ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁମତିଃ ପ୍ରାହ ତଂ ନୃପମ୍ । ଵିଶଦ ସ୍ମେରଯା ଵାଚା ଦର୍ଶଯନ୍ନାତ୍ମସୌହୃଦମ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସୁମତି ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ହସିଥିବା କଥାରେ, ନିଜ ମନର ମୌତ୍ରୀ ଦେଖାଇ କହିଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଏନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାରାଜ ଧୂତପାପା ଵଯଂ ଖଲୁ । ଭଵିଷ୍ଯାମୋ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରପରାଯଣମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ମହାରାଜ, ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ପାପମୁକ୍ତ ହେଲୁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଆମେ ଭକ୍ତି କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବୁ।
ତସ୍ମାନ୍ନତ୍ଵା ତମାପୃଚ୍ଛ ସର୍ଵଂ ତେ କଥଯିଷ୍ଯତି । ରଘୁନାଥପଦାଂଭୋଜମକରଂଦାତି ଲୋଲୁପଃ
ତେଣୁ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପଚାର; ସେ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିଦେବେ। ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ମଧୁରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଲଗିଥିବା।
ନାମ୍ନା ତ୍ଵାରଣ୍ଯକଂ ଖ୍ଯାତଂ ରଘୁନାଥାଂଘ୍ରିସେଵକମ୍ । ଅତ୍ଯୁଗ୍ରତପସା ପୂର୍ଣଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥକୋଵିଦମ୍
ତାଙ୍କ ନାମ ଆରଣ୍ୟକ, ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ପାଦସେବକ, ଅତି ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମାର୍ଥପରିବୃଂହିତମ୍ । ଜଗାମ ତମଥୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସ୍ଵଲ୍ପସେଵକସଂଯୁତଃ
ଏପରି ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସେ କିଛି ସେବକ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ହନୂମାନ୍ପୁଷ୍କଲୋ ଵୀରଃ ସୁମତିର୍ମଂତ୍ରିସତ୍ତମଃ । ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିଃ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଃ ସୁବାହୁଃ ସୁମଦସ୍ତଥା
ହନୁମାନ, ବୀର ପୁଷ୍କଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି, ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ସୁବାହୁ ଓ ସୁମଦ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ଥିଲେ।
ଏତୈଃ ପରିଵୃତୋ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ପ୍ରାପଦାଶ୍ରମମ୍ । ନମସ୍କର୍ତୁଂ ଦ୍ଵିଜଵରମାରଣ୍ଯକମୁଦାରଧୀଃ
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଉଦାରମନ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆରଣ୍ୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ।
ଗତ୍ଵା ତଂ ତାପସଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ନମସ୍କାରମଥାକରୋତ୍ । ସର୍ଵୈସ୍ତୈଃ ସହିତୋ ଵୀରୈର୍ଵିନଯାନତକଂଧରୈଃ
ସେ ତାପସଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପାଖକୁ ଗିଏ, ସମସ୍ତ ବୀରଙ୍କ ସହିତ, ନମ୍ର ଭାବରେ ଗଳା ନମାଇ ନମସ୍କାର କଲେ।
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସନ୍ନତାନ୍ସର୍ଵାଞ୍ଛତ୍ରୁଘ୍ନପ୍ରମୁଖାନ୍ନୃପାନ୍ । ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକଂ ଚକ୍ରେ ଫଲମୂଲାଦିଭିସ୍ତଦା
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଓ ଫଳମୂଳ ଦେଇ ଆତିଥ୍ୟ କଲେ।
ଉଵାଚ ତାନ୍ନୃପାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଭଵଂତଃ କୁତ୍ର ସଂଗତାଃ । କଥମତ୍ର ସମାଯାତାସ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵଦତାନଘାଃ
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ତୁମେ କେଉଁଠୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କିପରି ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲ? ନିର୍ମଳମନେ, ସବୁ କଥା କହ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମେତସ୍ଯ ମୁନିଵର୍ଯସ୍ଯ ଵାଡଵ । ସୁମତିଃ କଥଯାମାସ ଵାକ୍ଯଂ ଵାଦଵିଚକ୍ଷଣଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାକ୍ପଟୁ ସୁମତି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ରଘୁଵଂଶନୃପସ୍ଯାଯମଶ୍ଵୋ ଵୈ ପାଲ୍ଯତେଽଖିଲୈଃ । ଯାଗଂ କରିଷ୍ଯତେ ଵୀରଃ ସର୍ଵସଂଭାରସଂଭୃତମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହି ରଘୁବଂଶର ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ସମସ୍ତେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ବୀର ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବେ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତେଷାଂ ଜଗାଦ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଦଂତକାଂତ୍ଯାଖିଲଂ ଘୋରଂ ତମୋନିର୍ଵାରଯନ୍ନିଵ
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆପଣଙ୍କ ଦନ୍ତର ଅଭା ଭଳି ତମସାକୁ ଦୂର କରି, କଥା କହିଲେ।
ଆରଣ୍ଯକ ଉଵାଚ। କିଂ ଯାଗୈର୍ଵିଵିଧୈରନ୍ଯୈଃ ସର୍ଵସଂଭାରସଂଭୃତୈଃ । ସ୍ଵଲ୍ପପୁଣ୍ଯପ୍ରଦୈର୍ନୂନଂ କ୍ଷଯିଷ୍ଣୁପଦଦାତୃଭିଃ
ଆରଣ୍ୟକ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ କଣ ହେବ? ଏମାନେ ଅତି କମ୍ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ମୂଢୋ ଲୋକୋ ହରିଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କରୋତ୍ଯନ୍ଯସମର୍ଚନମ୍ । ରଘୁଵୀରଂ ରମାନାଥଂ ସ୍ଥିରୈଶ୍ଵର୍ଯପଦପ୍ରଦମ୍
ମୁଢ଼ ଲୋକେ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଉପାସନା କରେ; ରଘୁବୀର, ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନାଥ, ନିଶ୍ଚଳ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଯୋ ନରୈଃ ସ୍ମୃତମାତ୍ରୋପି ହରତେ ପାପପର୍ଵତମ୍ । ତଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ମୂଢୋ ଯାଗଯୋଗଵ୍ରତାଦିଭିଃ
ଯିଏ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପର ପାହାଡ଼ ଦୂର କରିଦିଏ, ସେଉଁଠିକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଢ଼ ଲୋକେ ଯଜ୍ଞ, ଯୋଗ, ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଲେଶରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଅହୋ ପଶ୍ଯତ ମୂଢତ୍ଵଂ ଲୋକାନାମତିଵଂଚିତମ୍ । ସୁଲଭଂ ରାମଭଜନଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମାଚରେତ୍
ହେଉ, ଲୋକମାନେ କେତେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଦେଖ, ସହଜରେ ରାମଙ୍କର ଭଜନକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୁର୍ଲଭ କାମକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ସକାମୈର୍ଯୋଗିଭିର୍ଵାପି ଚିଂତ୍ଯତେ କାମଵର୍ଜିତୈଃ । ଅପଵର୍ଗପ୍ରଦଂ ନୄଣାଂ ସ୍ମୃତମାତ୍ରାଖିଲାଘହମ୍
ଇଚ୍ଛାସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଇଚ୍ଛା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି; ଏହା ମାନବମାନେକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ କେବଳ ସ୍ମରଣରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ପୁରାହଂ ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ସାଯାଂ ଜ୍ଞାନିନଂ ସୁଵିଚାରଯନ୍ । ଅଗମଂ ବହୁତୀର୍ଥାନି ତତ୍ତ୍ଵଂ କୋପି ନ ମେଽଦିଶତ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପଚାରିଥିଲି; ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦେଖିଥିଲି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋତେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସତ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।
ତଦୈକଂ ହି ମହଦ୍ଭାଗ୍ଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵୈ ଲୋମଶଂ ମୁନିମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଲୋକାତ୍ସମାଯାତଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଚିକୀର୍ଷଯା
ତାପରେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟରେ, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କୁ ମିଳିଲି।
ତମହଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଥ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଂ ମହାମୁନିମ୍ । ମହାଯୁଷଂ ମହାଯୋଗିସଂସେଵିତପଦଦ୍ଵଯମ୍
ମୁଁ ସେଠାରେ ଗଲି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, ଯାହାଙ୍କର ପାଦ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମହାଯୋଗୀମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵାମିନ୍ମଯାଦ୍ଯ ମାନୁଷ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତମଦ୍ଭୁତଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ସଂସାରଘୋରଜଲଧିଂ କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ତିତୀର୍ଷୁଣା
ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଇଛି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଵିଚାର୍ଯ କଥଯ ତ୍ଵଂ ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ଜପୋ ମଖଃ । ଦେଵୋ ଵା ଵିଦ୍ଯତେ ଯୋ ଵୈ ସଂସୃତ୍ଯଂଭୋଧିତାରକଃ
ଭଲଭାବେ ଭାବି, ମୋତେ କହ, କ'ଣ ବ୍ରତ, ଦାନ, ଜପ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା କ'ଣ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ?
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଂସୃତିଂ ଘୋରାଂ ତରାମି ତ୍ଵତ୍କୃପାବ୍ଧିତଃ । ତନ୍ମେ କଥଯ ଯୋଗେଶ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପାରଗ
ତୁମ ଦୟାର ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା, କ'ଣ ଜାଣିଲେ ମୁଁ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବି—ସେଥିରେ ମୋତେ କହ, ଯୋଗେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା।
ଇତି ମଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ଜଗାଦ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ଵିପ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତଃ
ମୋର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ: 'ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ସଂତି ଦାନାନି ତୀର୍ଥାନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମା ଯମାଃ । ଯୋଗା ଯଜ୍ଞାସ୍ତଥାନେକେ ଵର୍ତଂତେ ସ୍ଵର୍ଗଦାଯକାଃ
ଦାନ, ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ନିୟମ, ଯମ, ଯୋଗ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ ଅଛି—ଏଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାଏ।
ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ । ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାଭାଗ ସଂସାରାଂଭୋଧିତାରକମ୍
ମୁଁ ଏବେ ସର୍ବପାପ ନାଶକ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ଉପାୟ କହିବି; ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଏହା ଶୁଣ, ଯାହା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରେ।
ନାସ୍ତିକାଯ ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଚାଽଶ୍ରଦ୍ଧାଲଵେ ପୁନଃ । ନିଂଦକାଯ ଶଠାଯାପି ନ ଦେଯଂ ଭକ୍ତିଵୈରିଣେ
ଏହି କଥା ନାସ୍ତିକ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ନିନ୍ଦକ, ଚତୁର କିମ୍ବା ଭକ୍ତିର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରାମଭକ୍ତାଯ ଶାଂତାଯ କାମକ୍ରୋଧଵିଯୋଗିନେ । ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଦୁଃଖସ୍ଯ ନାଶକାରକମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି କଥା ରାମଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, କାମ କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍; ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସର୍ବୋତ୍ତମ ନାଶକ।
ରାମାନ୍ନାସ୍ତି ପରୋ ଦେଵୋ ରାମାନ୍ନାସ୍ତି ପରଂ ଵ୍ରତମ୍ । ନ ହି ରାମାତ୍ପରୋ ଯୋଗୋ ନ ହି ରାମାତ୍ପରୋ ମଖଃ
ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ଦେବତା ନାହିଁ, ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ବ୍ରତ ନାହିଁ; ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ଯୋଗ ନାହିଁ, ରାମଠାରୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।