ଶ୍ରୀମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅଥ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଂତେ ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଅଦିତିର୍ଜନଯାମାସ ଵାମନଂ ଵିଷ୍ଣୁମଚ୍ଯୁତମ୍
ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ— ଏହାପରେ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ଅଦିତି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମହେଶ୍ୱର, ଅଚ୍ୟୁତ ବାମନ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।
ଶ୍ରୀଵତ୍ସକୌସ୍ତୁଭୋରସ୍କଂ ପୂର୍ଣେଂଦୁସଦୃଶଦ୍ଯୁତିମ୍ । ସୁନ୍ଦରଂ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷମତିଖର୍ଵତନୁଂ ହରିମ୍
ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ କୌସ୍ତୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଅଭା ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା । ସୁନ୍ଦର, ପଦ୍ମନୟନ, ଏବଂ ବହୁତ ଛୋଟ ଦେହ ଥିବା ହରି ।
ଵଟୁଵେଷଧରଂ ଦେଵଂ ସର୍ଵଵେଦାଂଗଗୋଚରମ୍ । ମେଖଲାଜିନଦଣ୍ଡାଦି ଚିହ୍ନୈରଂକିତମୀଶ୍ଵରମ୍
ବଟୁବେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସମସ୍ତ ବେଦ ଅଂଗ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ, ମେଖଳା, ଅଜିନ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଏହି ଈଶ୍ୱର ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵତାଃ ସର୍ଵେ ଶତକ୍ରତୁପୁରୋଗମାଃ । ସ୍ତୁତ୍ଵା ମହର୍ଷିଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନମଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ମହୌଜସମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ।
ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ପ୍ରୋଵାଚ ସୁରସତ୍ତମାନ୍ । ଵାମନ ଉଵାଚ- କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ଚାଦ୍ଯ ତଦ୍ବ୍ରଵୀଥ ସୁରୋତ୍ତମାଃ
ତାପରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ । ବାମନ କହିଲେ— ଆଜି ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।
ଶ୍ରୀଶଂକର ଉଵାଚ-। ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତ୍ରିଦଶାସ୍ତମୂଚୁଃ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ଦେଵା ଊଚୁଃ । ଅସ୍ମିନ୍କାଲେ ବଲେର୍ଯଜ୍ଞୋ ଵର୍ତ୍ତତେ ମଧୁସୂଦନ
ଶ୍ରୀଶଂକର କହିଲେ— ତାପରେ, ଖୁସି ହୋଇ ତିନିଦଶମାନେ ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ । ଦେବତାମାନେ କହିଲେ— ଏହି ସମୟରେ, ହେ ମଧୁସୂଦନ, ବଲିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଛି ।
ଅପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାନକାଲୋଽଯଂ ତସ୍ଯ ଦୈତ୍ଯପତେଃ ପ୍ରଭୋ । ଯାଚିତ୍ଵା ତ୍ରିଦିଵଂ ଲୋକଂ ତନ୍ନସ୍ତ୍ଵଂ ଦାତୁମର୍ହସି
ଏହି ସମୟରେ ସେ ଦାନବରାଜ ଅନୁମତି ଦେବାକୁ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ, ତୁମେ ଚାହିଲେ ଆମକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଉ ।
ଶଂକର ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତ୍ରିଦଶୈସ୍ସର୍ଵୈରାଜଗାମ ବଲିଂ ହରିଃ । ଯାଗଦେଶେ ସମାସୀନମୃଷିଭିସ୍ସାର୍ଦ୍ଧମଷ୍ଟଭିଃ
ଶଂକର କହିଲେ— ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହରି ବଲିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ଅଷ୍ଟ ଋଷିଙ୍କ ସହ ବସିଥିଲେ ।
ଅଭ୍ଯାଗତଂ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସହସୋତ୍ଥାଯ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ । ଅଭ୍ଯାଗତଃ ସ୍ଵଯଂ ଵିଷ୍ଣୁରିତିହାସ ସମନ୍ଵିତଃ
ସେଠାକୁ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଦାଇତ୍ୟମାନଙ୍କର ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଉଠିଗଲେ । ନିଜେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାତନ କଥା ସହିତ ଆସିଥିଲେ ।
ପୂଜଯାମାସ ଵିଧିନା ନିଵେଶ୍ଯ କୁସୁମାସନେ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରାହ ଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଫୁଲରେ ଛାତିଆ ଆସନରେ ବସାଇଲେ । ଶିର ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, କଣ୍ଠ ଭାବେ ଅଟକି ଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ ।
ବଲିରୁଵାଚ- ଧନ୍ଯୋଽସ୍ମି କୃତକୃତ୍ଯୋସ୍ମି ସଫଲଂ ମମ ଜୀଵିତମ୍ । ତ୍ଵାମର୍ଚ୍ଚଯିତ୍ଵା ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର କିଂ କରୋମି ତଵ ପ୍ରିଯମ୍
ବଳି କହିଲେ: ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋ ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ମୋର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଫଳଦାୟକ ହେଲା । ମୁଁ ତୁମକୁ ପୂଜା କରିଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୁଁ କଣ କରି ତୁମକୁ ଖୁସି କରିପାରିବି ?
ଆଗତୋଽସି ଯଦର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ମାମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ତତ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ତେ ଶୀଘ୍ରଂ ବ୍ରୂହି ଵେଦଵିଦାଂ ଵର
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ମୋତେ କହ । ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାକୁ ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କରିଦେବି, ହେ ବେଦବିଦ୍ ।
ଶଂକର ଉଵାଚ- ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସା ତମୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍ । ଵାମନ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜେଂଦ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମାଗମନକାରଣମ୍
ଶଙ୍କର କହିଲେ: ତାପରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ । ବାମନ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍, ଶୁଣ, ମୁଁ କାହିଁକି ଆସିଛି କହିବି ।
ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡସ୍ଯ ପୃଥିଵୀଂ ଦେହି ଦୈତ୍ଯପତେ ମମ । ମମ ତ୍ରିଵିକ୍ରମପଦାଂ ନାନ୍ଯଦିଚ୍ଛାମି ମାନଦ
ହେ ଦାଇତ୍ୟପତି, ମୋତେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅ । ମୁଁ ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ଚାହେଁନି, ହେ ମାନଦାତା ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ଦାନାନାଂ ଭୂମିଦାନମନୁତ୍ତମମ୍ । ଯୋ ଦଦାତି ମହୀଂ ରାଜା ଵିପ୍ରାଯାକିଂଚନାଯ ଵୈ
ସମସ୍ତ ଦାନ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ଦାନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ । ଯେ ରାଜା ଏକ ନିର୍ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଭୂମି ଦେଇଥାଏ, ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ ।
ଅଂଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରାମପି ଵା ସ ଭଵେତ୍ପୃଥିଵୀପତିଃ । ନ ଭୂମିଦାନସଦୃଶଂ ପଵିତ୍ରମିହ ଵିଦ୍ଯତେ
ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ଭୂମି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଭୂମିର ମାଲିକ ହୁଏ । ଏଠି ଭୂମି ଦାନ ପରି ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ ।
ଭୂମିଂ ଯଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାତି ଭୂମିଂ ଯଶ୍ଚ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ଉଭୌ ତୌ ପୁଣ୍ଯକର୍ମ୍ମାଣୌ ନିଧନେ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନୌ
ଯେ ଭୂମି ନେଇଥାଏ ଓ ଯେ ଦେଇଥାଏ, ଦୁଇଁଜଣେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରନ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି ।
ତସ୍ମାଦ୍ଭୂମିଂ ମହାରାଜ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ତ୍ରିପଦୀଂ ମମ । ଏତଦଲ୍ପାଂ ମହୀଂ ଦାତୁଂ ମା ଵିଶଂକ ମହୀପତେ । ଜଗତ୍ତ୍ରଯପ୍ରଦାନଂ ତନ୍ନାମ ଭୂପ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତେଣୁ ହେ ମହାରାଜ, ମୋତେ ଏହି ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦିଅ । ଏତେ ଅଳ୍ପ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ଭୂମିପତି । ଏହି ଦାନକୁ ତିନି ଜଗତ୍ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯିବ ।
ଶଂକର ଉଵାଚ- ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନସ୍ତଥେତ୍ଯାହ ମହୀପତିଃ । ତସ୍ମୈ ମହୀପ୍ରଦାନଂ ତୁ କର୍ତୁଂ ମେନେ ଵିଧାନତଃ
ଶଙ୍କର କହିଲେ: ତାପରେ ଆନନ୍ଦ ମୁହଁରେ ରାଜା କହିଲେ, 'ଯେପରି' । ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ଭୂମି ଦେବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୈତ୍ଯରାଜାନଂ ତଦା ତସ୍ଯ ପୁରୋହିତଃ । ଉଶନା ହ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମା ରାଜନ୍ଦୀଯତାଂ ମହୀମ୍
ସେ ସମୟରେ ଦାଇତ୍ୟରାଜଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଉଶନାସ୍ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଭୂମି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ ।'
ଶୁକ୍ର ଉଵାଚ- ଏଷ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରେଶୋଽଥ ଦେଵୈଃ ସଂପ୍ରାର୍ଥିତୋ ନୃପ । ଵଂଚଯିତ୍ଵା ମହୀଂ ସର୍ଵାଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତୁମିହାଗତଃ
ଶୁକ୍ର କହିଲେ: ଏହେଁ ଭିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ହେ ରାଜା । ସେ ତୁମକୁ ଠକାଇ ସମସ୍ତ ଭୂମି ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।
ତସ୍ମାନ୍ମହୀ ନ ଦାତଵ୍ଯା ତସ୍ମୈ ରାଜନ୍ମହାତ୍ମନେ । ଅନ୍ଯମର୍ଥଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛସ୍ଵ ଵଚନାନ୍ମମ ଭୂପତେ
ତେଣୁ ହେ ରାଜା, ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଭୂମି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ । ମୋ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦିଅ ।
ଶ୍ରୀଶଂକର ଉଵାଚ- ତତଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ରାଜାସୌ ତଂ ଗୁରୁଂ ପ୍ରାହ ଧୈର୍ଯ୍ଯତଃ । ବଲିରୁଵାଚ- ପ୍ରୀତଯେ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ କୃତଂ ମଯା
ଶ୍ରୀଶଙ୍କର କହିଲେ: ତାପରେ ରାଜା ହସି ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ । ବଳି କହିଲେ: ବାସୁଦେବଙ୍କର ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରିଛି ।
ଅଦ୍ଯ ଧନ୍ଯୋସ୍ମ୍ଯହଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵଯମେଵାଗତୋ ଯଦି । ତସ୍ଯ ପ୍ରଦେଯମେଵାଦ୍ଯ ଜୀଵିତଂ ଚ ମହତ୍ସୁଖମ୍
ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ନିଜେ ଭିଷ୍ଣୁ ଆସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଆଜି ଜୀବନ ଓ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ।
ତସ୍ମାଦସ୍ମୈ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ତ୍ରିଲୋକୀମପି ମା ଚିରମ୍ । ଶ୍ରୀଶଂକର ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭୂପତିସ୍ତସ୍ଯ ପାଦୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଭକ୍ତିତଃ
ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତିନି ଜଗତ୍ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି, ବିଳମ୍ବ କରିବି ନାହିଁ । ଶ୍ରୀଶଙ୍କର କହିଲେ: ଏପରି କହି ରାଜା ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଦେଲେ ।
ଵାଂଚ୍ଛିତାଂ ପ୍ରଦଦୌ ଭୂମିଂ ଵାରିପୂର୍ଵଂ ଵିଧାନତଃ । ପରିଣୀଯ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଦତ୍ଵା ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଵସୁ
ସେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଦେଇ ଚାହିଁଥିବା ଭୂମି ଦେଲେ । ପରିକ୍ରମା କରି ନମସ୍କାର କରି, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଧନ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ ।
ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ପୁନର୍ଵିପ୍ରଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟେନାଂତରାତ୍ମନା । ବଲିରୁଵାଚ- ଧନ୍ଯୋସ୍ମି କୃତକୃତ୍ଯୋସ୍ମି ତଵ ଦତ୍ଵା ମହୀଂ ଦ୍ଵିଜ
ବଳି ମନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ: “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୋର ଜୀବନ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଏହି ପୃଥିବୀ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିଲି।”
ଯଥେଷ୍ଟା ତଵ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ତଦ୍ଗୃହାଣ ମହୀମିମାମ୍ । ଶ୍ରୀଶଂକର ଉଵାଚ- ତମୁଵାଚ ନୃପଂ ଵିଷ୍ଣୂ ରାଜଂସ୍ତଵ ସମୀପତଃ
“ଯେପରି ତୁମ ଇଚ୍ଛା, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୃଥିବୀ ନେଉ,” ବଳି କହିଲେ। ଶିବ କହିଲେ: ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ, ଯିଏ ସେଠାରେ ଥିଲେ, କହିଲେ।
ମାପଯାମି ପଦେନାଦ୍ଯ ପୃଥିଵୀଂ ତଵ ପଶ୍ଯତଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଖର୍ଵରୂପଂ ତଦ୍ଵିହାଯ ପରମେଶ୍ଵରଃ
“ଆଜି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୁଁ ମୋ ପାଦରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ମାପିବି,” କହି ବଡ଼ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଭାମନ ଆକୃତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତ୍ରିଵିକ୍ରମଵପୁର୍ଭୂତ୍ଵା ଜଗ୍ରାହ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ । ପଂଚାଶତ୍କୋଟିଵିସ୍ତୀର୍ଣ ସସମୁଦ୍ର ମହୀଧରାମ୍
ତାପରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତ ସହିତ, ନିଜ ଅଧିନ କଲେ।