ମମ ତାଵଦ୍ଗତଂ ଚାଯୁର୍ବହୁରାମଵିଯୋଗିନଃ । ସ୍ଵଲ୍ପମୁର୍ଵରିତଂ ତତ୍ର କଥଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯେ ରଘୂତ୍ତମମ୍
ମୋର ଜୀବନର ବଡ଼ ଅଂଶ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହୋଇ କଟିଗଲା; ବହୁତ କମ୍ ସମୟ ଅଛି—କିପରି ମୁଁ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?
ମହ୍ଯଂ ଦର୍ଶଯତଂ ରାମଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଵିଚକ୍ଷଣମ୍ । ଯଦଂଘ୍ରିରଜସାପୂତା ଶିଲାଭୂତା ମୁନିପ୍ରିଯା
ମୋତେ ଦେଖାନ୍ତୁ ସେଇ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଯାହାଙ୍କ ପାଦଧୂଳିରେ ଶିଳା ପବିତ୍ର ହୋଇ ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହୋଇଥିଲା।
କାକଃ ପରଂ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଦ୍ବାଣସ୍ପର୍ଶନାତ୍ଖଗଃ । ଅନେକେ ଯସ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ରାବ୍ଜଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସଂଖ୍ଯେ ପଦଂ ଗତାଃ
ଏକ କାଉଁ ରାମଙ୍କ ବାଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ଅନେକେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖି ସେଇ ପଦକୁ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି।
ଯେ ତ୍ଵସ୍ଯ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ନାମ ଗୃହ୍ଣଂତି ସାଦରାଃ । ତେ ଯାଂତି ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯୋଗିଭିର୍ଯଦ୍ଵିଚିଂତ୍ଯତେ
ଯେମାନେ ଆଦର ସହିତ ଏହି ରଘୁନାଥଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ପରମ ନିବାସକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
ଧନ୍ଯାଯୋଧ୍ଯାଭଵା ଲୋକା ଯେ ରାମମୁଖପଂଜମ୍ । ସ୍ଵଲୋଚନପୁଟୈଃ ପୀତ୍ଵା ସୁଖଂ ଯାଂତି ମହୋଦଯମ୍
ଧନ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଯାନ୍ତି।
ଇତି ସଂଭାଷ୍ଯ ନୃପତିଂ ଵାହଂ ରାଜ୍ଯଂ ଧନାନି ଚ । ସର୍ଵଂ ସମର୍ପ୍ଯ ଚାଵୋଚତ୍କିଂକରୋସ୍ମି ମହୀପତେ
ଏପରି କହି ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ଅର୍ପଣ କଲି, ଏବଂ କହିଲି: 'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ହେ ମହୀପତି।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ପରପୁରଂଜଯଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେତି ତଂ ଭୂପଂ ଵାଗ୍ମୀ ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଯିଏ ଶତ୍ରୁପୁରୀ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଭାଷଣରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କଥଂ ରାଜନ୍ନିଦଂ ବ୍ରୂଷେ ତ୍ଵଂ ଵୃଦ୍ଧୋ ମମ ପୂଜିତଃ । ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ ତ୍ଵଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ଦମନୋ ଵିଦଧାତ୍ଵଯମ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ଆପଣ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ମୋର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏମିତି କିପରି କହୁଛନ୍ତି? ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣଙ୍କର, ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟ; ଦମନାସ ଏହାକୁ ପାଳନ କରନ୍ତୁ।'
କ୍ଷତ୍ତ୍ରିଯାଣାମିଦଂ କୃତ୍ଯଂ ଯତ୍ସଂଗ୍ରାମଵିଧାଯକମ୍ । ସର୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ଧନଂ ଚେଦଂ ପ୍ରତିଯାତୁ ମମାଜ୍ଞଯା
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା; ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ପୁଣି ଆପଣଙ୍କୁ ଫେରିଯାଉ।
ଯଥା ମେ ରଘୁନାଥସ୍ତୁ ପୂଜ୍ଯୋ ଵାଙ୍ମନସା ସଦା । ତଥା ତ୍ଵମପି ମତ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି ମହୀପତେ
ଯେପରି ରଘୁନାଥ ସଦା ମୋର ମନ ଓ ଭାଷାରେ ପୂଜ୍ୟ, ସେପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହୀପତି, ମୋର ପୂଜ୍ୟ ହେବେ।
ଭଵାନ୍ସଜ୍ଜୋ ଭଵତ୍ଵଦ୍ଯ ହଯସ୍ଯାନୁଗମଂ ପ୍ରତି । ସନ୍ନଦ୍ଧଃ କଵଚୀ ଖଡ୍ଗୀ ଗଜାଶ୍ଵରଥସଂଯୁତଃ
ଆଜି ଆପଣ ସଜ୍ଜ ହୁଅନ୍ତୁ, କବଚ ଓ ତଳୱାର ପିନ୍ଧି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ସହିତ ଅଶ୍ୱଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହୀପତିଃ । ପୁତ୍ରଂ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷେଚ୍ଯୈଵ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସୁପୂଜିତଃ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କର ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଆଦର ପାଇଲେ।
ମହାରଥୈଃ ପରିଵୃତୋ ନିଜଂ ପୁତ୍ରଂ ରଣାଂଗଣେ । ପୁଷ୍କଲେନ ହତଂ ଭୂପଃ ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ମହାରଥୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ରାଜା ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଡ଼ିଥିବା ନିଜ ପୁଅ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଶବକୁ ବିଧିମତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ।
କ୍ଷଣଂ ଶୁଶୋଚ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଲୋକଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ମହାରଥଃ । ଜ୍ଞାନେନାନାଶଯଚ୍ଛୋକଂ ରଘୁନାଥମନୁସ୍ମରନ୍
ତଥାପି, ଏହି ମହାରଥୀ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ରୀତି ଅନୁଯାୟୀ କିଛି କ୍ଷଣ ଶୋକ କଲେ; ତାପରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ରଘୁନାଥଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ଶୋକକୁ ଦୂର କଲେ।
ସଜ୍ଜୀଭୂତୋ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହାସୈନ୍ଯସମାଵୃତଃ । ଆଜଗାମ ସ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ମହାରଥିପୁରସ୍କୃତଃ
ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୟାରି ହୋଇ, ଚକ୍ରରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଓ ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ଘେରାଯାଇ, ସେ ପ୍ରବଳ ବୀରମାନଙ୍କ ଆଗୁଆନେତୃତ୍ୱ ରେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ରାଜା ତମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵସୈନ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ଗଂତୁଂ ଚକାର ଧିଷଣାଂ ହଯଵର୍ଯସ୍ଯ ପାଲନେ
ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚାଲିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ସୋଽଶ୍ଵୋ ଵିମୋଚିତସ୍ତେନ ଭାଲେ ପତ୍ରେଣ ଚିହ୍ନିତଃ । ଵାମାଵର୍ତଂ ଭ୍ରମନ୍ପ୍ରାଯାତ୍ପୌର୍ଵାଞ୍ଜନପଦାନ୍ବହୂନ୍
ତାପରେ ସେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଲା, ମୁଣ୍ଡରେ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥିବା ପତ୍ର ଲଗାଯାଇ, ବାମପଟେ ଘୁରି ଅନେକ ପୂର୍ବଦିଗର ଦେଶ ଦେଇ ଚାଲିଗଲା।
ତତ୍ରତତ୍ରତ୍ଯ ଭୂପାଲୈର୍ମହାଶୂରାଭିପୂଜିତୈଃ । ପ୍ରଣତିଃ କ୍ରିଯତେ ତସ୍ଯ ନ କୋପି ତମଗୃହ୍ଣତ
ସେଠାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ରାଜାମାନେ, ପ୍ରବଳ ବୀରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ଘୋଡ଼ାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ପ୍ରଣାମ କଲେ; କିନ୍ତୁ କେହି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଧରିଲେ ନାହିଁ।
କେଚିଦ୍ଵାସାଂସି ଚିତ୍ରାଣି କେଚିଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵକଂ ମହତ୍ । କେଚିଦ୍ଧନଂ ଜନଂ କେଚିଦାନୀଯ ପ୍ରଣମଂତି ତମ୍
କେହି ଚମତ୍କାର ଜାମାକପଡ଼ା, କେହି ନିଜର ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ, କେହି ଧନ ଓ ଲୋକମାନେ ଆଣି, ସମସ୍ତେ ଘୋଡ଼ାକୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ତେଜଃପୁରଂ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତୁରଗଃ ପତ୍ରଶୋଭିତଃ । ଯସ୍ଯାଂ ପାଲଯତେ ରାଜା ପ୍ରଜାଃ ସତ୍ଯେନ ସତ୍ଯଵାନ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଘୋଡ଼ା ତେଜପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟବାନ ରାଜା ନ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ୟରେ ଜନତାକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।
ଅଥ କୋଟିପରୀଵାରୋ ରଘୁନାଥାନୁଜସ୍ତତଃ । ହଯାନୁଗୋ ଯଯୌ ତସ୍ଯ ପୁରତଃ ପୁରଧର୍ଷଣଃ
ତାପରେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ଅସଂଖ୍ୟ ଅନୁୟାୟୀ ଘେରାଯାଇ, ଘୋଡ଼ା ପଛରେ ଏହି ସହର ଜିତିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଗରଂ ରମ୍ଯଂ ଚିତ୍ରପ୍ରାକାରଶୋଭିତମ୍ । କାଂଚନୈଃ କଲଶୈସ୍ତତ୍ର ପରିତଃ ପ୍ରତିଭାସିତମ୍
ସେ ଶୋଭାମୟ ସହର, ରଙ୍ଗିନ ପ୍ରାକାର ଦ୍ୱାରା ଶୁଭିତ ଓ ସର୍ବଦିଗରେ ସୁନାର କଳଶ ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦେଵାଯତନସାହସ୍ରୈଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚ ଵିରାଜିତମ୍ । ଯତୀନାଂ ତୁ ମଠାସ୍ତତ୍ର ଶୋଭଂତେ ଯତିପୂରିତାଃ
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା, ଯତୀମାନେ ଭରିଥିବା ମଠଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ଵହତ୍ଯତ୍ର ମହାଦେଵୀ ଶିଖିଲୋଚନମୂର୍ଧଗା । ହଂସକାରଂଡଵାକୀର୍ଣାମୁନିଵୃଂଦନିଷେଵିତା
ଏଠାରେ ବଡ଼ ନଦୀ ତରଙ୍ଗ ମୁଣ୍ଡରେ ଶିଖା ଭାବେ ଧରି, ହଂସ ଓ କରଣ୍ଡବ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁନିମାନେ ପୂଜିଥିବା ଭାବେ ବହୁଥିଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପ୍ରତ୍ଯଗାରମଗ୍ନିହୋତ୍ରଭଵଃ ପୁନଃ । ଧୂମସ୍ତତ୍ର ପୁନାତ୍ଯଂଗ ପାତକାପ୍ଲୁତମାନସାନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଘରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ଉଠୁଥିବା ଧୂଆଁ, ପାପରେ ଲିପ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରୁଥିଲା।
ଉଵାଚ ସୁମତିଂ ରାଜା ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଶତ୍ରୁତାପନଃ । ତତ୍ପୁରପ୍ରେକ୍ଷଣୋଦ୍ଭୂତହର୍ଷଵିସ୍ମିତମାନସଃ
ସେଠାରେ ଶତୃଘ୍ନ, ଶତୃମାନେ ଦମନ କରିଥିବା, ସହରର ଶୋଭା ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ମଂତ୍ରିନ୍କଥଯ କସ୍ଯେଦଂ ପୁରଂ ମେ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରମ୍ । କରୋତି ମାନସାହ୍ଲାଦଂ ଧର୍ମେଣ ପ୍ରତିପାଲିତମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ସହର କାହାର? ଏହା ମୋ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଧର୍ମରେ ଶାସିତ ଏହି ସହର ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହୀପତେଃ । ଉଵାଚ ସୁମତିଃ ସର୍ଵଂ ଯଥାତଥମନୁଦ୍ଧତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଶତୃଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁମତି ସତ୍ୟ ଭାବେ, କୌଣସି ଅତିରଞ୍ଜନା ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତଃ ସ୍ଵାମିନ୍ଵୈଷ୍ଣଵସ୍ଯ କଥାଃ ଶୁଭାଃ । ଯାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାଦ୍ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମାଦପି
ସୁମତି କହିଲେ: ମହାରାଜ, ଆପଣ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଏହି ଶୁଭ ବୈଷ୍ଣବ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଯାଏ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଵରୀଵର୍ତି ରାମାଂଘ୍ର୍ଯଂବୁଜଷଟ୍ପଦଃ । ସତ୍ଯଵାନ୍ଯଜ୍ଞଯଜ୍ଞାଂଗ ଜ୍ଞାତା କର୍ତାଽଵିତା ମହାନ୍
ସେ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତ, ରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଲଗିଥିବା, ସତ୍ୟବାନ, ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ, ଜ୍ଞାନୀ, କର୍ତ୍ତା ଓ ବଡ଼ ରକ୍ଷକ।