ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵାସ୍ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଂଡକୋଟଯଃ । କୃତପ୍ରାଞ୍ଜଲଯସ୍ତଂ ଵୈ ସ୍ତୁଵଂତି ସ୍ତୁତିଭିର୍ମୁହୁଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହାତ ଯୋଡି ରହି, ପୁନିପୁନି ଷ୍ଟୁତି କରୁଛନ୍ତି।
ରାମଂ ଶ୍ଯାମଂ ସୁନଯନଂ ମୃଗଶୃଂଗପରିଗ୍ରହମ୍ । ଗାଯଂତି ନାରଦାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵୀଣୋଲ୍ଲସିତପାଣଯଃ
ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନୟନ ଓ ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ, ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବୀଣା ଚଳାଇ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି।
ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯପ୍ସରସସ୍ତତ୍ର ଘୃତାଚୀ ମେନକାଦଯଃ । ଵେଦା ମୂର୍ତିଧରା ଭୂତ୍ଵା ଉପତିଷ୍ଠଂତି ରାଘଵମ୍
ସେଠାରେ ଘୃତାଚୀ, ମେନକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବେଦମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଦ୍ଵସ୍ତୁଜାତଂ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଦାତାରମଖିଲଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଭୋଗଦାଯକମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଦାତା, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଦେଇଥିବା ସେ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦିସଂପଶ୍ଯଞ୍ଜାଗ୍ରତ୍ସଂଜ୍ଞାମଵାପ ସଃ । ବ୍ରହ୍ମଶାପହତଜ୍ଞାନଃ କିଂ ଦୃଷ୍ଟମିତି ଵୈ ଵଦନ୍
ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଥିବା ସେ, ସଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ମୁଁ କଣ ଦେଖିଲି?'
ଉତ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଚରଣଂ ପ୍ରତି । ଭୃତ୍ଯକୋଟିପରୀଵାରୋ ରଥକୋଟିପରୀଵୃତଃ
ସେ ଉଠି, ପଦେ ପଦେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଦକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅନେକ ଦାସ-ଦାସୀ ଓ ରଥମାଳା ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ସୁକେତୁଂ ତୁ ସମାହୂଯ ଵିଚିତ୍ରଂ ଦମନଂ ତଥା । ଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ଵାରଯାମାସ ଧର୍ମଵିତ୍
ସେ ସୁକେତୁ ଓ ବିଚିତ୍ର ଦମନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଉଵାଚ ତାନ୍ମହାରାଜୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମସଂଯୁତଃ । ଭ୍ରାତଃପୁତ୍ରୌ ଶୃଣୁତ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଭାଇଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ମୋର ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣ।'
ମା ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁତ କ୍ଷିପ୍ରମନଯସ୍ତୁ ମହାନଭୂତ୍ । ଯଦ୍ରାମଚଂଦ୍ରଵାହଂ ତ୍ଵମଗୃହ୍ଣାଦ୍ଦମନୋର୍ଜ୍ଜିତମ୍
'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରନିଅ। ଏପରି ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନା ହେଉନାହିଁ। କାରଣ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ରଥ ଧରିଥିଲ।'
ଏଷ ରାମଃ ପରଂବ୍ରହ୍ମ କାର୍ଯକାରଣତଃ ପରମ୍ । ଚରାଚରଜଗତ୍ସ୍ଵାମୀ ନ ମାନୁଷଵପୁର୍ଧରଃ
'ଏହି ରାମ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରିନଥିବା।'
ଏତଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମଵିଜ୍ଞାନମଧୁନା ଜ୍ଞାତଵାନହମ୍ । ପୁରାସିତାଂଗଶାପେନ ହୃତଜ୍ଞାନଧନୋଽନଘାଃ
'ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଜାଣିଛି। ପୂର୍ବେ ଅସିତାଙ୍ଗଙ୍କ ଶାପରେ ମୋର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ହେ ନିର୍ମଳମାନେ।'
ଅହଂ ପୁରା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ଗତସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଵିତ୍ସଯା । ତତ୍ରାନେକେ ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ମୁନଯୋ ଧର୍ମଵିତ୍ତମାଃ
'ପୂର୍ବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଗଲିଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଅନେକ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଋଷିମାନେକୁ ଦେଖିଥିଲି।'
ଅସିତାଂଗଂ ମୁନିମହଂ ଗତଵାଞ୍ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛଯା । ତଦା ପ୍ରୋଵାଚ ମାଂ ଵିପ୍ରଃ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
'ମୁଁ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅସିତାଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲିଥିଲି। ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋପରି କୃପା କରି କଥା କହିଥିଲେ।'
ଯୋଽସାଵଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ ସ ପରବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦିତଃ । ତସ୍ଯ ଯା ଜାନକୀ ଦେଵୀ ସାକ୍ଷାତ୍ସା ଚିନ୍ମଯୀ ସ୍ମୃତା
'ଯିଏ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ଜାନକୀ ଦେବୀ, ସେ ନିଜେ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମନାଯାନ୍ତି।'
ଏନଂ ତୁ ଯୋଗିନଃ ସାକ୍ଷାଦୁପାସତେ ଯମାଦିଭିଃ । ଦୁସ୍ତରା ପାରସଂସାରଵାରିଧିଂ ସଂତିତୀର୍ଷଵଃ
'ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସକ୍ଷାତ୍ ସେବନ କରନ୍ତି, ଦୁର୍ଲଭ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।'
ସ୍ମୃତମାତ୍ରୋ ମହାପାପହାରୀ ସ ଗରୁଡଧ୍ଵଜଃ । ଯ ଏନଂ ସେଵତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ ସଂସାରଂ ତରିଷ୍ଯତି
'ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣରେ ମହାପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ବୁଝି ସେବା କରେ, ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।'
ତଦାହମହସଂ ଵିପ୍ରଂ କୋଽଯଂ ରାମସ୍ତୁ ମାନୁଷଃ । କେଯଂ ସା ଜାନକୀ ଦେଵୀ ହର୍ଷଶୋକସମାକୁଲା
'ତାପରେ ମୁଁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲି—ଏହି ରାମ କିଏ, ସେ କିବା ମାନବ? ଏହି ଜାନକୀ ଦେବୀ କିଏ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ? '
ଅଜନ୍ମନଃ କଥଂ ଜନ୍ମ ଅକର୍ତୁଃ କୃତ୍ଯମତ୍ର କିମ୍ । ଜନ୍ମଦୁଃଖଜରାତୀତଂ କଥଯସ୍ଵ ମୁନେ ମମ
'ଯିଏ ଜନ୍ମହୀନ, ସେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେବେ? ଯିଏ କିଛି କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଙ୍କର କଣ କାର୍ଯ୍ୟ? ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟର ଦୁଃଖ ଉପରେ ଯିଏ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ମୁନି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ମାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶଶାପ ସ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଅଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିବ୍ରୂଷେ ମମାଧମ
'ମୁଁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ମହାମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ—'ତୁମେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ନ ଜାଣି, ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛ।' '
ଏନଂ ନିଂଦସି ରାମଂ ତ୍ଵଂ ମାନୁଷୋଽଯମିଦଂ ହସନ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵସଂମୂଢୋ ଭଵିଷ୍ଯସ୍ଯୁଦରଂଭରିଃ
'ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛ, କହୁଛ—'ଏହେ ମାନବ', ଏବଂ ଏହାକୁ ହସୁଛ। ତେଣୁ, ତୁମେ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ହେବ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଲୋଭୀ ହେବ।'
ତଦାହଂ ତସ୍ଯ ଚରଣାଵଗୃହ୍ଣଂ ସଦଯା ଯୁତଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମେ ଵିନଯଂ ମାଂ ତୁ ପ୍ରାଵୋଚତ୍କରୁଣାନିଧିଃ
ସେବେ, ମୁଁ ଦୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲି; ମୋର ନମ୍ରତା ଦେଖି, ସେ ଦୟାର ସାଗର ମୋତେ କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ରାମସ୍ଯ ମଖେ ଵିଘ୍ନଂ କରିଷ୍ଯସି ଯଦା ନୃପ । ତଦା ହନୂମାନଂଘ୍ରିଂ ତ୍ଵାଂ ତାଡଯିଷ୍ଯତି ଵେଗତଃ
ହେ ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ରାମଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେବ, ସେତେବେଳେ ହନୁମାନ୍ ତୁମ ପାଦକୁ ବେଗରେ ଆଘାତ କରିବେ।
ତଦା ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସେ ରାଜନ୍ନାନ୍ଯଥା ସ୍ଵମନୀଷଯା । ପୁରାହମୁକ୍ତସ୍ତେନୈଵଂ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟମଧୁନା ମଯା
ସେ ସମୟରେ, ରାଜା, ତୁମେ ବୁଝିପାରିବ; ତୁମ ମନରେ ଭାବିଲେ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବରୁ ମତେ ଏହିପରି କୁହାଯାଇଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ନିଜେ ଦେଖିଲି।
ଯଦା ମାଂ ହନୁମାନ୍କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତାଡଯାମାସ ଵକ୍ଷସି । ତଦାଽଦର୍ଶଂ ରମାନାଥଂ ପୂର୍ଣବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପିଣମ୍
ଯେତେବେଳେ ହନୁମାନ୍ କ୍ରୋଧରେ ମୋ ଛାତିରେ ଆଘାତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ଦେଖିଲି।
ତସ୍ମାଦଶ୍ଵଂ ତୁ ଶୋଭାଢ୍ଯମାନଯଂତୁ ମହାବଲାଃ । ଧନାନି ଚୈଵ ଵାସାଂସି ରାଜ୍ଯଂ ଚେଦଂ ସମର୍ପଯେ
ତେଣୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଶୋଭାମୟ ଘୋଡ଼ାକୁ ଆଣନ୍ତୁ; ମୁଁ ଧନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରୁଛି।
ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତାର୍ଥଃ ସ୍ଯାମହଂ ଯଜ୍ଞେତି ପୁଣ୍ଯଦେ । ଆନଯଂତୁ ହଯଂ ମହ୍ଯଂ ରୋଚତେ ତୁ ତଦର୍ପଣମ୍
ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହେବି, ହେ ପୁଣ୍ୟଦାତା; ଘୋଡ଼ାକୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣନ୍ତୁ, ଏହା ଅର୍ପଣ କରିବାରେ ମୋତେ ଖୁସି ଲାଗେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ତେ ତୁ ତାତଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହର୍ଷିତାଃ ସଂପ୍ରହାରିଣଃ । ତଥେତ୍ଯୂଚୁର୍ମହାରାଜଂ ରାମଦର୍ଶନଲାଲସମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ପିତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସା କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ 'ଯେପରି' ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପୁତ୍ରା ଊଚୁଃ। ରାଜନ୍ଭଵତ୍ପଦାଂଭୋଜାନ୍ନାନ୍ଯଂ ଜାନୀମହେ ଵଯମ୍ । ଯତ୍ତଵ ସ୍ଵାଂତତୋ ଜାତଂ ତଦ୍ଭଵତ୍ଵଦ୍ଯ ଵେଗତଃ
ପୁଅମାନେ କହିଲେ: ରାଜା, ଆମେ ତୁମ ପାଦକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣୁନାହିଁ; ତୁମ ହୃଦୟରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆମେ ତାହା ତୁରନ୍ତ କରିଦେବୁ।
ଅଶ୍ଵୋଽଯଂ ନୀଯତାଂ ତତ୍ର ସିତଚାମରଭୂଷିତଃ । ରତ୍ନମାଲାତିଶୋଭାଢ୍ଯଶ୍ଚଂଦନାଦିକଚର୍ଚିତଃ
ଏହି ଘୋଡ଼ାକୁ ସେଠାକୁ ନେଇଯିଅ, ଧଳା ଚାମର ସହ ଶୋଭିତ, ମଣିମାଳାରେ ଆଲୋକିତ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଲଗାଯାଇଛି।
ରାଜ୍ଯମାଜ୍ଞାଫଲଂ ସ୍ଵାମିନ୍କୋଶା ବହୁସମୃଦ୍ଧଯଃ । ଵାସାଂସି ସୁମହାର୍ହାଣି ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ସୁଗୁଣାନି ଚ
ରାଜ୍ୟ, ଆଜ୍ଞାର ଫଳ, ଭରିପୁରି ଧନଭଣ୍ଡାର, ମୂଲ୍ୟବାନ୍, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ବସ୍ତ୍ର—