ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମେତସ୍ଯ ମୁନିଵର୍ଯସ୍ଯ ଵାଡଵ । ସୁମତିଃ କଥଯାମାସ ଵାକ୍ଯଂ ଵାଦଵିଚକ୍ଷଣଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାକ୍ପଟୁ ସୁମତି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ରଘୁଵଂଶନୃପସ୍ଯାଯମଶ୍ଵୋ ଵୈ ପାଲ୍ଯତେଽଖିଲୈଃ । ଯାଗଂ କରିଷ୍ଯତେ ଵୀରଃ ସର୍ଵସଂଭାରସଂଭୃତମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହି ରଘୁବଂଶର ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ସମସ୍ତେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ବୀର ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେଷାଂ ଜଗାଦ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଦଂତକାଂତ୍ଯାଖିଲଂ ଘୋରଂ ତମୋନିର୍ଵାରଯନ୍ନିଵ
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆପଣଙ୍କ ଦନ୍ତର ଅଭା ଭଳି ତମସାକୁ ଦୂର କରି, କଥା କହିଲେ।
ଆରଣ୍ଯକ ଉଵାଚ। କିଂ ଯାଗୈର୍ଵିଵିଧୈରନ୍ଯୈଃ ସର୍ଵସଂଭାରସଂଭୃତୈଃ । ସ୍ଵଲ୍ପପୁଣ୍ଯପ୍ରଦୈର୍ନୂନଂ କ୍ଷଯିଷ୍ଣୁପଦଦାତୃଭିଃ
ଆରଣ୍ୟକ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ କଣ ହେବ? ଏମାନେ ଅତି କମ୍ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ମୂଢୋ ଲୋକୋ ହରିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କରୋତ୍ଯନ୍ଯସମର୍ଚନମ୍ । ରଘୁଵୀରଂ ରମାନାଥଂ ସ୍ଥିରୈଶ୍ଵର୍ଯପଦପ୍ରଦମ୍
ମୁଢ଼ ଲୋକେ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପାସନା କରେ; ରଘୁବୀର, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନାଥ, ନିଶ୍ଚଳ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯୋ ନରୈଃ ସ୍ମୃତମାତ୍ରୋପି ହରତେ ପାପପର୍ଵତମ୍ । ତଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ମୂଢୋ ଯାଗଯୋଗଵ୍ରତାଦିଭିଃ
ଯିଏ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପର ପାହାଡ଼ ଦୂର କରିଦିଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଢ଼ ଲୋକେ ଯଜ୍ଞ, ଯୋଗ, ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଲେଶରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଅହୋ ପଶ୍ଯତ ମୂଢତ୍ଵଂ ଲୋକାନାମତିଵଂଚିତମ୍ । ସୁଲଭଂ ରାମଭଜନଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମାଚରେତ୍
ହେଉ, ଲୋକମାନେ କେତେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଦେଖ, ସହଜରେ ରାମଙ୍କର ଭଜନକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୁର୍ଲଭ କାମକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ସକାମୈର୍ଯୋଗିଭିର୍ଵାପି ଚିଂତ୍ଯତେ କାମଵର୍ଜିତୈଃ । ଅପଵର୍ଗପ୍ରଦଂ ନୄଣାଂ ସ୍ମୃତମାତ୍ରାଖିଲାଘହମ୍
ଇଚ୍ଛାସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି; ଏହା ମାନବମାନେକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ କେବଳ ସ୍ମରଣରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ପୁରାହଂ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ସାଯାଂ ଜ୍ଞାନିନଂ ସୁଵିଚାରଯନ୍ । ଅଗମଂ ବହୁତୀର୍ଥାନି ତତ୍ତ୍ଵଂ କୋପି ନ ମେଽଦିଶତ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପଚାରିଥିଲି; ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦେଖିଥିଲି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋତେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସତ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।
ତଦୈକଂ ହି ମହଦ୍ଭାଗ୍ଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵୈ ଲୋମଶଂ ମୁନିମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଲୋକାତ୍ସମାଯାତଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଚିକୀର୍ଷଯା
ତାପରେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟରେ, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କୁ ମିଳିଲି।
ତମହଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଥ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଂ ମହାମୁନିମ୍ । ମହାଯୁଷଂ ମହାଯୋଗିସଂସେଵିତପଦଦ୍ଵଯମ୍
ମୁଁ ସେଠାରେ ଗଲି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ଯାହାଙ୍କର ପାଦ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମହାଯୋଗୀମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵାମିନ୍ମଯାଦ୍ଯ ମାନୁଷ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତମଦ୍ଭୁତଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ସଂସାରଘୋରଜଲଧିଂ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତିତୀର୍ଷୁଣା
ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଛି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଵିଚାର୍ଯ କଥଯ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ଜପୋ ମଖଃ । ଦେଵୋ ଵା ଵିଦ୍ଯତେ ଯୋ ଵୈ ସଂସୃତ୍ଯଂଭୋଧିତାରକଃ
ଭଲଭାବେ ଭାବି, ମୋତେ କହ, କ'ଣ ବ୍ରତ, ଦାନ, ଜପ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା କ'ଣ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ?
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଂସୃତିଂ ଘୋରାଂ ତରାମି ତ୍ଵତ୍କୃପାବ୍ଧିତଃ । ତନ୍ମେ କଥଯ ଯୋଗେଶ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପାରଗ
ତୁମ ଦୟାର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା, କ'ଣ ଜାଣିଲେ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି—ସେଥିରେ ମୋତେ କହ, ଯୋଗେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା।
ଇତି ମଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଜଗାଦ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ଵିପ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତଃ
ମୋର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ: 'ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ସଂତି ଦାନାନି ତୀର୍ଥାନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମା ଯମାଃ । ଯୋଗା ଯଜ୍ଞାସ୍ତଥାନେକେ ଵର୍ତଂତେ ସ୍ଵର୍ଗଦାଯକାଃ
ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ନିୟମ, ଯମ, ଯୋଗ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ ଅଛି—ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ।
ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାଭାଗ ସଂସାରାଂଭୋଧିତାରକମ୍
ମୁଁ ଏବେ ସର୍ବପାପ ନାଶକ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କହିବି; ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଏହା ଶୁଣ, ଯାହା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।
ନାସ୍ତିକାଯ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଚାଽଶ୍ରଦ୍ଧାଲଵେ ପୁନଃ । ନିଂଦକାଯ ଶଠାଯାପି ନ ଦେଯଂ ଭକ୍ତିଵୈରିଣେ
ଏହି କଥା ନାସ୍ତିକ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ନିନ୍ଦକ, ଚତୁର କିମ୍ବା ଭକ୍ତିର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରାମଭକ୍ତାଯ ଶାଂତାଯ କାମକ୍ରୋଧଵିଯୋଗିନେ । ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଦୁଃଖସ୍ଯ ନାଶକାରକମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି କଥା ରାମଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, କାମ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସର୍ବୋତ୍ତମ ନାଶକ।
ରାମାନ୍ନାସ୍ତି ପରୋ ଦେଵୋ ରାମାନ୍ନାସ୍ତି ପରଂ ଵ୍ରତମ୍ । ନ ହି ରାମାତ୍ପରୋ ଯୋଗୋ ନ ହି ରାମାତ୍ପରୋ ମଖଃ
ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ଦେବତା ନାହିଁ, ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ବ୍ରତ ନାହିଁ; ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ଯୋଗ ନାହିଁ, ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ତଂ ସ୍ମୃତ୍ଵା ଚୈଵ ଜପ୍ତ୍ଵା ଚ ପୂଜଯିତ୍ଵା ନରଃ ପରମ୍ । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପରମାମୃଦ୍ଧିମୈହିକାମୁଷ୍ମିକୀଂ ତଥା
ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ, ଜପ ଏବଂ ପୂଜା କରିଲେ, ମଣିଷ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ।
ସଂସ୍ମୃତୋ ମନସା ଧ୍ଯାତଃ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦଃ । ଦଦାତି ପରମାଂ ଭକ୍ତିଂ ସଂସାରାଂଭୋଧିତାରିଣୀମ୍
ମନରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ଓ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।
ଶ୍ଵପାକୋପି ହି ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ରାମଂ ଯାତି ପରାଂ ଗତିମ୍ । ଯେ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରନିରତାସ୍ତ୍ଵାଦୃଶାସ୍ତତ୍ର କିଂ ପୁନଃ
ଏକ ଶ୍ୱପାକ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପାଇଥାଏ; ତେବେ ତୁମ ପରି ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କଣ କହିବା?
ସର୍ଵେଷାଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ରହସ୍ଯଂ ତେ ପ୍ରକାଶିତମ୍ । ସମାଚର ତଥା ତ୍ଵଂ ଵୈ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ତେ ମନୀଷିତମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଦେଲି; ଏବେ ତୁମେ ଯେପରି ଭଲ ଭାବ, ସେପରି କର।
ଏକୋ ଦେଵୋ ରାମଚଂଦ୍ରୋ ଵ୍ରତମେକଂ ତଦର୍ଚନମ୍ । ମଂତ୍ରୋଽପ୍ଯେକଶ୍ଚ ତନ୍ନାମ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ତଦ୍ଧ୍ଯେଵ ତତ୍ସ୍ତୁତିଃ
ଏକମାତ୍ର ଦେବତା ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଏକମାତ୍ର ବ୍ରତ ତାଙ୍କର ପୂଜା, ଏକମାତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ନାମ, ତାଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି, ତାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟ ଏହି।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାତ୍ମନା ରାମଚଂଦ୍ରଂ ଭଜମନୋହରମ୍ । ଯଥା ଗୋଷ୍ପଦଵତ୍ତୁଚ୍ଛୋ ଭଵେତ୍ସଂସାରସାଗରଃ
ସେହିପରି, ସମସ୍ତ ମନ ଦେଇ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଜ, ଯେଉଁଠାରେ ସଂସାରର ସମୁଦ୍ର ଗୋରୁର ଖୁର ଚିହ୍ନ ପରି ଅଳ୍ପ ହୋଇଯିବ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଯା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନମକାରିଷମ୍ । କଥଂ ଵା ଧ୍ଯାଯତେ ଦେଵଃ କଥଂ ଵା ପୂଜ୍ଯତେ ନରୈଃ
ମୁଁ ସେ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ପୁନି ପଚାରିଲି: ଦେବତାଙ୍କୁ କିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା? ଲୋକେ କିପରି ପୂଜିବେ?
କଥଯସ୍ଵ ମହାବୁଦ୍ଧେ ସର୍ଵଜ୍ଞ ମମ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵାହଂ କୃତାର୍ଥଃ ସ୍ଯାଂ ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା, ମୋତେ ସବୁଠିକ ଭଳିଭାବେ କୁହ, ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ତିନି ଲୋକରେ ସଫଳ ହେବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ସ ତୁ ଲୋମଶଃ । କଥଯାମାସ ମେ ସର୍ଵଂ ରାମଧ୍ଯାନପୁରଃସରମ୍
ମୋର କଥା ଶୁଣି, ଲୋମଶ ଭଲଭାବେ ଭାବି, ମୋତେ ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ, ରାମଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରି।
ଶୃଣୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ତୁ ତ୍ଵଯାନଘ । ଯଥା ତୁଷ୍ଯେଦ୍ରମାନାଥଃ ସଂସାରଜ୍ଵରଦାହକଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ହେ ନିର୍ମଳ, କିପରି ସଂସାର ତାପ ଦହନ କରୁଥିବା ରାମନାଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।