ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାଂତରାତ୍ମନା । ଉଵାଚ ରାମଚାରିତ୍ରଂ ତତ୍ତଦ୍ଗୁଣକଥୋଦଯମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଓ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ସାଧୁ ପୃଚ୍ଛସି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ରଘୁନାଥଗୁଣାନ୍ମୁହୁଃ । ଶ୍ରୁତା ନ ଶ୍ରୁତଵତ୍କୃତ୍ଵା ତେଷୁ ଲୋଲୁପତାଂ ଦଧତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: 'ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ରଘୁନାଥଙ୍କର ଗୁଣ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନ ଶୁଣିଥିବା ପରି ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଉଛ।'
ତତୋ ନିରଗମଦ୍ଵାହଃ ସୈନିକୈର୍ବହୁଭିଵୃତଃ । ରେଵାତୀରେ ମନୋଜ୍ଞେ ତୁ ମୁନିଵୃଂଦନିଷେଵିତେ
ତାପରେ ଘୋଡାଟି ବହୁ ସେନାପତିଙ୍କ ସହିତ ରେବା ନଦୀର ମନୋହର କୂଳକୁ ଚାଲିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ମୁନିମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ସେନାଚରାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ଵାହସ୍ତତସ୍ତତଃ । ପ୍ରସର୍ପଂତି ନିରୀକ୍ଷଂତସ୍ତନ୍ମାର୍ଗଂ ରଣକୋଵିଦାଃ
ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଚରମାନେ ଘୋଡା ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲା, ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ; ସେମାନେ ତାହାର ଚାଳ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଵାଜୀ ଗତୋଽଥ ରେଵାଯା ହ୍ରଦେଽଗାଧଜଲାନ୍ଵିତେ । ଭାଲେ ସ୍ଵର୍ଣଭଵଂ ପତ୍ରଂ ଧାରଯନ୍ପୂଜିତାଂଗକଃ
ଘୋଡାଟି ଗଭୀର ଜଳ ଥିବା ରେବା ନଦୀର ହ୍ରଦକୁ ଗଲା, ତାହାର କପାଳରେ ସୁନାର ପତ୍ର ଲାଗିଥିଲା, ଶୋଭିତ ଓ ପୂଜିତ ଥିଲା।
ତତୋ ଜଲେ ମମଜ୍ଜାସୌ ରାମଚଂଦ୍ର ହଯୋ ଵରଃ । ତଦା ସର୍ଵେ ମହାଶୂରାସ୍ତତ୍ର ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ
ତାପରେ ସେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାଟି ଜଳରେ ଡୁବିଗଲା; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବଳବାନ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତୈଃ ପରସ୍ପରମେଵୋଚେ କଥଂ ହଯସମାଗମଃ । କୋଽତ୍ର ଗଂତା ଜଲେ ଵାହମାନେତୁଂ ତଂ ମହୋଦଯମ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ କହିଲେ: 'ଘୋଡାଟି କିପରି ମିଳିବ? କିଏ ଏହି ମହାନ ଘୋଡାକୁ ଜଳରୁ ଆଣିବ?'
ଇତି ଯାଵତ୍ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ମଂତ୍ରଯଂତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ତାଵଦ୍ଵୀରଶତୈଃ ସାର୍ଧମାଜଗାମ ରଘୋଃ ପତିଃ
ଏଭଳି ସେମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପରସ୍ପରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ନାୟକ ଶତଶଃ ବୀରମାନେ ସହିତ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିମନସ୍କାନ୍ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନସଂଜ୍ଞିତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ମେଘଗଂଭୀରଵାଚା ଵୀରଶିରୋମଣିଃ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅସ୍ତିର ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନାମକ ବୀରଶିରୋମଣି ମେଘର ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ।
କିଂ ସ୍ଥିତଂ ନିଖିଲୈରଦ୍ଯ ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ସଂଘଶୋ ଜଲେ । କୁତ୍ରାଶ୍ଵୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରେଣ ଶୋଭିତଃ
'ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଜଳରେ ଏମିତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ କାହିଁକି ଅଛ? ରଘୁନାଥଙ୍କ ସୁନାର ପତ୍ର ଲାଗିଥିବା ଘୋଡା କେଉଁଠି?'
ଜଲେ କିଂ ଵିନିମଗ୍ନୋଽସୌ ହୃତୋ ଵା କେନ ମାନିନା । ତନ୍ମେ କଥଯତ କ୍ଷିପ୍ରଂ କଥଂ ଯୂଯଂ ଵିମୋହିତାଃ
'ଘୋଡାଟି ଜଳରେ ଡୁବିଗଲା କି, କିମ୍ବା କିଏ ଗର୍ବିତ ଲୋକ ତାହାକୁ ନେଇଗଲା? ତୁମେମାନେ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କହ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ରଘୁଵରସ୍ଯ ହି । କଥଯାମାସୁସ୍ତେ ସର୍ଵଂ ଵୀରାଃ ଶୂରଶିରୋମଣିମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବଳବାନ ବୀରମାନେ ସେ ବୀରଶିରୋମଣିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜନା ଊଚୁଃ। ସ୍ଵାମିନ୍ଵଯଂ ନ ଜାନୀମୋ ମୁହୂର୍ତମଭଵଜ୍ଜଲେ । ନିମମଜ୍ଜ ତତୋ ନାଯାଦ୍ଧଯସ୍ତଵ ମନୋହରଃ
ଲୋକମାନେ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ଆମେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ଆମେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜଳରେ ଥିଲୁ, ତାପରେ ଡୁବିଗଲୁ, ଆପଣଙ୍କର ମନୋହର ଘୋଡା ଫେରିଆସିଲା ନାହିଁ।'
ତ୍ଵମେଵ ତତ୍ର ଗତ୍ଵେମଂ ଵାହମାନଯ ଵେଗତଃ । ଅସ୍ମାଭିସ୍ତତ୍ର ଗଂତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାମତେ
ଆପଣ ଏଠିକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ଘୋଡାକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଏଠିକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପ୍ରଭୁ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତେଷାଂ ସୈନିକାନାଂ ରଘୂଦ୍ଵହଃ । ଖେଦଂ ପ୍ରାପ ଜନାନ୍ପଶ୍ଯଞ୍ଜଲସଂତରଣୋଦ୍ଯତାନ୍
ସେନାମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଲୋକମାନେ ଜଳ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ଦେଖି।
ଉଵାଚ ମଂତ୍ରିମୁଖ୍ଯଂ ସ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍ । କଥଂ ଵାହସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ଵଦସ୍ଵ ତତ୍
ସେ ମନ୍ତ୍ରୀପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? କିପରି ଘୋଡାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାଯିବ? ଦୟାକରି କହ।'
କେ ତତ୍ର ଶୂରାଃ ସଂଯୋଜ୍ଯା ଜଲେଽନ୍ଵେଷଯିତୁଂ ହଯମ୍ । କୋ ଵା ନଯିଷ୍ଯତେ ଵାହଂ କେନୋପାଯେନ ତଦ୍ଵଦ
ଏଠି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ଶୂରବୀର ଜଳରେ ଘୋଡାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଠାଯିବ? କେଉଁଠି ଘୋଡାକୁ ଆଣିପାରିବ, କିପରି ଉପାୟରେ? ଏହା କହ।
ଇତି ରାଜ୍ଞୋଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମତିର୍ମଂତ୍ରିସତ୍ତମଃ । ଉଵାଚ ସମଯେ ଯୋଗ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ହର୍ଷଯନ୍ନିଵ
ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି ସମୟ ଅନୁସାରେ କଥା କହିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିବା ପରି।
ସ୍ଵାମିନ୍ନସ୍ତି ତଵ ଶ୍ରୀମଞ୍ଛକ୍ତିରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ପାତାଲଗମନେ ଶକ୍ତିର୍ଜଲମଧ୍ଯାଦିହ ସ୍ଫୁଟମ୍
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ଅଛି; ପାତାଳକୁ ଯିବା ଶକ୍ତି ଏଠି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଛି।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯାପି ଶକ୍ତିରସ୍ତି ମହାତ୍ମନଃ । ହନୂମତୋଽପି ରାମସ୍ଯ ପାଦସେଵାପରସ୍ଯ ଚ
ଏହା ସହିତ, ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି, ମହାତ୍ମା ହନୁମାନ୍ ଓ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବାରେ ନିରତ ଅଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ଯୂଯଂ ତ୍ରଯୋ ଗତ୍ଵା ହଯମାନଯତ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯତୋ ଭଵେଦ୍ଵାହମେଧୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ତେଣୁ ଆପଣମାନେ ତିନିଜଣ ଯାଇ ଘୋଡାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆଣିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରଘୁନାଥଙ୍କର ବିବେକୀ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେବା ଦରକାର।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରୁତ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପରଵୀରହା । ସ୍ଵଯଂ ଵିଵେଶ ତୋଯାଂତର୍ହନୁମତ୍ପୁଷ୍କଲାନ୍ଵିତଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପରଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନିଜେ ହନୁମାନ୍ ଓ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ସହିତ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଯାଵଜ୍ଜଲଂ ଵିଵେଶାସୌ ତାଵତ୍ପୁରମଦୃଶ୍ଯତ । ଅନେକୋଦ୍ଯାନଶୋଭାଢ୍ଯମମେଯଂ ପୁଟଭେଦନମ୍
ସେ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୃହରେ ଭରିଥିବା ଏକ ସହର ଦେଖାଗଲା।
ତତ୍ର ମାଣିକ୍ଯରଚିତେ ସ୍ତଂଭେ ସ୍ଵର୍ଣମଯେ ହଯମ୍ । ବଦ୍ଧଂ ଦଦର୍ଶ ରାମସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରସୁଶୋଭିତମ୍
ସେଠାରେ ମାଣିକରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଥମ୍ଭାରେ ରାମଙ୍କ ଘୋଡାକୁ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାଇଥିଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ।
ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତତ୍ର ମନୋହାରି ରୂପଧାରିଣ୍ଯ ଉତ୍ତମାଃ । ସେଵଂତେ ସୁଂଦରୀମେକାଂ ପର୍ଯଂକେ ସୁଖମାସ୍ଥିତାମ୍
ସେଠାରେ ମନୋହାରି ରୂପରେ ଶୋଭିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଶୋଇଥିବା ଶୟନରେ ସୁଖରେ ବସିଥିବା ଦେଖି ସେବା କରୁଥିଲେ।
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରାଵୋଚନ୍ସ୍ଵାମିନୀଂ ପ୍ରତି । ଏତେଽଲ୍ପଵର୍ଷ୍ମଵଯସୋ ମାଂସପୁଷ୍ଟକଲେଵରାଃ
ସେମାନେ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମିନୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏମାନେ ଅଳ୍ପ ବୟସର, ଛୋଟ ଶରୀରର, କିନ୍ତୁ ମାଂସରେ ପୁଷ୍ଟ।'
ଭଵିଷ୍ଯଂତି ତଵ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାହାରସ୍ଯ ଫଲଂ ମହତ୍ । ଏତେଷାଂ ଶୋଣିତଂ ସ୍ଵାଦୁ ପୁରୁଷାଣାଂ ଗତାଯୁଷାମ୍
ଏମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଫଳଦାୟକ ଖାଦ୍ୟ ହେବେ; ଏମାନଙ୍କର ଶୋଣିତ, ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ, ଅତି ସ୍ୱାଦୁ।
ଏତଦ୍ଵଚଃ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସେଵକୀନାଂ ଵରାଂଗନା । ଜହାସ କିଂଚିଦ୍ଵଦନଂ ନର୍ତଯଂତୀ ଭ୍ରୁଵାନଘା
ସେବକୀମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ନାରୀ ହସିଲେ, ଅଳ୍ପ ମୁହଁ ହସି ଭୃକୁଟି ଉଠାଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ତାଵତ୍ତ୍ରଯସ୍ତେ ସଂପ୍ରାପ୍ତାଃ ସନ୍ନାହଶ୍ରୀ ଵିଶୋଭିତାଃ । ଶିରସ୍ତ୍ରାଣାନି ଦଧତଃ ଶୌର୍ଯଵୀର୍ଯସମନ୍ଵିତାଃ
ଏହି ସମୟରେ, ସେ ତିନିଜଣ ସେନାପତି ସଜିଧଜି ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ପହିନି, ଶିରସ୍ତ୍ରାଣ ପିନ୍ଧି, ସୌର୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପରେ ଭରିଥିବା ଆସିଗଲେ।
ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହିଲାସ୍ତତ୍ର ସୌଂଦର୍ଯଶ୍ରୀସମନ୍ଵିତାଃ । ପ୍ରୋଚୁସ୍ତେ ଵିସ୍ମଯଂ ଵିପ୍ର କିମିଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ମହତ୍
ସେଠାରେ ଶୋଭା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ନାରୀମାନେ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ବଡ଼ ଦୃଶ୍ୟ କଣ?'