ଶେଷ ଉଵାଚ। ଗଚ୍ଛତ୍ସୁ ରଥିଵର୍ଯେଷୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଦିଷୁ ଭୂରିଷୁ । ମହାରାଜେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ରଥକୋଟିଯୁତେଷୁ ଚ
ଶେଷ କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ରାଜାମାନେ ଅନେକ ରଥ ସହ ଯାଉଥିଲେ,
ଅକସ୍ମାଦଭଵନ୍ମାର୍ଗେ ତମଃ ପରମଦାରୁଣମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଵୀଯୋ ନ ପାରକ୍ଯୋ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଜ୍ଞାତିଭିର୍ନରୈଃ
ହଠାତ୍ ରାସ୍ତାରେ ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଯେଉଁଠି ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରିଚୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ରଜସା ଵ୍ଯାଵୃତଂ ଵ୍ଯୋମ ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ତନିତସଂକୁଲମ୍ । ଏତାଦୃଶେ ତୁ ସଂମର୍ଦେ ମହାଭଯକରେ ତତଃ
ଆକାଶ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ଗଜଗର୍ଜନ ଭରିଥିଲା; ଏପରି ଭୟଭୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ବଡ଼ ଅସ୍ଥିରତା ହେଲା ।
ମେଘା ଵର୍ଷଂତି ରୁଧିରଂ ପୂଯାମେଧ୍ଯାଦିକଂ ବହୁ । ଅତ୍ଯାକୁଲା ବଭୂଵୁସ୍ତେ ଵୀରାଃ ପରମଵୈରିଣଃ
ମେଘମାନେ ରକ୍ତ, ପୁୟ ଓ ଅନେକ ଅପବିତ୍ର ଜିନିଷ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେଇ ସମସ୍ତ ଶୂରବୀର ଶତ୍ରୁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭୟଭୀତ ହେଇପଡ଼ିଲେ ।
ଆକୁଲୀକୃତଲୋକେ ତୁ କିମିଦଂ କିମିତି ସ୍ଥିତିଃ । ତମୋଵ୍ଯାପ୍ତାନି ଲୋକାନାଂ ଚକ୍ଷୂଂଷି ପ୍ରଥିତୌଜସାମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, 'ଏହା କ'ଣ? କ'ଣ ଘଟୁଛି?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା ।
ଜହାରାଶ୍ଵଂ ରାଵଣସ୍ଯ ସୁହୃତ୍ପାତାଲସଂସ୍ଥିତଃ । ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଣିସଂଵୃତଃ
ତାପରେ, ପାତାଳରେ ବସିଥିବା ରାବଣଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳି ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଧରିନେଲା ।
କାମଗେ ସୁଵିମାନେ ତୁ ସର୍ଵାଯସନିଷେଵିଣି । ଆରୂଢୋଽଶ୍ଵଂ ତୁ ଵୀରାଣାଂ ଭଯଂ କୁର୍ଵଞ୍ଜହାର ହ
ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋହାରେ ତିଆରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି, ଶୂରବୀରମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ, ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ନେଇଗଲା ।
ମୁହୂର୍ତାତ୍ତତ୍ତମୋ ନଷ୍ଟମାକାଶଂ ଵିମଲଂ ବଭୌ । ଵୀରାଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନମୁଖ୍ଯାସ୍ତେ ପ୍ରୋଚୁଃ କୁତ୍ର ହଯୋଽସ୍ତି ସଃ
କିଛି ସମୟ ପରେ ସେଇ ଅନ୍ଧାର ହଟିଗଲା ଏବଂ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା; ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଶୂରମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ସେ ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି?'
ତେ ସର୍ଵେ ହଯରାଜଂ ତୁ ଲୋକଯଂତଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ଦଦୃଶୁର୍ନ ଯଦା ଵାହଂ ହାହାକାରସ୍ତଦାଭଵତ୍
ସମସ୍ତେ ଘୋଡ଼ାରାଜାକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ ଏବଂ ପରସ୍ପରେ ପଚାରୁଥିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର ହେଲା ।
କୁତ୍ରାଶ୍ଵୋ ହଯମେଧସ୍ଯ କେନ ନୀତଃ କୁବୁଦ୍ଧିନା । ଇତି ଵାଚମଵୋଚଂସ୍ତେ ତାଵତ୍ସ ଦନୁଜେଶ୍ଵରଃ
'ଅଶ୍ୱମେଧର ଘୋଡ଼ା କେଉଁଠି? କିଏ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ଏହାକୁ ନେଇଗଲା?'—ଏପରି କହିଥିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ଦାନବମାନଙ୍କ ରାଜା ପ୍ରକଟ ହେଲେ ।
ଦଦୃଶେ ସୁଭଟୈଃ ସର୍ଵୈ ରଥସ୍ଥୈଃ ଶୌର୍ଯଶୋଭିତୈଃ । ଵିମାନଵରମାରୂଢୈ ରାକ୍ଷସାଗ୍ର୍ଯୈଃ ସମାଵୃତଃ
ସେ ଶୂରବୀରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଗଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରଥରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ ଶୌର୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳ ଥିଲେ; ସେ ବିମାନରେ ଚଢ଼ିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ ।
ଦୁମୁର୍ଖା ଵିକରାଲାସ୍ଯା ଲଂବଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଭଯାନକାଃ । ରାକ୍ଷସାସ୍ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯଂତେ ସୈନ୍ଯଗ୍ରାସାଯ ଚୋଦ୍ଯତାଃ
ସେଠାରେ ମୂର୍ଖ, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ଲମ୍ବା ଦାଁତ ଓ ଭୟଜନକ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ ।
ତଦା ତଂ ଵେଦଯାମାସୁଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ନୃଵରୋତ୍ତମମ୍ । ହଯୋ ନୀତୋ ନ ଜାନୀମଃ ଖେ ଵିମାନଵିଲାସିନା
ତାପରେ ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ: 'ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇଯାଇଯାଇଛି—କିଏ ନେଇଗଲା ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ—ବିମାନରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବା ଜଣେ ନେଇଗଲେ ।'
ତମସା ଵ୍ଯାକୁଲାନ୍କୃତ୍ଵା ଵୀରାନସ୍ମାନ୍ସମାଯଯୌ । ଜଗ୍ରାହ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ହଯଂ କୁରୁ ଯଥୋଚିତମ୍
ସେ ଅନ୍ଧାର ଦେଇ ଆମ ଶୂରବୀରମାନେ ଅସ୍ଥିର କରି, ଆସିଗଲେ; 'ଘୋଡ଼ାକୁ ଧର, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଏବଂ ଯଥାଯଥ କାମ କର,' ବୋଲି କହିଲେ ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହାରୋଷସମାଵୃତଃ । କୋଽସ୍ତ୍ଯେଷ ରାକ୍ଷସୋ ଯୋ ମେ ହଯଂ ଜଗ୍ରାହ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସେଇ କଥା ଶୁଣି ବହୁତ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ, 'ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ କିଏ, ଯିଏ ମୋର ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିଛି?'
ଵିମାନଂ ତତ୍ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ମଦ୍ବାଣଵ୍ରଜନିର୍ହତମ୍ । ପତତ୍ଵଦ୍ଯ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ କ୍ଷୁରପ୍ରୈର୍ମମ ଵୈରିଣଃ
ଆଜି ମୋର ତୀରରେ ଘାତ ଖାଇ ସେ ଉଡ଼ୁଥିବା ରଥ ଭୂମିକୁ ଝରିପଡ଼ୁ, ଆଜି ମୋ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ମୋର ଧାରାଳ ତୀରରେ କାଟିପଡ଼ୁ।
ସଜ୍ଜୀଯଂତାଂ ରଥାଃ ସର୍ଵୈର୍ମହାଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରପୂରିତାଃ । ଯାଂତୁ ତଂ ପ୍ରତିସଂହର୍ତୁଂ ଯୋଦ୍ଧାରୋ ଵାଜିହାରିଣମ୍
ସମସ୍ତ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜାଇ ଦିଅ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଘୋଡ଼ା ଧରିଥିବା ଶତ୍ରୁଠାରୁ ତାହା ଫେରାଇବାକୁ ଯାଉନ୍ତୁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରୋଷତାମ୍ରାକ୍ଷ ଉଵାଚ ନିଜମଂତ୍ରିଣମ୍ । ନଯାନଯଵିଦଂ ଶୂରଂ ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯଵିଶାରଦମ୍
ଏପରି କହି, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ସେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶୂର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ମଂତ୍ରିନ୍କଥଯ କେ ଯୋଜ୍ଯା ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଵଧୋଦ୍ଯତାଃ । ମହାଶସ୍ତ୍ରା ମହାଶୂରାଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିଦୁତ୍ତମାଃ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ, 'ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିବା ପାଇଁ କେଉଁଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୂର ଓ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, ତୁମେ କହ।'
କଥଯାଶୁ ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ ତତ୍କରୋମି ଭଵଦ୍ଵଚଃ । ଵୀରାନ୍କଥଯ ତସ୍ଯୈଵଂ ଯୋଗ୍ଯାନ୍ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାନ୍
ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ବିଚାର କରି କହ, ମୁଁ ତୁମର କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶୂରମାନେ କିଏ, ସେମାନେ କହ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ସଚିଵଃ ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥୋଚିତମ୍ । ଵୀରାନ୍ରଣଵରେ ଯୋଗ୍ଯାନ୍ଦର୍ଶଯଂସ୍ତରସା ନତାନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନମ୍ର ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଶୂରମାନେ କିଏ, ସେମାନେ ଦେଖାଇଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଜେତୁଂ ଗଚ୍ଛତୁ ତଦ୍ରକ୍ଷଃ ସମରେ ଵିଜଯୋଦ୍ଯତଃ । ମହାଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରସଂଯୁକ୍ତଃ ପୁଷ୍କଲଃ ପରତାପନଃ
ସୁମତି କହିଲେ, 'ପୁଷ୍କଳ, ଯିଏ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳାଇବାକୁ ଏବଂ ବିଜୟ ନେଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉ।'
ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିର୍ଯାତୁ ଶସ୍ତ୍ରସଂଘସମନ୍ଵିତଃ । କରୋତୁ ତସ୍ଯ ଯାନସ୍ଯ ଭଂଗଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସ୍ଵସାଯକୈଃ
ଏହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଯାଉ, ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ରଥକୁ ଭଙ୍ଗ କରୁ।
ହନୂମାନ୍ଧୃଷ୍ଟକର୍ମାତ୍ର ରାକ୍ଷସୈର୍ଯୋଧିତୁଂ କ୍ଷମଃ । କରୋତୁ ମୁଖପୁଚ୍ଛାଭ୍ଯାଂ ତାଡନଂ ରକ୍ଷସାଂ ପ୍ରଭୋ
ଏଠାରେ ହନୁମାନ୍ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦୃଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ସେ ମୁହଁ ଓ ପୁଛରେ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ଆଘାତ କରୁନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ।
ଵାନରା ଅପି ଯେ ଵୀରା ରଣକର୍ମଵିଶାରଦାଃ । ଗଚ୍ଛଂତୁ ତେଽଖିଲା ଯୋଦ୍ଧୁଂ ତଵଵାକ୍ଯପ୍ରଣୋଦିତାଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବନରା ଶୂର ଓ ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସେମାନେ ତୁମ ଆଦେଶରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉନ୍ତୁ।
ସୁମଦଶ୍ଚ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଶ୍ଚ ସତ୍ତମାଃ । ଗଚ୍ଛଂତୁ ସାଯକୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈସ୍ତାନ୍ଯୋଦ୍ଧୁଂ ରାକ୍ଷସାଧମାନ୍
ସୁମଦ, ସୁବାହୁ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶୂରମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ନେଇ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉନ୍ତୁ।
ଭଵାନପି ମହାଶସ୍ତ୍ରପରିଵାରୋ ରଥେ ସ୍ଥିତଃ । କରୋତୁ ଯୁଦ୍ଧେ ଵିଜଯଂ ରାକ୍ଷସଂ ହଂତୁମୁଦ୍ଯତଃ
ଆପଣ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ରଥରେ ରହି, ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରନ୍ତୁ।
ଏତନ୍ମମ ମତଂ ରାଜନ୍ଯେ ଯୋଧାସ୍ତତ୍ପ୍ରମର୍ଦନାଃ । ତେ ଗଚ୍ଛଂତୁ ରଣେ ଶୂରାଃ କିମନ୍ଯୈର୍ବହୁଭିର୍ଭଟୈଃ
ମୋର ମତ ଏହି, ରାଜନ୍—ଏହି ଶୂରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳାଇବେ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉନ୍ତୁ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବହୁତ ଯୋଦ୍ଧା ଆବଶ୍ୟକ କି?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତି ଵୀରାଗ୍ର୍ଯେଽମାତ୍ଯେ ସୁମତିସଂଜ୍ଞିକେ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ କଥଯାମାସ ଵୀରାନ୍ସଂଗ୍ରାମକୋଵିଦାନ୍
ଏପରି ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ସୁମତି କହିଲେ ପରେ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଶୂରମାନେକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ଭୋ ଵୀରାଃ ପୁଷ୍କଲାଦ୍ଯା ଯେ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ । ତେ ଵଦଂତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଵୈ ମତ୍ପୁରୋ ରାକ୍ଷସାର୍ଦନେ
ହେ ଶୂରମାନେ, ପୁଷ୍କଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ତୁମେ ମୋର ସମ୍ମୁଖରେ ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ଦଳାଇବା ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କହ।