ଚଂପକା ଯତ୍ର ବହୁଶଃ ଫୁଲ୍ଲକୋରକଶୋଭିତାଃ । କୁର୍ଵଂତି କାମିନାଂ ତତ୍ର ହୃଚ୍ଛଯାର୍ତିଂ ଵିଲୋକିତାଃ
ସେଠାରେ ବହୁତ ଚମ୍ପକ ଗଛ ଫୁଲ ମୁଞ୍ଚି ରହିଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦେଖି ଆଶାକାମନାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ ମନରେ ଭଲପାଇବାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।
ଚୂତାଃ ଫଲାଦିଭିର୍ନମ୍ରା ମଂଜରୀକୋଟିସଂଯୁତାଃ । ନାଗାଃ ପୁନ୍ନାଗଵୃକ୍ଷାଶ୍ଚ ଶାଲାସ୍ତାଲାସ୍ତମାଲକାଃ
ଫଳର ଭାରରେ ନମିଥିବା ଅନେକ ଆମ୍ବ ଗଛ, ଅଗଣିତ ମଞ୍ଜରୀରେ ଶୋଭିତ, ଏହା ସହିତ ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ସାଳ, ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛମାନେ ଥିଲେ।
କୋକିଲାନାଂ ସମାରାଵା ଯତ୍ର ଚ ଶ୍ରୁତିଗୋଚରାଃ । ସଦା ମଧୁପଝଂକାର ଗତନିଦ୍ରାଃ ସୁମଲ୍ଲିକାଃ
ସେଠାରେ କୋଇଲିମାନଙ୍କର ମଧୁର ଡାକ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନରେ ନିଦ୍ରାହୀନ ମଲ୍ଲି ଫୁଲ ଚାରିପାଖରେ ଘ୍ରାଣ ଭରି ଦେଇଥିଲା।
ଦାଡିମାନାଂ ସମୂହାଶ୍ଚ କର୍ଣିକାରୈଃ ସମନ୍ଵିତାଃ । କେତକୀକାନକୀଵନ୍ଯଵୃକ୍ଷରାଜିଵିରାଜିତାଃ
ଦାଡିମ୍ବ ଗଛର ଦଳ ତଥା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ ସହିତ ମିଶିଥିଲା, କେତକୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛର ଗଛମାଳିକା ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ପ୍ରମଦସଂଯୁତଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିର୍ଗାଯନ୍କଲଂ ମଧୁରଵାଗ୍ଵିଚିକୀର୍ଷଯୋଚ୍ଚୈଃ । ଉଦ୍ଯତ୍କୁଚାଭିରଭିତୋ ଵନିତାଭିରାଗାଚ୍ଛୋଭାନିଧାନ ଵପୁରୁଦ୍ଗତଭୀର୍ଵିଵେଶ
ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ମହିଳାମାନେ ସହିତ ମନ ଲଗାଇ, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ଗୀତ ଗାଇ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ; ଉଦ୍ୟତ ଉଦର ବିଶିଷ୍ଟ ମହିଳାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ସେ ଅପୂର୍ବ ରୂପର ଧାରକ ଥିଲେ, କିଛି ଭୟ ଭିତରେ ଥିଲେ।
କାଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନୃତ୍ଯଵିଦ୍ଯାଭିସ୍ତୋଷଯଂତି ସ୍ମ ଶୋଭନମ୍ । କାଶ୍ଚିଦ୍ଗାନକଲାଭିଶ୍ଚ କାଶ୍ଚିଦ୍ଵାକ୍ଚତୁରୋଚିତୈଃ
କେହି ତାଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ କଳାରେ ଖୁସି କରୁଥିଲେ, କେହି ଗୀତ ଗାଇ ମନ ରଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଚତୁର ଓ ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ।
ଭ୍ରୂସଂଜ୍ଞଯା ପରାଃ କାଶ୍ଚିତ୍ତୋଷଯାମାସୁରୁନ୍ମଦାଃ । ପରିରଂଭଣଚାତୁର୍ଯୈସ୍ତଂ ହୃଷ୍ଟଂ ଵିଦଧୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କେତେକ ମହିଳା ଭୃକୁଟି ଭାଙ୍ଗି ଇଂଗিত ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରୁଥିଲେ; ଚତୁର ଆଲିଙ୍ଗନରେ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିଲେ।
ତାଭିଃ ପୁଷ୍ପୋଚ୍ଚଯଂ କୃତ୍ଵା ଭୂଷଯାମାସ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଵାଣ୍ଯା କୋମଲଯା ଶଂସନ୍ରେମେ କାମଵପୁର୍ଧରଃ
ସେମାନେ ସହିତ ଫୁଲ ତୋଳି ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର କଲେ; କୋମଳ କଥାରେ ସେମାନେ ଏହି କାମନୀୟ ରୂପଧାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସମଯେ ରାଜରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ପ୍ରାଯାତ୍ତଦ୍ଵନଦେଶଂ ସ ହଯଃ ପରମଶୋଭନଃ
ଏଭଳି ରାଜା ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ ମନୋନିୟୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ବେଳେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଶୋଭାମୟ ଘୋଡ଼ା ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ତଂ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରରଚିତୈକଲଲାଟଦେଶଂ । ଗଂଗାସମଂ ଘୁସୃଣକୁଂକୁମ ପିଂଜରାଂଗମ୍ । ଗତ୍ଯାସମଂ ପଵନଵେଗତିରସ୍କରିଣ୍ଯା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ତ୍ରିଯଃ ପରମକୌତୁକଧାମଦେହମ୍
ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ—ଏହି ଘୋଡ଼ାର କପାଳରେ ସୁନାର ଏକ ତାଲି ଲାଗିଛି, ଦେହ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପରି ଚମକୁଛି, ଗନ୍ଧ କୁଙ୍କୁମରେ ରଙ୍ଗିତ, ଚାଲିବାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପବନ ପରି ତୀବ୍ର ଓ ଦେଖିବାକୁ ଅପୂର୍ବ।
ଊଚୁଃ ପତିଂ କମଲମଧ୍ଯପିଶଂଗଵର୍ଣା -। ସ୍ତାମ୍ରାଧରପ୍ରତିଭଯାହତଵିଦ୍ରୁମାଭାଃ । ଦଂତଵ୍ରଜପ୍ରମିତହାସ୍ଯସୁଶୋଭିଵକ୍ତ୍ରାଃ । କାମସ୍ଯ ବାଣନଯନାଦିଵିମୋହନାଭାଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ମୁକୁଳ ମଧ୍ୟର ରଙ୍ଗରେ ମୁହଁ ଚମକୁଛି, ଠୋଠ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଦାନ୍ତ କୋରଲ ପରି ଶୁଭ୍ର, ଚକ୍ଷୁ କାମଦେବଙ୍କ ବାଣ ପରି ମନ ମୋହିତ କରୁଥିଲା।
ସ୍ତ୍ରିଯ ଊଚୁଃ। କାଂତକୋଯଂ ମହାନର୍ଵାସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରୈକଶୋଭିତଃ । କସ୍ଯ ଵା ଭାତି ଶୋଭାଢ୍ଯୋ ଗୃହାଣ ସ୍ଵବଲାଦିମମ୍
ମହିଳାମାନେ କହିଲେ: 'ପ୍ରିୟ, ଏହି କଣ ବଡ଼ ଘୋଡ଼ା, ଯାହା ସୁନାର ଏକ ତାଲିରେ ଶୋଭିତ? କାହାର ଏହା, ଏତେ ଶୋଭା ଦେଖାଉଛି? ତୁମେ ଶକ୍ତିରେ ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ, ଏହାକୁ ଧର।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ତଦୁକ୍ତଂ ଵଚ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଲୀଲାଲଲିତଲୋଚନଃ । ଜଗ୍ରାହ ହଯମେକେନ କରପଦ୍ମେନ ଲୀଲଯା
ଶେଷ କହିଲେ: ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଖେଳାଳି ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ସେ ଏକ ମନ୍ଦାର ପତ୍ର ପରି ହାତରେ ସହଜରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଲେ।
ଵାଚଯିତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରଂ ସ୍ପଷ୍ଟଵର୍ଣସମନ୍ଵିତମ୍ । ଜହାସ ମହିଲାମଧ୍ଯେ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ପୁନଃ
ସୁନାର ତାଲି ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ଦେଖି ପଢ଼ିବା ପରେ, ସେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହସିଲେ ଏବଂ ପୁଣି କଥା କହିଲେ।
ରୁକ୍ମାଂଗଦ ଉଵାଚ। ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ନାସ୍ତି ମେ ପିତ୍ରା ସମଃ ଶୌର୍ଯେଣ ଚ ଶ୍ରିଯା । ତସ୍ମିନ୍କଥଂ ଵିଧତ୍ତେ ସ ଉତ୍ସେକଂ ରାମଭୂମିପଃ
ରୁକ୍ମାଙ୍ଗଦ କହିଲେ, "ପୃଥିବୀରେ ମୋର ବାପାଙ୍କ ସମାନ ଶୌର୍ୟ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଥିବା କେହି ନାହାନ୍ତି; ତେବେ ରାମଙ୍କ ଦେଶର ରାଜା କିପରି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିପାରିଲେ?"
ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷାଂ ପ୍ରକୁରୁତେ ସଦା ରୁଦ୍ରଃ ପିନାକଧୃକ୍ । ଯଂ ଦେଵା ଦାନଵା ଯକ୍ଷା ନମଂତି ମଣିମୌଲିଭିଃ
ଯାହାଙ୍କୁ ପିନାକଧାରୀ ରୁଦ୍ର ସଦା ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ମଣିମୁକୁଟ ଧରି ଶିର ନମାନ୍ତି—
କୁରୁତାଦ୍ଵାଜିମେଧଂ ଵୈ ଜନକୋ ମେ ମହାବଲଃ । ଯା ତ୍ଵେଷ ଵାଜିଶାଲାଯାଂ ବଧ୍ନଂତୁ ମମ ଵୈ ଭଟାଃ
ମୋର ପ୍ରବଳ ବାପା ଜନକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ; ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ା ଏଠାରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ମୋର ସେନାମାନେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ମହିଲାସ୍ତା ମନୋହରାଃ । ପ୍ରହର୍ଷଵଦନା ଜାତାଃ କାଂତଂ ତୁ ପରିରେଭିରେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଆକର୍ଷକ ମହିଳାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମୁହଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ହଯଂ ପୁତ୍ରୋ ରାଜ୍ଞୋ ଵୀରମଣେର୍ମହାନ୍ । ପୁରଂ ପତ୍ନୀସମାଯୁକ୍ତୋ ମହୋତ୍ସାହମଵୀଵିଶତ୍
ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରି, ରାଜା ବୀରମଣିଙ୍କ ପ୍ରଭଳ ପୁଅ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ମୃଦଂଗଧ୍ଵନିଷୁ ପ୍ରୋଚ୍ଚୈରାହତେଷୁ ସମଂତତଃ । ବଂଦିଭିଃ ସଂସ୍ତୁତଃ ପ୍ରାଗାତ୍ସ୍ଵପିତୁର୍ମଂଦିରଂ ମହତ୍
ଚାରିପାଖରେ ଢୋଳ ତାଲର ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସେ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କର ବଡ଼ ମହଳକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ତସ୍ମୈ ସ କଥଯାମାସ ହଯଂ ନୀତଂ ରଘୋଃ ପତେଃ । ଵାଜିମେଧାଯ ନିର୍ମୁକ୍ତଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂଦଗତିମଦ୍ଭୁତମ୍
ତାଙ୍କୁ କୁହାଗଲା ଯେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମେଧ ପାଇଁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳିଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଣାଯାଇଛି।
ରକ୍ଷିତଂ ଶତ୍ରୁସୂଦେନ ମହାବଲସମେତିନା । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ନୃପୋ ଵୀରମଣିର୍ମହାନ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଏହି ଘଟଣା ଶୁଣି, ବଡ଼ ରାଜା ବୀରମଣି—
ନାତିପ୍ରଶଂସଯାମାସ ତତ୍କର୍ମ ସୁମହାମତିଃ । ନୀତ୍ଵା ପୁନଃ ସମାଯାଂତଂ ଚୌରସ୍ଯେଵ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବେଶି ପ୍ରଶଂସା କଲେ ନାହିଁ; ତିନି ଏହାକୁ ଚୋରଙ୍କ କାମ ପରି ଅନୁଚିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
କଥଯାମାସ ଜାମାତ୍ରେ ଶିଵାଯାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣେ । ଅର୍ଧାଂଗନାଧରାଯାଂଗଭୂଷାଯ ଚଂଦ୍ରଧାରିଣେ
ସେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ତାଙ୍କ ଜାମାତା, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରୁଥିବା, ଅର୍ଧନାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତେନ ସଂମଂତ୍ରଯାମାସ ନୃପୋ ଵୀରମଣିର୍ମହାନ୍ । ପୁତ୍ରସୃଷ୍ଟଂ ମହତ୍କର୍ମ ଵିନିଂଦ୍ଯଂ ମହତାଂ ମତଃ
ସେଠାରେ ବଡ଼ ରାଜା ବୀରମଣି ତାଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କଲେ, ପୁଅ କରିଥିବା ଏହି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଚ୍ଚ ମନ୍ୟମାନେ ଅପରାଧ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ବୋଲି ମନେ କଲେ।
ଶିଵ ଉଵାଚ। ରାଜନ୍ପୁତ୍ରେଣ ଭଵତଃ କୃତଂ କର୍ମ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଯୋ ଜହାର ମହାଵାହଂରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଶିବ କହିଲେ, "ରାଜା, ତୁମ ପୁଅ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ କାମ କରିଛନ୍ତି—ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମଙ୍କ ବଡ଼ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଛନ୍ତି।"
ଅଦ୍ଯ ଯୁଦ୍ଧଂ ମହଦ୍ଭାତି ସୁରାସୁରଵିମୋହନମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ମହାରାଜ୍ଞା ଵୀରକୋଟ୍ଯେକରକ୍ଷିଣା
"ଆଜି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ହେବ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ; ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଅନେକ ବୀରଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ସେଠାରେ ଥିବେ।"
ମଯା ଯୋ ଧ୍ରିଯତେ ସ୍ଵାଂତେ ଜିହ୍ଵଯା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ହି ଯଃ । ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯଯଜ୍ଞାଂଗଂ ଜହାର ତଵ ପୁତ୍ରକଃ
"ଯାହାକୁ ମୁଁ ହୃଦୟରେ ଧରିଛି, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ମୋ ଜିହ୍ୱାରେ ରହିଛି—ତୁମ ପୁଅ ସେଇ ରାମଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଛି।"
ପରମତ୍ର ମହାଁଲ୍ଲାଭୋ ଭଵିଷ୍ଯତିତରାଂ ରଣେ । ଯଦ୍ରାମଚରଣାଂଭୋଜଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମଃ ସ୍ଵୀଯସେଵିତମ୍
"ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଡ଼ ଲାଭ ହେବ, କାରଣ ଆମେ ରାମଙ୍କ ଚରଣକମଳ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟମାନେ ପୂଜିଥିବା ଚରଣ, ଦେଖିପାରିବା।"
ଅତ୍ର ଯତ୍ନୋ ମହାନ୍କାର୍ଯୋ ହଯସ୍ଯ ପରିରକ୍ଷଣେ । ନଯିଷ୍ଯଂତି ବଲାଦ୍ଵାହଂ ମଯା ରକ୍ଷିତମପ୍ଯମୁମ୍
"ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା ଦରକାର; ମୁଁ ରକ୍ଷା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଏହାକୁ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ।"