ତସ୍ମୈ ସ କଥଯାମାସ ହଯଂ ନୀତଂ ରଘୋଃ ପତେଃ । ଵାଜିମେଧାଯ ନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂଦଗତିମଦ୍ଭୁତମ୍
ତାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା ଯେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମେଧ ପାଇଁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳିଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଣାଯାଇଛି।
ରକ୍ଷିତଂ ଶତ୍ରୁସୂଦେନ ମହାବଲସମେତିନା । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ନୃପୋ ଵୀରମଣିର୍ମହାନ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି, ବଡ଼ ରାଜା ବୀରମଣି—
ନାତିପ୍ରଶଂସଯାମାସ ତତ୍କର୍ମ ସୁମହାମତିଃ । ନୀତ୍ଵା ପୁନଃ ସମାଯାଂତଂ ଚୌରସ୍ଯେଵ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବେଶି ପ୍ରଶଂସା କଲେ ନାହିଁ; ତିନି ଏହାକୁ ଚୋରଙ୍କ କାମ ପରି ଅନୁଚିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
କଥଯାମାସ ଜାମାତ୍ରେ ଶିଵାଯାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣେ । ଅର୍ଧାଂଗନାଧରାଯାଂଗଭୂଷାଯ ଚଂଦ୍ରଧାରିଣେ
ସେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ତାଙ୍କ ଜାମାତା, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରୁଥିବା, ଅର୍ଧନାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତେନ ସଂମଂତ୍ରଯାମାସ ନୃପୋ ଵୀରମଣିର୍ମହାନ୍ । ପୁତ୍ରସୃଷ୍ଟଂ ମହତ୍କର୍ମ ଵିନିଂଦ୍ଯଂ ମହତାଂ ମତଃ
ସେଠାରେ ବଡ଼ ରାଜା ବୀରମଣି ତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କଲେ, ପୁଅ କରିଥିବା ଏହି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଚ୍ଚ ମନ୍ୟମାନେ ଅପରାଧ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ବୋଲି ମନେ କଲେ।
ଶିଵ ଉଵାଚ। ରାଜନ୍ପୁତ୍ରେଣ ଭଵତଃ କୃତଂ କର୍ମ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଯୋ ଜହାର ମହାଵାହଂରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଶିବ କହିଲେ, "ରାଜା, ତୁମ ପୁଅ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ କାମ କରିଛନ୍ତି—ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମଙ୍କ ବଡ଼ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଛନ୍ତି।"
ଅଦ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧଂ ମହଦ୍ଭାତି ସୁରାସୁରଵିମୋହନମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ମହାରାଜ୍ଞା ଵୀରକୋଟ୍ଯେକରକ୍ଷିଣା
"ଆଜି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେବ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଅନେକ ବୀରଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ସେଠାରେ ଥିବେ।"
ମଯା ଯୋ ଧ୍ରିଯତେ ସ୍ଵାଂତେ ଜିହ୍ଵଯା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ହି ଯଃ । ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯଯଜ୍ଞାଂଗଂ ଜହାର ତଵ ପୁତ୍ରକଃ
"ଯାହାକୁ ମୁଁ ହୃଦୟରେ ଧରିଛି, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ମୋ ଜିହ୍ୱାରେ ରହିଛି—ତୁମ ପୁଅ ସେଇ ରାମଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଛି।"
ପରମତ୍ର ମହାଁଲ୍ଲାଭୋ ଭଵିଷ୍ଯତିତରାଂ ରଣେ । ଯଦ୍ରାମଚରଣାଂଭୋଜଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ସ୍ଵୀଯସେଵିତମ୍
"ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ଲାଭ ହେବ, କାରଣ ଆମେ ରାମଙ୍କ ଚରଣକମଳ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟମାନେ ପୂଜିଥିବା ଚରଣ, ଦେଖିପାରିବା।"
ଅତ୍ର ଯତ୍ନୋ ମହାନ୍କାର୍ଯୋ ହଯସ୍ଯ ପରିରକ୍ଷଣେ । ନଯିଷ୍ଯଂତି ବଲାଦ୍ଵାହଂ ମଯା ରକ୍ଷିତମପ୍ଯମୁମ୍
"ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର; ମୁଁ ରକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଏହାକୁ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ।"
ତସ୍ମାଦିମଂ ମହାରାଜ ରାଜ୍ଯେନ ସହ ସନ୍ନତଃ । ଵାଜିନଂ ଭୋଜନଂ ଦତ୍ଵା ପ୍ରେକ୍ଷସ୍ଵାଂଘ୍ରିଯୁଗଂ ତତଃ
"ତେଣୁ, ମହାରାଜ, ନମ୍ରତା ସହିତ ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ତୁମ ରାଜ୍ୟ ସହ ଭୋଜନ ଭାବେ ଦାନ କର, ତାପରେ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଚରଣ ଦେଖ।"
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଶିଵସ୍ଯ ସ ନୃପୋତ୍ତମଃ । ଉଵାଚ ତଂ ସୁରେଂଦ୍ରାଦିଵଂଦ୍ଯପାଦାଂବୁଜଦ୍ଵଯମ୍
ଶିବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବଡ଼ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଦୁଇଟି ପଦପଦ୍ମକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ପୂଜନ୍ତି।
ଵୀରମଣିରୁଵାଚ। କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାମଯଂ ଧର୍ମୋ ଯତ୍ପ୍ରତାପସ୍ଯ ରକ୍ଷଣମ୍ । ତଦସୌ କ୍ରାଂତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତଃ କ୍ରତୁନା ହଯସଂଜ୍ଞିନା
ବୀରମଣି କହିଲେ: କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ନିଜ ପ୍ରତାପକୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଃ ସ୍ଵପ୍ରତାପୋ ଯେନକେନାପି ମାନିନା । ଯାଵଚ୍ଛକ୍ଯଂ କର୍ମ କୃତ୍ଵା ଶରୀରଵ୍ଯଯକାରିଣା
ସେହିପାଇଁ, ନିଜ ପ୍ରତାପକୁ ଯେଭଳି ହେଉ, ଯେଉଁଯେଉଁ ଉପାୟରେ ହେଉ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ଭବ, ଶରୀର ଦେଇ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।
ସର୍ଵଂ କୃତଂ ସୁତେନେଦଂ ଗୃହୀତୋଽଶ୍ଵ ପୁନର୍ଯତଃ । କୋପିତଂ ରାମଭୂପାଲଂ ସମଯାର୍ହଂ କୁରୁ ପ୍ରଭୋ
ମୋ ପୁଅ ସବୁ କାମ କରିଛି; ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ପୁଣି ଧରାଯାଇଛି। ଏବେ ରାମ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମୟର ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମିଦଂ କର୍ମ କର୍ତଵ୍ଯାର୍ହଂ ଭଵେନ୍ନହି । ଯଦକସ୍ମାଦ୍ରିପୋଃ ପାଦୌ ପ୍ରଣମେଦ୍ଭଯଵିହ୍ଵଲଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ—ଅଚାନକ ଭୟରେ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ପାଦରେ ଭୟରେ ଭରି ଶିର ନମାଇବା।
ରିପଵୋ ଵିହସଂତ୍ଯେନଂ କାତରୋଽଯଂ ନୃପାଧମଃ । କ୍ଷୁଦ୍ରଃ ପ୍ରାକୃତଵନ୍ନୀଚୋ ନତଵାନ୍ଭଯଵିହ୍ଵଲଃ
ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି, 'ଏହି ଭୟଭୀତ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ମାନ୍ୟବିହୀନ, ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଳି ଭୟରେ ଶିର ନମାଇଛି।'
ତସ୍ମାଦ୍ଭଵାନ୍ଯଥାଯୋଗ୍ଯଂ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯେ ସମୁପସ୍ଥିତେ । ଯଦ୍ଵିଧେଯଂ ଵିଚାର୍ଯୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭକ୍ତରକ୍ଷଣମ୍
ସେହିପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଉଚିତ, ସେଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ଭଲଭାବେ ଭାବି, ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଚଂଦ୍ରଚୂଡୋଵଦଦ୍ଵଚଃ । ପ୍ରହସନ୍ମେଘଗଂଭୀରଵାଣ୍ଯା ସଂମୋହଯନ୍ମନଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ଼ ହସି, ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯାହା ମନକୁ ମୁଗ୍ଧ କରିଦେଲା।
ଯଦି ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟଯଃ ସମୁପସ୍ଥିତାଃ । ତଥାପି ତ୍ଵତ୍ତଃ କେନାଶ୍ଵୋ ଗୃହ୍ଯତେ ମମ ରକ୍ଷିତୁଃ
ଯଦି ତିରିଶି କୋଟି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆସିଯାଆନ୍ତି, ତଥାପି, ମୋର ରକ୍ଷକ ତୁମ ପାଖରୁ ଘୋଡ଼ାକୁ କିଏ ନେଇପାରିବ?
ଯଦି ରାମଃ ସମାଗତ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଦର୍ଶଯିଷ୍ଯତି । ତଦାହଂ ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ପ୍ରଣମାମି ସୁକୋମଲୌ
ଯଦି ରାମ ନିଜେ ଆସି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇଦେବେ, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କରିବି।
ସ୍ଵାମିନା ନ ହି ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ମହାନ ନଯ ଉଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯେ ଵୀରାସ୍ତୃଣପ୍ରାଯାଃ କିଂଚିତ୍କର୍ତୁଂ ନ ଵୈ କ୍ଷମାଃ
ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ନୀତି। ଅନ୍ୟ ଶୂରମାନେ ତ ଘାସ ସମାନ, ସେମାନେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଦ୍ଧ୍ଯସ୍ଵ ରାଜେଂଦ୍ର ରକ୍ଷକେ ମଯି ସୁସ୍ଥିତେ । କୋ ଗୃହ୍ଣାତି ବଲାଦ୍ଵାହଂ ତ୍ରିଲୋକୀ ଯଦି ସଂଗତା
ସେହିପାଇଁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତୋର ରକ୍ଷାରେ ଦୃଢ଼ ଅଛି, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କର। ତିନି ଲୋକ ଏକଠା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଘୋଡ଼ାକୁ ଶକ୍ତିବଳେ କିଏ ନେଇପାରିବ?
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏତଦ୍ଵଚଃ ପରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚଂଦ୍ରଚୂଡସ୍ଯ ଭୂମିପଃ । ଜହର୍ଷ ମାନସେଽତ୍ଯଂତଂ ଯୁଦ୍ଧକର୍ମଣି କୌତୁକୀ
ଶେଷ କହିଲେ: ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ଼ଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ମନରେ ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ସେନାଚରା ମହାରାଜ୍ଞୋ ମହାବଲସମନ୍ଵିତାଃ । ସମାଗତାସ୍ତଂ ପଶ୍ଯଂତୋ ହଯଂ ରାମସ୍ଯ ଭୂପତେଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ମହାବଳୀ ରାଜାଙ୍କର ସେନା ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ରାମ ରାଜାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
କ୍ଵା ସାଵଶ୍ଵଃ କେନ ନୀତଃ କଥଂ ଵା ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ସଃ । କୋ ଗଂତା ଯମପୁର୍ଯାଂ ଵୈ ଵାହଂ ହୃତ୍ଵା ସୁମଂଦଧୀଃ
'ସେଇ ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି? କିଏ ନେଇଗଲା? କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ? କିଏ ଏହି ଘୋଡ଼ା ଚୋରି କରି, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ମନେ ଯମପୁରୀକୁ ଯିବ?'
ଵିଲୋକଯଂତସ୍ତନ୍ମାର୍ଗଂ ଯାଵତ୍ସେନାଚରା ରଘୋଃ । ତାଵତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ମହାରାଜୋ ମହାସୈନ୍ଯପରୀଵୃତଃ
ରଘୁଙ୍କ ସେନାର ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ଯେଉଁପଥରେ ଘୋଡ଼ା ଯାଇଥିଲା, ସେଠି ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ସେଇ ସମୟରେ ମହାରାଜା ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛ ସେଵକାନ୍ସର୍ଵାନ୍କୁତ୍ରାଶ୍ଵୋ ମମ ସାଂପ୍ରତମ୍ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ କଥଂ ଵାହଃ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରସୁଶୋଭିତଃ
ସେ ସମସ୍ତ ସେବକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ମୋ ଘୋଡ଼ା ଏବେ କେଉଁଠି? ସୁନାର ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଘୋଡ଼ା କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ?'
ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସେଵକାସ୍ତେ ହଯାନୁଗାଃ । ପ୍ରୋଚୁର୍ନାଥ ମନୋଵେଗୋ ଵାହଃ କେନାପି କାନନେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଘୋଡ଼ା ପଛରେ ଥିବା ସେବକମାନେ କହିଲେ, 'ନାଥ, ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡ଼ାଟିକୁ କେହି ଜଙ୍ଗଲରେ ନେଇଗଲେ।'
ହୃତୋ ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ତସ୍ମାଦସ୍ମାଭିର୍ମାର୍ଗକୋଵିଦୈଃ । ତଦତ୍ର ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ହଯପ୍ରାପ୍ତିଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୋ
'ଘୋଡ଼ାଟି ଚୋରି ହୋଇଛି, ଆମେ ମାର୍ଗ ଚିହ୍ନିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ। ଏହିଠାରେ ଘୋଡ଼ା ଫେରାଇବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର, ପ୍ରଭୁ।'