ସ୍ଵରଥଂ ଭଜ୍ଯମାନଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜା ତ୍ଵରନ୍ବଲୀ । ଅନ୍ଯଂ ରଥଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯୁଯୁଧେ ତଂ ମହାବଲମ୍
ନିଜ ରଥ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥ ଚଢ଼ି, ସେଇ ବଳବାନ୍ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ପୁଚ୍ଛେ ମୁଖେଽଥୋରସି ଚ ଭୁଜେ ଚରଣଯୋର୍ନୃପଃ । ଜଘାନ ଶରସଂଧାନକୋଵିଦଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ତୀର ଚଳାଣରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା, ହନୁମାନଙ୍କର ପୁଛ, ମୁହଁ, ଛାତି, ବାହୁ ଓ ପାଉଁ ଉପରେ ତୀର ମାରିଲେ।
ତଦା କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କପିଵରସ୍ତାଡଯାମାସ ଵକ୍ଷସି । ପାଦେନୋତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଵେଗେନ ରାଜ୍ଞଃ ସୁଭଟଶୋଭିନଃ
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ୍ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଲାଫି ରାଜାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ପଦା ପ୍ରହତୋ ଭୂମୌ ପପାତ କିଲ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ମୁଖାଦ୍ଵମନ୍ନସୃକ୍ଚୋଷ୍ଣଂ ଶ୍ଵାସପୂରପ୍ରଵେପିତଃ
ପାଦ ଆଘାତରେ ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ଗରମ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା ଓ ଶ୍ୱାସ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
ତଦା ପ୍ରକୁପିତୋଽତ୍ଯଂତଂ ହନୂମାନ୍ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ଅଶ୍ଵାନ୍ଵୀରାନ୍ଗଜାଂଶ୍ଚାପି ଚୂର୍ଣଯାମାସ ଵେଗତଃ
ତାପରେ ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହନୁମାନ୍ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଘୋଡ଼ା, ବୀର ଓ ହାତୀମାନେକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ତଦା ସୁକେତୁସ୍ତଦ୍ଭ୍ରାତା ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିର୍ନୃପଃ । ଉଭାଵପି ସୁସନ୍ନଦ୍ଧୌ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତୌ
ତାପରେ ସୁକେତୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ରାଜା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ଦୁଇଜଣେ ଭଲଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଏକାସাথে ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେଇଲେ।
ରାଜାନଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରପଲାଯ୍ଯ ଗତା ନରାଃ । ଇତସ୍ତତୋ ବାଣସଂଘୈଃ କ୍ଷତାଃ ପୁଷ୍କଲଵର୍ଷିତୈଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତୀରବୃଷ୍ଟିରେ ଆହତ ହୋଇ ଏଦିକ ସେଦିକ ଭାଗିଗଲେ।
ତଦ୍ଭଜ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵବଲଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାତ୍ମଜୋ ବଲୀ । ଦମନଃ ସ୍ତଂଭଯାମାସ ସେତୁର୍ଵାର୍ଧିମିଵୋଚ୍ଚଲମ୍
ନିଜ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଦମନ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବନ୍ଧ ଯେପରି ଉତ୍ତଳ ନଦୀକୁ ରୋକେ, ସେପରି ଅଟକାଇଲେ।
ତଦା ତୁ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ରାଜା ସ୍ଵପ୍ନମେକଂ ଦଦର୍ଶ ହ । ରଣମଧ୍ଯେ କପିଵରପ୍ରପଦାଘାତତାଡିତଃ
ତାପରେ ଅଚେତନ ରାଜା ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ: ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କର ପାଦ ଆଘାତରେ ଆଘାତ ପାଇଛନ୍ତି।
ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ସରଯୂତୀରମଂଡପେ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଯାଜ୍ଞିକଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତଃ
ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସରୟୂ ତୀରର ମଣ୍ଡପରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵାସ୍ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଂଡକୋଟଯଃ । କୃତପ୍ରାଞ୍ଜଲଯସ୍ତଂ ଵୈ ସ୍ତୁଵଂତି ସ୍ତୁତିଭିର୍ମୁହୁଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହାତ ଯୋଡି ରହି, ପୁନିପୁନି ଷ୍ଟୁତି କରୁଛନ୍ତି।
ରାମଂ ଶ୍ଯାମଂ ସୁନଯନଂ ମୃଗଶୃଂଗପରିଗ୍ରହମ୍ । ଗାଯଂତି ନାରଦାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵୀଣୋଲ୍ଲସିତପାଣଯଃ
ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନୟନ ଓ ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ, ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବୀଣା ଚଳାଇ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି।
ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯପ୍ସରସସ୍ତତ୍ର ଘୃତାଚୀ ମେନକାଦଯଃ । ଵେଦା ମୂର୍ତିଧରା ଭୂତ୍ଵା ଉପତିଷ୍ଠଂତି ରାଘଵମ୍
ସେଠାରେ ଘୃତାଚୀ, ମେନକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବେଦମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଦ୍ଵସ୍ତୁଜାତଂ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଦାତାରମଖିଲଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଭୋଗଦାଯକମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଦାତା, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଦେଇଥିବା ସେ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦିସଂପଶ୍ଯଞ୍ଜାଗ୍ରତ୍ସଂଜ୍ଞାମଵାପ ସଃ । ବ୍ରହ୍ମଶାପହତଜ୍ଞାନଃ କିଂ ଦୃଷ୍ଟମିତି ଵୈ ଵଦନ୍
ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଥିବା ସେ, ସଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ମୁଁ କଣ ଦେଖିଲି?'
ଉତ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଚରଣଂ ପ୍ରତି । ଭୃତ୍ଯକୋଟିପରୀଵାରୋ ରଥକୋଟିପରୀଵୃତଃ
ସେ ଉଠି, ପଦେ ପଦେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଦକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅନେକ ଦାସ-ଦାସୀ ଓ ରଥମାଳା ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ସୁକେତୁଂ ତୁ ସମାହୂଯ ଵିଚିତ୍ରଂ ଦମନଂ ତଥା । ଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ଵାରଯାମାସ ଧର୍ମଵିତ୍
ସେ ସୁକେତୁ ଓ ବିଚିତ୍ର ଦମନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଉଵାଚ ତାନ୍ମହାରାଜୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମସଂଯୁତଃ । ଭ୍ରାତଃପୁତ୍ରୌ ଶୃଣୁତ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଭାଇଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ମୋର ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣ।'
ମା ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁତ କ୍ଷିପ୍ରମନଯସ୍ତୁ ମହାନଭୂତ୍ । ଯଦ୍ରାମଚଂଦ୍ରଵାହଂ ତ୍ଵମଗୃହ୍ଣାଦ୍ଦମନୋର୍ଜ୍ଜିତମ୍
'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରନିଅ। ଏପରି ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନା ହେଉନାହିଁ। କାରଣ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ରଥ ଧରିଥିଲ।'
ଏଷ ରାମଃ ପରଂବ୍ରହ୍ମ କାର୍ଯକାରଣତଃ ପରମ୍ । ଚରାଚରଜଗତ୍ସ୍ଵାମୀ ନ ମାନୁଷଵପୁର୍ଧରଃ
'ଏହି ରାମ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରିନଥିବା।'
ଏତଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମଵିଜ୍ଞାନମଧୁନା ଜ୍ଞାତଵାନହମ୍ । ପୁରାସିତାଂଗଶାପେନ ହୃତଜ୍ଞାନଧନୋଽନଘାଃ
'ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଜାଣିଛି। ପୂର୍ବେ ଅସିତାଙ୍ଗଙ୍କ ଶାପରେ ମୋର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ହେ ନିର୍ମଳମାନେ।'
ଅହଂ ପୁରା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ଗତସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଵିତ୍ସଯା । ତତ୍ରାନେକେ ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ମୁନଯୋ ଧର୍ମଵିତ୍ତମାଃ
'ପୂର୍ବେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଗଲିଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଅନେକ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଋଷିମାନେକୁ ଦେଖିଥିଲି।'
ଅସିତାଂଗଂ ମୁନିମହଂ ଗତଵାଞ୍ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛଯା । ତଦା ପ୍ରୋଵାଚ ମାଂ ଵିପ୍ରଃ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
'ମୁଁ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅସିତାଙ୍ଗ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲିଥିଲି। ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋପରି କୃପା କରି କଥା କହିଥିଲେ।'
ଯୋଽସାଵଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ ସ ପରବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦିତଃ । ତସ୍ଯ ଯା ଜାନକୀ ଦେଵୀ ସାକ୍ଷାତ୍ସା ଚିନ୍ମଯୀ ସ୍ମୃତା
'ଯିଏ ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ ଜାନକୀ ଦେବୀ, ସେ ନିଜେ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମନାଯାନ୍ତି।'
ଏନଂ ତୁ ଯୋଗିନଃ ସାକ୍ଷାଦୁପାସତେ ଯମାଦିଭିଃ । ଦୁସ୍ତରା ପାରସଂସାରଵାରିଧିଂ ସଂତିତୀର୍ଷଵଃ
'ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯମ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ସକ୍ଷାତ୍ ସେବନ କରନ୍ତି, ଦୁର୍ଲଭ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।'
ସ୍ମୃତମାତ୍ରୋ ମହାପାପହାରୀ ସ ଗରୁଡଧ୍ଵଜଃ । ଯ ଏନଂ ସେଵତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ ସଂସାରଂ ତରିଷ୍ଯତି
'ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣରେ ମହାପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ବୁଝି ସେବା କରେ, ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।'
ତଦାହମହସଂ ଵିପ୍ରଂ କୋଽଯଂ ରାମସ୍ତୁ ମାନୁଷଃ । କେଯଂ ସା ଜାନକୀ ଦେଵୀ ହର୍ଷଶୋକସମାକୁଲା
'ତାପରେ ମୁଁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲି—ଏହି ରାମ କିଏ, ସେ କିବା ମାନବ? ଏହି ଜାନକୀ ଦେବୀ କିଏ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ? '
ଅଜନ୍ମନଃ କଥଂ ଜନ୍ମ ଅକର୍ତୁଃ କୃତ୍ଯମତ୍ର କିମ୍ । ଜନ୍ମଦୁଃଖଜରାତୀତଂ କଥଯସ୍ଵ ମୁନେ ମମ
'ଯିଏ ଜନ୍ମହୀନ, ସେ କିପରି ଜନ୍ମ ନେବେ? ଯିଏ କିଛି କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଙ୍କର କଣ କାର୍ଯ୍ୟ? ଜନ୍ମ ଓ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟର ଦୁଃଖ ଉପରେ ଯିଏ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ମୁନି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ମାଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶଶାପ ସ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ । ଅଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିବ୍ରୂଷେ ମମାଧମ
'ମୁଁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ମହାମୁନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ—'ତୁମେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ନ ଜାଣି, ମୋତେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛ।' '
ଏନଂ ନିଂଦସି ରାମଂ ତ୍ଵଂ ମାନୁଷୋଽଯମିଦଂ ହସନ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ତ୍ଵସଂମୂଢୋ ଭଵିଷ୍ଯସ୍ଯୁଦରଂଭରିଃ
'ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛ, କହୁଛ—'ଏହେ ମାନବ', ଏବଂ ଏହାକୁ ହସୁଛ। ତେଣୁ, ତୁମେ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ହେବ ଓ ଖାଦ୍ୟରେ ଲୋଭୀ ହେବ।'