ଧେନୁଂ ପ୍ରସାଦ୍ଯ ବହୁଭିର୍ଵ୍ରତୈର୍ଯଂ ପ୍ରାପ ତତ୍ପିତା । ଋତଂଭରାଖ୍ଯୋ ଜଗତି ଖ୍ଯାତଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ
ଅନେକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରି ଗାଈକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ପିତା ଏହି ପୁଅକୁ ପାଇଥିଲେ; ସେ ଲୋକରେ ଋତମ୍ଭର ନାମରେ ପରିଚିତ, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଗୌଃ ପ୍ରସନ୍ନା ଦଦୌ ପୁତ୍ରମନେକଗୁଣସଂସ୍କୃତମ୍ । ସତ୍ଯଵଂତଂ ସୁଶୋଭାଢ୍ଯଂ ତଂ ଜାନୀହି ନୃପୋତ୍ତମମ୍
ପ୍ରସନ୍ନ ଗାଈ ଅନେକ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସତ୍ୟବାନ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁଅ ଦେଲେ; ଏହି ମହାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଣ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କୋ ଵା ଋତଂଭରୋ ରାଜା କିମର୍ଥଂ ଧେନୁପୂଜନମ୍ । କଥଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଵିଷ୍ଣୁସେଵକଃ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ଏହି ଋତମ୍ଭର ରାଜା କିଏ? ଗାଈଙ୍କୁ କାହିଁକି ପୂଜା କରାଯାଏ? ତାଙ୍କର ପୁଅ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଭକ୍ତ ଓ ସେବକ ହେଲେ?
ସର୍ଵମେତତ୍ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵୈଷ୍ଣଵସ୍ଯ କଥାନକମ୍ । ଶ୍ରୁତଂ ହରତି ଜଂତୂନାଂ ମହାପାତକପର୍ଵତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେର ଭୟଙ୍କର ପାପ ପର୍ବତ ମିଟିଯାଏ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହାର୍ଥକମ୍ । କଥଯାମାସ ଵିଶଦଂ ତଦୁତ୍ପତ୍ତିକଥାନକମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର ଏହି ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ସେହି ଉତ୍ପତ୍ତିର କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଋତଂଭରୋ ନରପତିରନପତ୍ଯଃ ପୁରାଽଭଵତ୍ । କଲତ୍ରାଣି ବହୂନ୍ଯସ୍ଯ ନ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରାପ ତେଷୁ ଵୈ
ଋତମ୍ଭର ନାମକ ରାଜା ପୂର୍ବେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅନେକ ରାଣୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ହୋଇନଥିଲା।
ତଦା ଜାବାଲିନାମାନଂ ମୁନିଂ ଦୈଵାଦୁପାଗତମ୍ । ପ୍ରପଚ୍ଛ କୁଶଲୋଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ସପୁତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିକାରଣମ୍
ସେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଜାବାଲି ନାମକ ଏକ ଋଷି ଆସିଲେ। ରାଜା ସଫଳତା ପାଇବାକୁ ଆଶା କରି, ପୁଅ ପାଇବାର ଉପାୟ ପଚାରିଲେ।
ଋତଂଭର ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍ଵଂଧ୍ଯସ୍ଯ ମେ ବ୍ରୂହି ପୁତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିକରଂ ଵଚଃ । ଯତ୍କୃତ୍ଵା ଜାଯତେଽପତ୍ଯଂ ମମ ଵଂଶଧରଂ ଵରମ୍
ଋତମ୍ଭର କହିଲେ: ମହାନୁଭାବ, ମୋ ପରି ସନ୍ତାନହୀନ ଲୋକ କିପରି ପୁଅ ପାଇପାରିବ, ମୋ ବଂଶକୁ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ମିଳିବାର ଉପାୟ କୁହନ୍ତୁ।
ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭଵତୋ ଭଵ୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଯାଂ ନିଶ୍ଚିତଂ ଵଚଃ । ଦାନଂ ଵ୍ରତଂ ଵା ତୀର୍ଥଂ ଵା ମଖଂ ଵା ମୁନିସତ୍ତମ
ଏହା ଜାଣି, ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ସେହି ମଙ୍ଗଳକାର୍ଯ୍ୟ କରିବି—ସେ ଦାନ, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ।
ଇତି ରାଜ୍ଞୋଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାଦ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ସୁତୋତ୍ପତ୍ତିକରଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଣତସ୍ଯ ସୁତାର୍ଥିନଃ
ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାନ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ପାଇବାର ଉପାୟ କହିଦେଲେ, କାରଣ ରାଜା ନମ୍ରତାରେ ପୁଅ ଚାହିଁଥିଲେ।
ଅପତ୍ଯପ୍ରାପ୍ତିକାମସ୍ଯ ସଂତ୍ଯୁପାଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ପ୍ରଭୋ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରସାଦୋ ଗୋଶ୍ଚାପି ଶିଵସ୍ଯାପ୍ଯଥଵା ପୁନଃ
ପୁଅ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ତିନିଟି ଉପାୟ ଅଛି: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପା, ଗାଈଙ୍କର କୃପା, କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କର କୃପା।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କୁରୁ ଵୈ ପୂଜାଂ ଧେନୋର୍ଦେଵତନୋର୍ନୃପ । ଯସ୍ଯାଃ ପୁଚ୍ଛେ ମୁଖେ ଶୃଂଗେ ପୃଷ୍ଠେ ଦେଵାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ସେଥିପାଇଁ, ରାଜା, ତୁମେ ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ଗାଈଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ତାଙ୍କର ପୁଛ, ମୁଁହ, ଶିଂ, ଏବଂ ପିଠରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି।
ସା ତୁଷ୍ଟା ଦାସ୍ଯତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵାଂଛିତଂ ଧର୍ମସଂଯୁତମ୍ । ଏଵଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଗୋପୂଜାଂ ଵିଧେହି ତ୍ଵମୃତଂଭର
ଗାଈ ଖୁସି ହେଲେ, ତୁମର ଚାହିଦା ଧର୍ମସହିତ ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କରିଦେବେ। ଏହି କଥା ଜାଣି, ଋତମ୍ଭର, ଗାଈଙ୍କ ପୂଜା କର।
ଯୋ ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯତି ଗାଂ ଗେହେ ଯଵସାଦିଭିଃ । ତସ୍ଯ ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତରୋ ନିତ୍ଯଂ ତୃପ୍ତା ଭଵଂତି ହି
ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଘରେ ଯବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗାଈଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେଠାରେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।
ଯୋ ଵୈ ଗଵାହ୍ନିକଂ ଦଦ୍ଯାନ୍ନିଯମେନ ଶୁଭଵ୍ରତଃ । ତେନ ସତ୍ଯେନ ତସ୍ଯ ସ୍ଯୁଃ ସର୍ଵେ ପୂର୍ଣା ମନୋରଥାଃ
ଯିଏ ନିୟମ ଓ ଶୁଭ ବ୍ରତ ରେ ନିତ୍ୟ ଗାଈଙ୍କୁ ଖାଇବା ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ସତ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ତୃଷିତା ଗୌର୍ଗୃହେ ବଦ୍ଧା ଗେହେ କନ୍ଯା ରଜସ୍ଵଲା । ଦେଵତା ଚ ସନିର୍ମାଲ୍ଯା ହଂତି ପୁଣ୍ଯଂ ପୁରାକୃତମ୍
ଘରେ ବନ୍ଧା ତିଆରି ଗାଈ, ଘରେ ରହୁଥିବା ରଜସ୍ୱଳା କନ୍ୟା, ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅପୂଜିତ ଫୁଲ—ଏମାନେ ପୂର୍ବ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
ଯୋ ଵୈ ଗାଂ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧ୍ଯେତ ଚରଂତୀଂ ସ୍ଵଂ ତୃଣଂ ନରଃ । ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵେ ଚ ପିତରଃ କଂପଂତେ ପତନୋନ୍ମୁଖାଃ
ଯିଏ ଗାଈଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଘାସ ଖାଇବାକୁ ଦିଅନାହିଁ, ସେଠି ସେ ଲୋକର ପୂର୍ବଜ ପିତୃମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିଥାନ୍ତି, ପତନ ମୁହାଁରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଯୋ ଵୈ ଯଷ୍ଟ୍ଯା ତାଡଯତି ଧେନୁଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ଵିମୂଢଧୀଃ । ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ନଗରଂ ସ ଯାତି କରଵର୍ଜିତଃ
ଯିଏ ମୂର୍ଖତାରେ ଲାଠି ଦ୍ୱାରା ଗାଈକୁ ମାରେ, ସେ ଲୋକ ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ସହରକୁ ଯାଏ, ତାଙ୍କର ଆଂଶୀ ଛିନିଯାଏ।
ଯୋ ଵୈ ଦଂଶାନ୍ଵାରଯତି ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵେ ହ୍ଯଧୋଗତାଃ । ନୃତ୍ଯଂତି ମତ୍ସୁତୋ ହ୍ଯସ୍ମାଂସ୍ତାରଯିଷ୍ଯତି ଭାଗ୍ଯଵାନ୍
ଯିଏ ଗାଈଙ୍କୁ ମାକି ଦୂର କରିଥାଏ, ସେ ଲୋକର ତଳକୁ ପଡ଼ିଥିବା ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ନାଚନ୍ତି, କହନ୍ତି: 'ମୋର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସନ୍ତାନ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ।'
ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଜନକସ୍ଯ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ଧର୍ମରାଜପୁରେଽଦ୍ଭୁତମ୍
ଏଠାରେ ମୁଁ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା କହିବି, ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ସହରରେ ଜନକଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଘଟିଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା।
ଏକଦା ଜନକୋ ରାଜା ଯୋଗେନାସୂନ୍ସମତ୍ଯଜତ୍ । ତଦା ଵିମାନଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ କିଂକିଣୀଜାଲଭୂଷିତମ୍
ଏକଦିନ ଜନକ ରାଜା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଛାଡିଲେ । ସେ ସମୟରେ ଝିଅଝିଅ ଘଣ୍ଟିରେ ସଜିଥିବା ଦିବ୍ୟ ରଥ ଆସିଗଲା ।
ତଦାରୁହ୍ଯ ଗତୋ ରାଜା ସେଵକୈରୂଢଦେହଵାନ୍ । ମାର୍ଗେ ଜଗାମ ଧର୍ମସ୍ଯ ସଂଯମିନ୍ଯାଃ ପୁରୋଂଽତିକେ
ତାପରେ ରଥକୁ ଚଢି ରାଜା, ନିଜ ଦେହ ସହିତ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ, ଧର୍ମର ପଥରେ ଯାଇ ଯମଙ୍କ ଗୃହ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ତଦା ନରକକୋଟୀଷୁ ପୀଡ୍ଯଂତେ ପାପକାରିଣଃ । ଜନକସ୍ଯାଂଗପଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୌଖ୍ଯଂ ପ୍ରପେଦିରେ
ସେ ସମୟରେ ନରକର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ । ଜନକଙ୍କ ଦେହର ପବନ ଛୁଇଁବା ପରେ ସେମାନେ ସୁଖ ପାଇଲେ ।
ନିରଯେ ଦାହଜାପୀଡା ଜାତୈଷାଂ ସୁଖକାରିଣୀ । ମହାଦୁଃଖଂ ତଦା ନଷ୍ଟଂ ଜନକସ୍ଯାଂଗଵାଯୁନା
ନରକର ଦହନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସେମାନେ ପାଇଁ ସୁଖଦାୟକ ହେଇଗଲା । ଜନକଙ୍କ ଦେହର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଦୁଃଖ ନଶ୍ଟ ହେଇଗଲା ।
ତଦା ତଂ ନିର୍ଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଂତଵଃ ପାପପୀଡିତାଃ । ଅତ୍ଯଂତଂ ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଭୀତାସ୍ତଦ୍ଵିଯୋଗମନିଚ୍ଛଵଃ
ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ବାହାରିଯିବା ଦେଖି, ପାପରେ ପୀଡିତ ଜୀବମାନେ ଭୟରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ।
ଊଚୁସ୍ତେ କରୁଣାଂ ଵାଚଂ ମା ଗଚ୍ଛ ସୁକୃତିନ୍ନିତଃ । ତ୍ଵଦଂଗଵାଯୁସଂସ୍ପର୍ଶାତ୍ସୁଖିନଃ ସ୍ଯାମପୀଡିତାଃ
ସେମାନେ କରୁଣା ଭରା କଥା କହିଲେ: 'ସୁକୃତି ଜନ, ଆପଣ ଯାଉନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ଦେହର ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶରେ ଆମେ ପୀଡିତ ହେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ହେଇଗଲୁ ।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାଜା ପରମଧାର୍ମିକଃ । ମାନସେ ଚିଂତଯାମାସ କରୁଣାପୂରପୂରିତଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମର ରାଜା, କରୁଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ଚେନ୍ମତ୍ତଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଭଵେଦିହ ତଦା ପୁନଃ । ଅତ୍ରୈଵ ଚ ପୁରେ ସ୍ଥାସ୍ଯେ ସ୍ଵର୍ଗ ଏଷ ମନୋରମଃ
'ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଜୀବମାନେ ସୁଖ ପାଉଛନ୍ତି ଯଦି, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିବି; ଏହି ମନୋରମ ସହର ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଅଟେ ।'
ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ନୃପସ୍ତସ୍ଥୌ ତତ୍ରୈଵ ନିରଯାଗ୍ରତଃ । ଵିଦଧତ୍ପ୍ରାଣିନାଂ ସୌଖ୍ଯମନୁକଂପିତମାନସଃ
ଏଭଳି ନିଷ୍ପତି କରି ରାଜା ନରକ ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ରହିଲେ, କରୁଣା ଭରା ମନରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ସୁଖ ଦେଇ ।
ତତ୍ର ଧର୍ମସ୍ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ନିରଯଦ୍ଵାରି ଦୁଃଖଦେ । କାରଯନ୍ଯାତନାସ୍ତୀଵ୍ରା ନାନାପାତକକାରିଣାମ୍
ସେଠାରେ ଧର୍ମ ନରକର ବେଦନାଦାୟକ ଦ୍ୱାରକୁ ଆସିଲେ, ନାନା ପାପ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ।