ଯତ୍ପାଦପଂକଜରଜଃ ଶ୍ରୁତିମୃଗ୍ଯଂ ସଦୈଵ ହି । ସୋଽଦ୍ଯ ମତ୍ପାଦଯୋଃ ପାଥଃ ପୀତ୍ଵା ପୂତମମନ୍ଯତ
ଯାହାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ଧୂଳି ବେଦମାନେ ସଦା ଚାହାଁନ୍ତି, ସେ ଆଜି ମୋ ପାଦର ଜଳ ପିଇ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର ଭାବିଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵଦତସ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଫୋଟୋଽଭଵତ୍ତଦା । ନିର୍ଗତଂ ତଦ୍ଭଵଂ ତେଜୋ ଵିଵେଶ ରଘୁନାଯକେ
ଏଭଳି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ତେଜ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେ ତେଜ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରଘୁନାୟକଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ସରଯୂତୀରମଂଡପେ । ସାଯୁଜ୍ଯମୁକ୍ତିଂ ସଂପ୍ରାପ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭାଂ ଯୋଗିଭିର୍ଜନୈଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ସରୟୂ ତୀରର ମଣ୍ଡପରେ ସେ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ ସାୟୁଜ୍ୟ ମୁକ୍ତି, ତାହା ପାଇଲେ।
ଦିଵି ତୂର୍ଯନିନାଦୋଽଭୂଦ୍ଵୀଣାନାଦୋଽଭଵତ୍ତଦା । ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଃ ପପାତାଗ୍ରେ ପଶ୍ଯତାଂ ଚିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍
ସେ ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଦେବାଦିନ୍ୟା ଓ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ହେଲା; ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା।
ମୁନଯୋଽପ୍ଯେତଦୀକ୍ଷିତ୍ଵା ପ୍ରଶଂସଂତୋ ମୁନୀଶ୍ଵରମ୍ । କୃତାର୍ଥୋଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯଦ୍ରାମଵପୁଷୀକ୍ଷିତଃ
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, 'ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେଲା, କାରଣ ସେ ରାମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖିପାରିଲେ।'
ସୂତ ଉଵାଚ। ଏତଦାଖ୍ଯାନକଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଦାରଧୀଃ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପେଦେ ଜଗାଦ ଚ ଫଣୀଶ୍ଵରମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ମହାମନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ସର୍ପମହାରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। କଥାଂ ସଂଶୃଣ୍ଵତେ ମହ୍ଯଂ ତୃପ୍ତିର୍ନାସ୍ତି ଫଣୀଶ୍ଵର । ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଭକ୍ତାର୍ତିହାରିକୀର୍ତିକରସ୍ଯ ଵୈ
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ: 'ଫଣୀଶ୍ୱର, ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣୁଛି, ମୋର ମନ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ; କାରଣ ଏହି କଥା ରଘୁନାଥଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଯିଏ ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାଙ୍କର କୀର୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଗ୍ଧ କରେ।'
ଧନ୍ଯ ଆରଣ୍ଯକୋ ନାମ ମୁନିର୍ଵେଦଧରଃ ପରଃ । ରଘୁନାଥଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଦେହଂ ତତ୍ଯାଜ ନଶ୍ଵରମ୍
ଧନ୍ୟ ଥିଲେ ଆରଣ୍ୟକ ନାମକ ମୁନି, ଯିଏ ବେଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ; ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କୁ ଦେଖି ନଶ୍ୱର ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୋ ହଯଃ କୁତ୍ର ଗତଃ କେନ ନିଯଂତ୍ରିତଃ । କଥଂ ତତ୍ର ରମାନାଥ କୀର୍ତିର୍ଜାତା ଫଣୀଶ୍ଵର
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡା କେଉଁଠି ଗଲା, କିଏ ତାହାକୁ ଧରିଲା? ରମାନାଥଙ୍କର କୀର୍ତି ସେଠାରେ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଫଣୀଶ୍ୱର?
ସର୍ଵଂ କଥଯ ମେ ତଥ୍ଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସ୍ତି ଯତୋ ଭଵାନ୍ । ଧରାଧରଵପୁର୍ଧାରୀ ସାକ୍ଷାତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଧୃକ୍
ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ, କାରଣ ତୁମେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଛ; ତୁମେ ପାହାଡ଼ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛ ଏବଂ ସେଠାର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାଂତରାତ୍ମନା । ଉଵାଚ ରାମଚାରିତ୍ରଂ ତତ୍ତଦ୍ଗୁଣକଥୋଦଯମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ ଓ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ସାଧୁ ପୃଚ୍ଛସି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ରଘୁନାଥଗୁଣାନ୍ମୁହୁଃ । ଶ୍ରୁତା ନ ଶ୍ରୁତଵତ୍କୃତ୍ଵା ତେଷୁ ଲୋଲୁପତାଂ ଦଧତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: 'ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ରଘୁନାଥଙ୍କର ଗୁଣ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ; ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନ ଶୁଣିଥିବା ପରି ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଉଛ।'
ତତୋ ନିରଗମଦ୍ଵାହଃ ସୈନିକୈର୍ବହୁଭିଵୃତଃ । ରେଵାତୀରେ ମନୋଜ୍ଞେ ତୁ ମୁନିଵୃଂଦନିଷେଵିତେ
ତାପରେ ଘୋଡାଟି ବହୁ ସେନାପତିଙ୍କ ସହିତ ରେବା ନଦୀର ମନୋହର କୂଳକୁ ଚାଲିଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ମୁନିମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ସେନାଚରାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ଯତ୍ର ଵାହସ୍ତତସ୍ତତଃ । ପ୍ରସର୍ପଂତି ନିରୀକ୍ଷଂତସ୍ତନ୍ମାର୍ଗଂ ରଣକୋଵିଦାଃ
ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ସେନା ଚରମାନେ ଘୋଡା ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲା, ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ; ସେମାନେ ତାହାର ଚାଳ ଦେଖୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ଵାଜୀ ଗତୋଽଥ ରେଵାଯା ହ୍ରଦେଽଗାଧଜଲାନ୍ଵିତେ । ଭାଲେ ସ୍ଵର୍ଣଭଵଂ ପତ୍ରଂ ଧାରଯନ୍ପୂଜିତାଂଗକଃ
ଘୋଡାଟି ଗଭୀର ଜଳ ଥିବା ରେବା ନଦୀର ହ୍ରଦକୁ ଗଲା, ତାହାର କପାଳରେ ସୁନାର ପତ୍ର ଲାଗିଥିଲା, ଶୋଭିତ ଓ ପୂଜିତ ଥିଲା।
ତତୋ ଜଲେ ମମଜ୍ଜାସୌ ରାମଚଂଦ୍ର ହଯୋ ଵରଃ । ତଦା ସର୍ଵେ ମହାଶୂରାସ୍ତତ୍ର ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ
ତାପରେ ସେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାଟି ଜଳରେ ଡୁବିଗଲା; ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବଳବାନ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତୈଃ ପରସ୍ପରମେଵୋଚେ କଥଂ ହଯସମାଗମଃ । କୋଽତ୍ର ଗଂତା ଜଲେ ଵାହମାନେତୁଂ ତଂ ମହୋଦଯମ୍
ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ କହିଲେ: 'ଘୋଡାଟି କିପରି ମିଳିବ? କିଏ ଏହି ମହାନ ଘୋଡାକୁ ଜଳରୁ ଆଣିବ?'
ଇତି ଯାଵତ୍ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ମଂତ୍ରଯଂତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ତାଵଦ୍ଵୀରଶତୈଃ ସାର୍ଧମାଜଗାମ ରଘୋଃ ପତିଃ
ଏଭଳି ସେମାନେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପରସ୍ପରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁବଂଶର ନାୟକ ଶତଶଃ ବୀରମାନେ ସହିତ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିମନସ୍କାନ୍ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଘ୍ନସଂଜ୍ଞିତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ମେଘଗଂଭୀରଵାଚା ଵୀରଶିରୋମଣିଃ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅସ୍ତିର ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନାମକ ବୀରଶିରୋମଣି ମେଘର ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ।
କିଂ ସ୍ଥିତଂ ନିଖିଲୈରଦ୍ଯ ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ସଂଘଶୋ ଜଲେ । କୁତ୍ରାଶ୍ଵୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରେଣ ଶୋଭିତଃ
'ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଜଳରେ ଏମିତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ କାହିଁକି ଅଛ? ରଘୁନାଥଙ୍କ ସୁନାର ପତ୍ର ଲାଗିଥିବା ଘୋଡା କେଉଁଠି?'
ଜଲେ କିଂ ଵିନିମଗ୍ନୋଽସୌ ହୃତୋ ଵା କେନ ମାନିନା । ତନ୍ମେ କଥଯତ କ୍ଷିପ୍ରଂ କଥଂ ଯୂଯଂ ଵିମୋହିତାଃ
'ଘୋଡାଟି ଜଳରେ ଡୁବିଗଲା କି, କିମ୍ବା କିଏ ଗର୍ବିତ ଲୋକ ତାହାକୁ ନେଇଗଲା? ତୁମେମାନେ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କହ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ରଘୁଵରସ୍ଯ ହି । କଥଯାମାସୁସ୍ତେ ସର୍ଵଂ ଵୀରାଃ ଶୂରଶିରୋମଣିମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବଳବାନ ବୀରମାନେ ସେ ବୀରଶିରୋମଣିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜନା ଊଚୁଃ। ସ୍ଵାମିନ୍ଵଯଂ ନ ଜାନୀମୋ ମୁହୂର୍ତମଭଵଜ୍ଜଲେ । ନିମମଜ୍ଜ ତତୋ ନାଯାଦ୍ଧଯସ୍ତଵ ମନୋହରଃ
ଲୋକମାନେ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ଆମେ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ଆମେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜଳରେ ଥିଲୁ, ତାପରେ ଡୁବିଗଲୁ, ଆପଣଙ୍କର ମନୋହର ଘୋଡା ଫେରିଆସିଲା ନାହିଁ।'
ତ୍ଵମେଵ ତତ୍ର ଗତ୍ଵେମଂ ଵାହମାନଯ ଵେଗତଃ । ଅସ୍ମାଭିସ୍ତତ୍ର ଗଂତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ମହାମତେ
ଆପଣ ଏଠିକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ଘୋଡାକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ଏଠିକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପ୍ରଭୁ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତେଷାଂ ସୈନିକାନାଂ ରଘୂଦ୍ଵହଃ । ଖେଦଂ ପ୍ରାପ ଜନାନ୍ପଶ୍ଯଞ୍ଜଲସଂତରଣୋଦ୍ଯତାନ୍
ସେନାମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଲୋକମାନେ ଜଳ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବା ଦେଖି।
ଉଵାଚ ମଂତ୍ରିମୁଖ୍ଯଂ ସ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯମତଃ ପରମ୍ । କଥଂ ଵାହସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ଵଦସ୍ଵ ତତ୍
ସେ ମନ୍ତ୍ରୀପ୍ରଧାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? କିପରି ଘୋଡାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାଯିବ? ଦୟାକରି କହ।'
କେ ତତ୍ର ଶୂରାଃ ସଂଯୋଜ୍ଯା ଜଲେଽନ୍ଵେଷଯିତୁଂ ହଯମ୍ । କୋ ଵା ନଯିଷ୍ଯତେ ଵାହଂ କେନୋପାଯେନ ତଦ୍ଵଦ
ଏଠି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ଶୂରବୀର ଜଳରେ ଘୋଡାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ପଠାଯିବ? କେଉଁଠି ଘୋଡାକୁ ଆଣିପାରିବ, କିପରି ଉପାୟରେ? ଏହା କହ।
ଇତି ରାଜ୍ଞୋଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମତିର୍ମଂତ୍ରିସତ୍ତମଃ । ଉଵାଚ ସମଯେ ଯୋଗ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ହର୍ଷଯନ୍ନିଵ
ରାଜାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି ସମୟ ଅନୁସାରେ କଥା କହିଲେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିଥିବା ପରି।
ସ୍ଵାମିନ୍ନସ୍ତି ତଵ ଶ୍ରୀମଞ୍ଛକ୍ତିରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ । ପାତାଲଗମନେ ଶକ୍ତିର୍ଜଲମଧ୍ଯାଦିହ ସ୍ଫୁଟମ୍
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ଅଛି; ପାତାଳକୁ ଯିବା ଶକ୍ତି ଏଠି ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଛି।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯାପି ଶକ୍ତିରସ୍ତି ମହାତ୍ମନଃ । ହନୂମତୋଽପି ରାମସ୍ଯ ପାଦସେଵାପରସ୍ଯ ଚ
ଏହା ସହିତ, ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଛି, ମହାତ୍ମା ହନୁମାନ୍ ଓ ରାମଙ୍କ ପାଦସେବାରେ ନିରତ ଅଛନ୍ତି।