରଭୋ
ତୁମେ ଯାଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ ମହାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ବାନରପତି, ମୋ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନି, ପ୍ରଭୁ।
ଵାଚମିତ୍ଥଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ହନୂମାନ୍ଧୀରସେଵିତାମ୍ । ଜଗାମ ସମରେ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଵୀରସିଂହଂ ନୃପାନୁଜମ୍
ଏଭଳି ଧୃଢ଼ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ହନୁମାନ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଯାଇ, ରାଜାଙ୍କ ଭାଇ ବୀରସିଂହ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିଃ ସୁତେନାସ୍ଯ ଶୁଭାଂଗଦସୁସଂଜ୍ଞିନା । ଦ୍ଵୈରଥେନ ପ୍ରଯୁଯୁଧେ ମହାଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରଵେଦିନା
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି ତାଙ୍କର ପୁଅ ଶୁଭାଙ୍ଗଦ ସହିତ, ଯିଏ ବଡ଼ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗିଗଲେ।
ବଲମିତ୍ରେଣ ସୁମଦଃ ସ୍ଵପ୍ରତାପବଲୋର୍ଜିତଃ । ଯୋଦ୍ଧୁଂ ସଶସ୍ତ୍ରଃ ସଂଗ୍ରାମଂ ଵିଚଚାର ନୃପାତ୍ମଜଃ
ବଳମିତ୍ରଙ୍କ ସହଯୋଗ ଓ ନିଜ ପ୍ରତାପ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁମଦ, ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ରଣଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଆହ୍ଵଯଂତଂ ନୃପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ଵୈରଥେ ଯୁଦ୍ଧକୋଵିଦଃ । ପୁଷ୍କଲୋ ରୁକ୍ମଖଚିତେ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ଯଯୌ ହି ତମ୍
ରାଜାଙ୍କୁ ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ ପୁଷ୍କଳ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ରଥରେ ଦଢ଼ି ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ରାଜା ତମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଷ୍କଲଂ ଯୁଦ୍ଧକୋଵିଦମ୍ । ଉଵାଚ ନିର୍ଭିଯା ଵାଣ୍ଯା ରଣମଧ୍ଯେ ସୁଭାଷିତଃ
ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ଵୀରମଣିରୁଵାଚ। ବାଲମାଯାହି ମାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ସଂଗ୍ରାମେ ଚଂଡକୋପନମ୍ । ଗଚ୍ଛ ପ୍ରାଣପରୀପ୍ସାଯୈ ମା ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁ ମେ ସହ
ବୀରମଣି କହିଲେ: 'ବାପା, ମୁଁ ଏତେ କ୍ରୋଧିତ ଓ ରଣରେ ଭୟଙ୍କର ଅଛି, ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସନି। ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଯାଅ, ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନି।'
ତ୍ଵାଦୃଶାନ୍ବାଲକାନ୍ଭୂପା ମାଦୃଶାଃ କୃପଯଂତି ହି । ପ୍ରହରଂତି ନ ଚୈତାନ୍ଵୈ ତସ୍ମାଦ୍ଗଚ୍ଛ ରଣାଦ୍ବହିଃ
'ମୋ ପରି ରାଜାମାନେ ତୁମ ପରି ଛୋଟ ଛୁଆମାନେ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତି, ଆମେ ସେମାନେକୁ ଆଘାତ କରୁନାହିଁ। ତେଣୁ ରଣଭୂମି ଛାଡ଼ି ଯାଅ।'
ଯାଵତ୍ତ୍ଵଂ ନ ମଯା ଦୃଷ୍ଟଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ତାଵଦୁନ୍ମନାଃ । ସାଂପ୍ରତଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରହର୍ତୁଂ ନ ମନଃ ସମଭିକାଂକ୍ଷତି
'ମୁଁ ତୁମକୁ ନଜରେ ଦେଖିନଥିଲି, ସେଯିଏଁ ମୋ ମନ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲା; ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖି, ମୋ ମନ ତୁମକୁ ଆଘାତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।'
ଯତ୍ତ୍ଵଯା ମତ୍ସୁତୋ ବାଣୈର୍ଭିନ୍ନୋ ମୂର୍ଚ୍ଛୀକୃତଃ ପୁନଃ । ସର୍ଵଂ ମଯା କ୍ଷାଂତମଦ୍ଯ ତଵବାଲଧିଯୋ ମହତ୍
'ମୋ ପୁଅକୁ ତୁମେ ବାଣରେ ଆଘାତ କରି ଅଚେତନ କରିଥିଲ, ତୁମର ଶିଶୁସ୍ବଭାବ ବୁଝି ଏହାକୁ ଆଜି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁଁ ଖ୍ଷମା କରିଦେଲି।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁଷ୍କଲୋ ନିଜଗାଦ ତମ୍ । ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ବାଲୋଽହଂ ତ୍ଵଂ ମହାଵୃଦ୍ଧଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପୁଷ୍କଳ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ମୁଁ ଛୋଟ, ଆପଣ ବଡ଼ ଓ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମତଂ ଚୈଵ ଯେ ବଲାଧିକ୍ଯସଂଯୁତାଃ । ତ ଏଵ ଵୃଦ୍ଧା ଭୂପାଗ୍ର୍ଯ ନ ଵଯୋଵୃଦ୍ଧତାଂ ଗତାଃ
'କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ, ସେମାନେ ବଡ଼ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି, କେବଳ ବୟସରୁ ନୁହେଁ।'
ମଯା ତେ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ ପୁତ୍ରଃ ସଶୌର୍ଯବଲଦର୍ପିତଃ । ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାମହଂ ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପାତଯିଷ୍ଯାମି ସଂଗରେ
'ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କର ସୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ, ମୋ ବାଣରେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପତିତ କରିଦେବି।'
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଯତ୍ନତସ୍ତିଷ୍ଠ ରାଜନ୍ସଂଗ୍ରାମମୂର୍ଧନି । ରାମଭକ୍ତଂ ନ ମାଂ କଶ୍ଚିଜ୍ଜଯତୀଂଦ୍ରପଦେ ସ୍ଥିତଃ
'ତେଣୁ ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧ ମୁଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରୁହନ୍ତୁ; ରାମଙ୍କ ଭକ୍ତ ଥିବା ମୋତେ କେହି ଜିତିପାରେନାହିଁ।'
ଇତ୍ଥଂ ଭାଷିତମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯ ନୃପାଗ୍ରଣୀଃ । ଜହାସ ବାଲଂ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ କୋପଂ ଚ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ପୁନଃ
ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଏମିତି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ରାଜା ଛୁଆକୁ ଦେଖି ହସିଲେ ଓ ପୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ତଂ ଵୈ କୁପିତମାଲକ୍ଷ୍ଯ ଭରତାତ୍ମଜ ଉନ୍ମଦଃ । ଜଘାନ ଶରଵିଂଶତ୍ଯା ରାଜାନଂ ହୃଦି ତୀକ୍ଷ୍ଣଯା
ତାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ପୁଅ, ଅତି ଉତ୍ସାହରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ କୁଳିଶ ତୀର ଦ୍ୱାରା କୁଳିଶ ଶର ଦ୍ୱାରା କୁଳିଶ ଶର ଦ୍ୱାରା ବିଶଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ରାଜା ତାନାଗତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବାଣାଂସ୍ତେନ ଵିମୋଚିତାନ୍ । ଚିଚ୍ଛେଦ ପରମକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈରନେକଧା
ରାଜା, ସେଇ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବହୁତ କ୍ରୋଧରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବହୁ ବାଣରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ତଦ୍ବାଣଚ୍ଛେଦନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାରତିଃ ପରଵୀରହା । ଚୁକୋପ ହୃଦଯେଽତ୍ଯଂତଂ ରାଜାନଂ ଚ ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ
ନିଜ ବାଣ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଦେଖି, ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ ଭାରତି ମନରେ ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ତିନିଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ଵିଵ୍ଯାଧ ଭାଲେ ଭୂପାଲ ପୁତ୍ରଃ ପୁଷ୍କଲସଂଜ୍ଞକଃ । ତତ୍ର ଲଗ୍ନା ଵିରେଜୁସ୍ତେ ତ୍ରିକୂଟଶିଖରାଣି କିମ୍
ଭୂପାଳଙ୍କ ପୁଅ ପୁଷ୍କଳ ରାଜାଙ୍କ ଲଳାଟରେ ବାଣ ଘାତ କଲେ; ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଲଳାଟରେ ଲାଗି ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ।
ତୈର୍ବାଣୈର୍ଵ୍ଯଥିତୋ ରାଜା ଜଘାନ ନଵଭିଃ ଶରୈଃ । ହୃଦଯେ ପୁଷ୍କଲଂ ଵୀରଂ ମହାକୋପସମନ୍ଵିତଃ । ତୈର୍ଵତ୍ସଦନ୍ତୈର୍ବହ୍ଵସ୍ରଂ ପୀତଂ ରାମାନୁଜାଙ୍ଗଜମ୍
ସେ ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ରାଜା ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ, ବୀର ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ନଉଟି ବାଣ ମାରିଲେ; ଗୋଁଠିର ଦାନ୍ତ ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ରାମଙ୍କ ଭାଉଁଝିର ପୁଅଙ୍କ ଦେହରୁ ବହୁତ ରକ୍ତ ପିଇଲେ।