ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ନୃପତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୋପୂଜାଂ ଵୈ ସମାଚର । ସା ତୁଷ୍ଟା ଦାସ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ପୁତ୍ରଂ ଧର୍ମପରାଯଣମ୍
ତେଣୁ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଗାଈ ପୂଜା କର। ଗାଈ ଖୁସି ହେଲେ, ସେ ତୁମକୁ ଶୀଘ୍ର ଧର୍ମପରାୟଣ ପୁଅ ଦେଉଛି।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଧେନୁପୂଜାଂ ସ ପପ୍ରଚ୍ଛ କଥମାଦରାତ୍ । ପୂଜନୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ କୀଦୃଶଂ କୁରୁତେ ନରମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଆଦର ସହିତ ପଚାରିଲେ—ଗାଈ ପୂଜା କିପରି ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଲୋକ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ?
ଜାବାଲି କଥଯାମାସ ଧେନୁପୂଜାଂ ଯଥାଵିଧି । ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଵିପିନଂ ଗଚ୍ଛେଚ୍ଚାରଣାର୍ଥଂ ଵ୍ରତୀ ତୁ ଗୋଃ
ଜାବାଲି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗାଈ ପୂଜା କିପରି କରିବା ଯାଉଁଥାଏ, ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ: ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରତୀ ଜଣେ ଗାଈକୁ ଚରାଇବା ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ଗଵେ ଯଵାଂସ୍ତୁ ସଂଭୋଜ୍ଯ ଗୋମଯସ୍ଥାନ୍ସମାହରେତ୍ । ଭକ୍ଷଣୀଯା ଯଵାସ୍ତେ ତୁ ପୁତ୍ରକାମେନ ଭୂପତେ
ଗାଈକୁ ଯବ ଖାଇବାକୁ ଦେବା ଏବଂ ଗାଈ ଯେଉଁଠାରେ ରହେ, ସେଠାରୁ ଗୋମୟ ଉଠାଇବା ଉଚିତ। ରାଜନ୍, ପୁଅ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ଗାଈକୁ ଯବ ଦେବା ଉଚିତ।
ସା ଯଦା ପିବତେ ତୋଯଂ ତଦା ପେଯଂ ଜଲଂ ଶୁଚି । ସୋଚ୍ଚୈଃ ସ୍ଥାନେ ଯଦା ତିଷ୍ଠେତ୍ତଦାନୀଂ ଚାସନସ୍ଥିତଃ
ଗାଈ ଯେତେବେଳେ ପାଣି ପିଏ, ସେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ଗାଈ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଆପଣେ ମଧ୍ୟ ବସିବା ଉଚିତ।
ଦଂଶାନ୍ନିଵାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯଵସଂ ସ୍ଵଯମାହରେତ୍ । ଏଵଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତଃ ପୁତ୍ରଂ ଦାସ୍ଯତେ ଧର୍ମତତ୍ପରମ୍
ସବୁବେଳେ ମାକି ଦୂର କରିବା ଏବଂ ନିଜେ ଯବ ଆଣିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କରିଲେ ଧର୍ମପରାୟଣ ପୁଅ ମିଳିବ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁତ୍ରକାମ ଋତଂଭରଃ । ଵ୍ରତଂ ଚକାର ଧର୍ମାତ୍ମା ଧେନୁପୂଜାଂ ସମାଚରନ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପୁଅ ଆଶା କରୁଥିବା ଋତମ୍ଭର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଗାଈ ପୂଜାର ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ କୁରୁତେ ଗାଂ ଵୈ ଯଵସାଦ୍ଯେନ ତୋଷିତାମ୍ । ଦଂଶାନ୍ନ୍ଯଵାରଯଦ୍ଧୀମାନ୍ଯଵଭକ୍ଷକୃତାଦରଃ
ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଯବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଗାଈକୁ ଖୁସି କରୁଥିଲେ, ମାକି ଦୂର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଆଦର ସହିତ ଗାଈକୁ ଯବ ଖାଇବାକୁ ଦେଉଥିଲେ।
ଏଵଂ ଧେନୁଂ ପୂଜଯତୋ ଗତାସ୍ତୁ ଦିଵସା ଘନାଃ । ଵନମଧ୍ଯେ ତୃଣାଦୀଂଶ୍ଚ ଚରଂତୀମକୁତୋଭଯାମ୍
ଏଭଳି ଗାଈ ପୂଜା କରୁଥିବା ସମୟରେ ବହୁତ ଦିନ କଟିଗଲା, ଗାଈ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଘାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଚରୁଥିଲା।
ଏକଦା ନୃପତିସ୍ତସ୍ଯ ଵନସ୍ଯ ଶ୍ରୀନିରୀକ୍ଷଣେ । ନ୍ଯସ୍ତଦୃଷ୍ଟିଃ ସପରିତୋ ବଭ୍ରାମ ସ କୁତୂହଲୀ
ଏକଦିନ ରାଜା ସେଇ ଜଙ୍ଗଲର ଶୋଭା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଚାରିପାଖ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ତଦାଗତ୍ଯାହନଦ୍ଗାଂ ଵୈ ପଂଚାସ୍ଯଃ କାନନାଂତରାତ୍ । କ୍ରୋଶଂତୀଂ ବହୁଧା ଦୀନାଂ ସିଂହଭାରେଣଦୁଃଖିତାମ୍
ତାପରେ, ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରୁ ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ଜଣେ ଆସି ଗାଈକୁ ଆଘାତ କଲେ, ଗାଈ ବହୁ ଭାବରେ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ସିଂହର ଭାରରେ ପୀଡିତ ହୋଇ।
ତଦା ନୃପଃ ସମାଗତ୍ଯ ଵିଲୋକ୍ଯ ନିଜମାତରମ୍ । ସିଂହେନ ନିହତାଂ ପଶ୍ଯନ୍ରୁରୋଦାତୀଵ ଵିହ୍ଵଲଃ
ତାପରେ ରାଜା ଆସି, ନିଜ ମାତା ଗାଈକୁ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯିବା ଦେଖି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଭାବୁକ ହେଲେ ଏବଂ ବଡ଼ କାନ୍ଦିଲେ।
ସ ଦୁଃଖିତଃ ସମାଗତ୍ଯ ଜାବାଲିମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ନିଷ୍କୃତିଂ ତସ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଗୋଵଧସ୍ଯ ପ୍ରମାଦତଃ
ସେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ମହାନ ମୁନି ଜାବାଲିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଅସାବଧାନତାରେ ଗାଈ ମାରିଦେଇଥିବା ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
ଋତଂଭର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିଂସ୍ତ୍ଵଦାଜ୍ଞଯା ଧେନୁଂ ପାଲଯନ୍ଵନମାସ୍ଥିତଃ । କୁତୋପ୍ଯାଗତ୍ଯ ତାଂ ସିଂହୋ ଜଘାନାଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରଃ
ଋତଂଭର କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି ଗାଈକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି; ଅଚାନକ ଏକ ସିଂହ ଆସି, ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୂରେ ଥିବାବେଳେ ଗାଈକୁ ମାରିଦେଲା।'
ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତ୍ଯୈ କିଂ କରୋମି ତ୍ଵଦାଜ୍ଞଯା । କଥଂ ଵା ଵ୍ରତସଂପୂର୍ତିର୍ମମ ପୁତ୍ରପ୍ରଦାଯିନୀ
ଏହି ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏବଂ ମୋର ପୁଅ ଦେଇବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କିପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ତଂ ଭୂପଂ ଜଗାଦ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ସଂତ୍ଯୁପାଯା ମହୀପାଲ ପାପସ୍ଯାସ୍ଯାପନୁତ୍ତଯେ
ଏପରି କହିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ, ସେଇ ମହାନ ମୁନି କହିଲେ: 'ହେ ମହୀପତି, ଏହି ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପାୟ ଅଛି।'
ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନସ୍ଯ କୃତଘ୍ନସ୍ଯ ସୁରାପସ୍ଯ ମହାମତେ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ଵର୍ତଂତେ ସର୍ଵପାପହରାଣି ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ, କୃତଘ୍ନ ଓ ମଦପାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅଛି।
କୃଚ୍ଛ୍ରୈଶ୍ଚାଂଦ୍ରାଯଣୈର୍ଦାନୈର୍ଵ୍ରତୈଃ ସନିଯମୈର୍ଯମୈଃ । ପାପାନି ପ୍ରଲଯଂ ଯାଂତି ନିଯମାଦନୁତିଷ୍ଠତଃ
କଠିନ ଉପବାସ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ, ଦାନ, ନିୟମିତ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖାଇଛି, ସେଠି ପାପ ଦୂର ହୁଏ।
ଦ୍ଵଯୋଶ୍ଚ ନିଷ୍କୃତିର୍ନାସ୍ତି ପାପପୁଂଜକୃତୋସ୍ତଯୋଃ । ମତ୍ଯା ଗୋଵଧକର୍ତୁଶ୍ଚ ନାରାଯଣଵିନିଂଦିତୁଃ
କିନ୍ତୁ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ: ଗାଈ ହତ୍ୟା କରି ପାପ ସଂଚୟ କରୁଥିବା ଏବଂ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା।
ଗଵାଂ ଯୋ ମନସା ଦୁଃଖଂ ଵାଂଚ୍ଛତ୍ଯଧମସତ୍ତମଃ । ସ ଯାତି ନିରଯସ୍ଥାନଂ ଯାଵଦିଂଦ୍ରାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଯିଏ ମନରେ ମନେ ଗାଈଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଚାହେ, ହେ ଅଧମ, ସେ ଚୌଦ୍ଦ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହିଥାଏ।
ଯୋଽପି ଦେଵଂ ହରିଂ ନିଂଦେତ୍ସକୃଦ୍ଦୁର୍ଭାଗ୍ଯଵାନ୍ନରଃ । ସ ଚାପି ନରକଂ ପଶ୍ଯେତ୍ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପରୀଵୃତଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁର୍ଦ୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏକଥର ହରିଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ-ନାତି ସହିତ ନରକ ଦେଖିଥାଏ।
ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ହରିଂ ନିଂଦନ୍ଗୋଷୁ ଦୁଃଖଂ ସମାଚରନ୍ । କଦାପି ନରକାନ୍ମୁକ୍ତିଂ ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନରେଶ୍ଵର
ତେଣୁ ଏହି କଥା ଜାଣି, ହେ ରାଜା, ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ କିମ୍ବା ଗାଈଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ସେ କେବେ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ।
ଅଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତଗୋହତ୍ଯା ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ତୁ ଵିଦ୍ଯତେ । ରାମଭକ୍ତଂ ତୁ ଧୀମଂତଂ ଯାହି ତ୍ଵମୃତୁପର୍ଣକମ୍
କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ହୋଇଥିବା ଗାଈ ହତ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି; ରାମଭକ୍ତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ।
ସ ଵୈ ସମଦୃଶଃ ସର୍ଵାଞ୍ଛତ୍ରୂନ୍ମିତ୍ରାଣି ପଶ୍ଯତି । ତୁଭ୍ଯଂ କଥିଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଗୋଵଧସ୍ଯାସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିମ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ର ସମାନ; ସେ ତୁମକୁ ଏହି ଗାଈ ହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଶୀଘ୍ର କହିଦେବେ।
ତସ୍ଯ ଦେଶାଂସ୍ତ୍ଵମାକ୍ରାମଂସ୍ତେନ ନିର୍ଵାସିତଃ ପୁରା । ଵୈରିଭାଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମୃତୁପର୍ଣକମ୍
ଯେ ଦେଶରୁ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇ ଚାଲିଯାଇଥିଲ, ସେଠାକୁ ଯାଅ; ଶତ୍ରୁତା ଛାଡ଼ି ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ।
ସ ଯଦ୍ଵଦିଷ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ସମାହିତଃ । ଯଥା ତ୍ଵତ୍କୃତପାପସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତିର୍ହି ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେ ଯାହା କହିବେ, ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୀଘ୍ର କର; ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମର କରାଯାଇଥିବା ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେବ।
ସ ତୁ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଋତୁପର୍ଣକମ୍ । ରାମଭକ୍ତଂ ରିପୌ ମିତ୍ରେ ସମଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସମଂଜସମ୍
ସେ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମଭକ୍ତ ଓ ମିତ୍ର-ଶତ୍ରୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ନ୍ୟାୟବାନ ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ସ ତସ୍ମୈ କଥଯାମାସ ଯଜ୍ଜାତଂ ଗୋଵଧାଦିକମ୍ । ତସ୍ଯ ପାପସ୍ଯ ନିଷ୍କୃତ୍ଯୈ ହ୍ଯୁପାଯଂ ସୋଽପ୍ଯଚିଂତଯତ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଗାଈ ହତ୍ୟା ସମେତ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ; ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ ଭାବିଲେ।
କ୍ଷଣଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାଥ ତଂ ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ ଋତଂଭରମ୍ । ଉଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ଵାକ୍ଯଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଧର୍ମକୋଵିଦଃ
ଏକ କ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନ କରି, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ଋତୁପର୍ଣ୍ଣ ହସି ହସି ଋତଂଭରଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୋଽହଂ ରାଜନ୍ମୁନୀନାଂ ଵୈ ପୁରତଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵେଦିନାମ୍ । ତାନ୍ହିତ୍ଵା କିଂ ତୁ ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମୂର୍ଖଂପଂଡିତମାନିନମ୍
ହେ ରାଜା, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ କିଏ? ସେମାନେ ଥିବାବେଳେ, ମୋତେ ଏହି ମୂର୍ଖ, ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କାହିଁକି ଆସିଛ?