ଵିଲୋକ୍ଯାରଣ୍ଯକାଖ୍ଯୋଽସୌ କୃତାର୍ଥ ଇତ୍ଯମନ୍ଯତ । ମଲ୍ଲୋଚନେ ପଦ୍ମଦଲସମାନେ ରାମଲୋକକେ
ଅରଣ୍ୟକ ନାମରେ ପରିଚିତ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେଠିକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ନଗରବାସୀମାନେ ଭାବିଲେ—‘ସେ ନିଜ କାମ ସାର୍ଥକ କରିଛନ୍ତି।’
ଅଦ୍ଯ ମେ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଜ୍ଞାତୃତ୍ଵଂ ବହୁସାର୍ଥକମ୍ । ଯେନ ଶ୍ରୀରାମମାଜ୍ଞାଯ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯୋଧ୍ଯାପୁରୀମିମାମ୍
ଆଜି ମୋର ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ନିଜର ମୂଲ୍ୟ ମିଳିଛି, କାରଣ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଇତ୍ଯେଵମାଦିଵଚନାନି ବହୂନି ହୃଷ୍ଟୋ । ରାମାଂଘ୍ରିଦର୍ଶନସୁହର୍ଷିତ ଗାତ୍ରଶୋଭୀ । ପ୍ରାଯାଦ୍ରମେଶ୍ଵରସମୀପମଗମ୍ଯମନ୍ଯୈ-। ର୍ଯୋଗେଶ୍ଵରୈରପି ଵିଚାରପରୈଃ ସୁଦୂରମ୍
ଏପରି ଅନେକ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ରାମଙ୍କ ପାଦ ଦେଖି ଶରୀର ଆନନ୍ଦରେ ଚମକୁଥିବା, ସେ ରାମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ—ଏହି ସ୍ଥାନ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚି ପାରିନାହାନ୍ତି।
ଧନ୍ଯୋଽହମଦ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଚରଣାଵକ୍ଷିଗୋଚରୌ । କରିଷ୍ଯାମି ଵଚୋ ରମ୍ଯଂ ଵଦନ୍ରାମମଵେକ୍ଷଯନ୍
ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ପାଦ ଓ ଚକ୍ଷୁର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଛି; ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହିବି।
ରାମୋଽପି ଵାଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଜ୍ଵଲଂତଂ ସ୍ଵେନ ତେଜସା । ତପୋମୂର୍ତିଧରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନମଥାକରୋତ୍
ରାମ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା, ତପସ୍ଵୀ ଶକ୍ତିର ଅବତାର ଭାବରେ ଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାଡ଼ବକୁ ଦେଖି, ଉଠି ସମ୍ମାନ କଲେ।
ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ପାଦୌ ସୁଚିରଂ ନତଵାନ୍ମହାନ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଦେଵପାଵିତ୍ର୍ଯଂ କୃତମଦ୍ଯତନୋର୍ମମ
ମହାନ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ନମନ କରି, କହିଲେ—‘ଆଜି, ମହାପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ମୋତେ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି।’
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ଵଦଂସ୍ତସ୍ଯ ପାଦଯୋଃ ପତିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ସୁରାସୁରନମନ୍ମୌଲିମଣିନୀରାଜିତାଂଘ୍ରିକଃ
ଏପରି କହି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ତାଙ୍କ ପାଦ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ନମନ କରୁଥିବା ମୁକୁଟର ମଣିରେ ଶୋଭିତ।
ପ୍ରଣତଂ ତଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵାଡଵେଂଦ୍ରୋ ମହାତପାଃ । ଗୃହୀତ୍ଵା ଭୁଜଯୋର୍ମଧ୍ଯମାଲିଲିଂଗ ପ୍ରିଯଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ବାଡ଼ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ୱୀ ମହାପୁରୁଷ, ନମନ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁକୁ ଅଂକରେ ରଖିଲେ।
କୌସଲ୍ଯାତନଯସ୍ତଂ ଵା ଉଚ୍ଚୈର୍ମଣିମଯାସନେ । ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ପଦୋର୍ଯୁଗ୍ମଂ ଜଲେନାକ୍ଷାଲଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ମଣିମୟ ଆସନରେ ବସାଇ, ପାଦଯୁଗଳକୁ ଜଳରେ ଧୋଇଲେ।
ପାଦାଵନେଜନୋଦଂ ତୁ ମସ୍ତକେଽଧାଦ୍ଧରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ପଵିତ୍ରିତୋଽଦ୍ଯ ସଗଣଃ ସକୁଟୁଂବ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍
ପାଦ ଧୋଇବା ଜଳକୁ ହରି ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିଲେ, କହିଲେ—‘ଆଜି, ମୋ ସହ ବନ୍ଧୁ ବାପା ମିଶି ମୁଁ ପବିତ୍ର ହେଲି।’
ଚଂଦନେନ ଵିଲିପ୍ଯାଥ ଗାଂ ଚ ପ୍ରାଦାତ୍ପଯସ୍ଵିନୀମ୍ । ଉଵାଚ ଚ ଵଚୋ ରମ୍ଯଂ ଦେଵଦେଵେଂଦ୍ର ସେଵିତଃ
ତାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ଦୁଧରେ ଭରିଥିବା ଗାଁ ଦେଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ପ୍ରଭୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହିଲେ।
ସ୍ଵାମିନ୍ମଖୋ ମଯା ଵାଜିମେଧସଂଜ୍ଞଃ କ୍ରିଯେତ ହ । ସୋଯଂ ତ୍ଵଚ୍ଚରଣା ଯାତାଦଦ୍ଯପୂର୍ଣୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
‘ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ନାମକ ଯଜ୍ଞ କରିଛି; ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ ଆଗମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞ ଆଜି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।’
ଅଦ୍ଯ ମେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯୋତ୍ଥ ପାପହାନିଂ କରିଷ୍ଯତି । ଅଶ୍ଵମେଧଃ କ୍ରତୁର୍ଯୁଷ୍ମଚ୍ଚରଣେନ ପଵିତ୍ରିତଃ
‘ଆଜି, ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ମୋର ଜନିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଦୋଷକୁ ଦୂର କରିଦେବ।’
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ତଂ ରାଜରାଜେଂଦ୍ରସେଵିତମ୍ । ଆରଣ୍ଯକ ଉଵାଚେଦଂ ହସନ୍ମାଧ୍ଵ୍ଯା ଗିରା ମୁନିଃ
ଏପରି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ଏହି ଶବ୍ଦ କହୁଥିବାବେଳେ, ଅରଣ୍ୟକ ମୁନି ମଧୁର ହସରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
ସ୍ଵାମିଂସ୍ତଵ ତୁ ଯୁକ୍ତଂ ହି ଵଚୋ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଭୂମିପ । ତ୍ଵନ୍ମୂର୍ତଯୋ ମହାରାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦପାରଗାଃ
‘ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଯଥାଯଥିକ, ବ୍ରାହ୍ମଣରେ ଭକ୍ତି ଥିବା ରାଜା; ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ରୂପ।’
ତ୍ଵଂ ଯଦା ବ୍ରହ୍ମପୂଜାଦି ଶୁଭଂ କର୍ମ କରିଷ୍ଯସି । ତତୋଽଖିଲା ନୃପା ଵିପ୍ରଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯଂତି ଭୂମିପ
‘ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମପୂଜା ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ତେବେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବେ, ଭୂମିପତି।’
ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ଯନ୍ମହାରାଜ ଵିପ୍ରହତ୍ଯାପନୁତ୍ତଯେ । ଯାଗଂ କରୋମି ଵିମଲଂ ତତ୍ତୁ ହାସ୍ଯକରଂ ଵଚଃ
ହେ ମହାରାଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ସେଥିରେ କିଛି ହସ୍ୟାସ୍ପଦ ଅଛି।
ତ୍ଵନ୍ନାମସ୍ମରଣାନ୍ମୂଢଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଵର୍ଜିତଃ । ସର୍ଵପାପାବ୍ଧିମୁତ୍ତୀର୍ଯ ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ପରମଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁ ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ବଞ୍ଚିତ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ନାମ ସ୍ମରଣ କରି ସମସ୍ତ ପାପର ସାଗରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ସର୍ଵଵେଦେତିହାସାନାଂ ସାରାର୍ଥୋଽଯମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଯଦ୍ରାମନାମସ୍ମରଣଂ କ୍ରିଯତେ ପାପତାରକମ୍
ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ପୁରାଣର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଏହି— ଯେଉଁଠି ରାମ ନାମର ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେଠି ପାପ ନଶ୍ଵାନ୍ତ ହୁଏ।
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ପାପାନି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମାନି ଚ । ନ ଯାଵତ୍ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ନାମ ରାମଚଂଦ୍ର ତଵ ସ୍ଫୁଟମ୍
ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ନାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଅନ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ ପାପଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ଜନ କରି ରହେ।
ତ୍ଵନ୍ନାମଗର୍ଜନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହାପାତକକୁଂଜରାଃ । ପଲାଯଂତେ ମହାରାଜ କୁତ୍ରଚିତ୍ସ୍ଥାନଲିପ୍ସଯା
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମ ନାମର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ମହାପାପର ହାତୀମାନେ ଭୟରେ ଏଠୁ ସେଠାକୁ ଲୁଚିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ତଵ କଥଂ ହତ୍ଯା ମହାପୁଣ୍ଯଦଦର୍ଶନ । ରାମ ତ୍ଵତ୍ସୁକଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୂତଃ ସଦ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହିପରି, ଯିଏ ମହାପୁଣ୍ୟର ଦର୍ଶନ କରେ, ସେଠି ପାପ କିପରି ହେବ? ହେ ରାମ, ତୁମ ମଧୁର କଥା ଶୁଣିଲେ ମାନେ ସତ୍ୟସତ୍ଵରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ମଯା ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗେ ଗଂଗାଯାସ୍ତୀରଵାସିନାମ୍ । ଋଷୀଣାଂ ମୁଖତୋ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତମେତତ୍ପୁରାଵିଦାମ୍
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କୃତଯୁଗରେ ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କର ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଥିଲି।
ତାଵତ୍ପାପଭିଯଃ ପୁଂସାଂ କାତରାଣାଂ ସୁପାପିନାମ୍ । ଯାଵନ୍ନ ଵଦତେ ଵାଚା ରାମନାମମନୋହରମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ପାପକୁ ଭୟ କରେ ଓ ବହୁତ ପାପୀ, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମନୋହର ରାମନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଧନ୍ଯୋଽହମଧୁନା ମମ ସଂସୃତିନାଶନମ୍ । ସାଂପ୍ରତଂ ସୁଲଭଂ ରାମଚଂଦ୍ର ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନାଦଭୂତ୍
ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ମୋ ସଂସାର ନାଶ ସହଜ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ସ ମୁନିଂ ପୂଜଯାମାସ ତତ୍ର ଵୈ । ସର୍ଵେ ମୁନିଜନାଃ ସାଧୁ ସାଧୁ ଵାକ୍ଯମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ 'ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ' ବୋଲି କହିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅତ୍ଯାଶ୍ଚର୍ଯମଭୂତ୍ତତ୍ର ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶୃଣୁ । ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଭକ୍ତିପରାଯଣ
ଶେଷ କହିଲେ: ସେଠାରେ ଏକ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା; ମୁଁ ଏହା କହୁଛି, ହେ ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ, ରାମଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଋଷିମାନେ।
ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାରାଜଂ ଯାଦୃଶଂ ଧ୍ଯାନଗୋଚରମ୍ । ଅତ୍ଯଂତଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନୋ ଜଗାଦ ସ ମୁନୀଶ୍ଵରାନ୍
ଧ୍ୟାନରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ମୁନି ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ ସଂଶୃଣୁତ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁମନୋହରମ୍ । ମାଦୃଶଃ କୋ ନ ଭୂଲୋକେ ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଭାଗ୍ଯଵାନ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୋର ଏହି ମନୋହର କଥା ଶୁଣ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମୋ ପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କିଏ ହେବ?
ନାସ୍ତି ମତ୍ସଦୃଶଃ କୋପି ନ ଜାତୋ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯଦ୍ରାମଭଦ୍ରୋ ମାଂ ନତ୍ଵା ସ୍ଵାଗତଂ ପରିପୃଷ୍ଟଵାନ୍
ମୋ ପରି କେହି ନାହିଁ, ନ ଜନ୍ମିଛି, ନ ହେବ, କାରଣ ରାମ ନିଜେ ମୋତେ ନମସ୍କାର କରି, ମୋ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ।