ଇତି ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ହନୂମାନ୍ନିଜଗାଦ ତମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲଵଣଚ୍ଛେତ୍ତା ଵର୍ତତେ ସୈନ୍ଯପାଲକଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ଲବଣଙ୍କୁ ମାରିଥିବା, ସେନାର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ସ କଥଂ ପ୍ରଧନେ ଯୁଧ୍ଯେତ୍ସେଵକେଽଗ୍ରେ ସ୍ଥିତେ ନୃପ । ମାଂ ଵିଜିତ୍ଯ ରଣେ ତଂ ଚ ତ୍ଵଂ ଗଂତାସି ନରର୍ଷଭ
'ରାଜା, ତାଙ୍କର ଦାସ ଆଗରେ ଦଉଁଡ଼ି ଉଭା ଥିବାବେଳେ, ସେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ସାମ୍ନା କରିପାରିବେ? ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଅ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇପାରିବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ତରସା ଵିଵ୍ଯାଧ ଦଶସାଯକୈଃ । ହୃଦି ଵାନରମତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ପର୍ଵତାଗ୍ର୍ଯମିଵସ୍ଥିତମ୍
ଏଭଳି କହିଥିବା ବେଳେ, ସୁବାହୁ ତୁରନ୍ତ ଦଶଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ହନୁମାନ୍ଙ୍କ ଛାତିରେ ବେଧିଲେ, ଯିଏ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦଢ଼ ଉଭା ଥିଲେ।
ସବାଣାନାଗତାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ଗୃହୀତ୍ଵା କରସଂପୁଟେ । ଚୂର୍ଣଯାମାସ ତିଲଶଃ ଶିତାନ୍ଵୈରିଵିଦାରଣାନ୍
ହନୁମାନ୍ ସେଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଶତ୍ରୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ହାତର ମୁଠିରେ ଧରି, ତିଳ ପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ଚୂର୍ଣଯିତ୍ଵା ଶରାଂସ୍ତାଂସ୍ତୁ ନିନଦନ୍ଘନଗର୍ଜିତୈଃ । ପୁଚ୍ଛେନାଵେଷ୍ଟ୍ଯ ତସ୍ଯୋଚ୍ଚୈ ରଥଂ ନିନ୍ଯେ ମହାବଲଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହନୁମାନ୍ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଓ ଦେହର ଶବ୍ଦ ସହିତ ସେଇ ତୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଛ ଦ୍ୱାରା ରଥକୁ ଉଁଚାଇ ଘେରି ନେଇ ବଳେଇ ନେଇଗଲେ।
ତଦା ତଂ ନୃପଵର୍ଯୋଽସାଵାକାଶେ ସ୍ଥିତ ଏଵ ସଃ । ଲାଂଗୂଲଂ ତାଡଯାମାସ ଶିତାଗ୍ରୈଃ ସାଯକୈର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଆକାଶରେ ଦଢ଼ି ଥିବାବେଳେ, ହନୁମାନଙ୍କର ପୁଛକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ପୁନିପୁନି ଆଘାତ କଲେ।
ସ ତାଡିତସ୍ତୁ ପୁଚ୍ଛାଗ୍ରେ ଶରୈଃ ସନ୍ନତପର୍ଵଭିଃ । ମୁମୋଚ ତଦ୍ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ କନକେନ ଵିଚିତ୍ରିତମ୍
ପୁଛର ଆଗରେ ବାଂକା ତୀରରେ ଆଘାତ ପାଇ ହନୁମାନ୍ ସେଇ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ରଥକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ମୁକ୍ତସ୍ତେନ ତରସା ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଜଘାନ ତମ୍ । ହନୂମଂତଂ କପିଵରଂ ରୋଷସଂପୂରିତେକ୍ଷଣଃ
ସେଇ ଶକ୍ତିରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ କୋପରେ ଭରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ହନୂମାନ୍ବାଣଵିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସର୍ଵତ୍ରରୁଧିରାପ୍ଲୁତଃ । ମହାରୋଷଂ ସମାଧତ୍ତ ନୃପୋପରି କପୀଶ୍ଵରଃ
ହନୁମାନ୍ ତୀରରେ ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ସମଗ୍ର ଦେହ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇ, ରାଜା ଉପରେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଧରିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଭୀ ରଥଂ ହଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ଚୂର୍ଣଯାମସ ଵେଗେନ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗୁଥିଲା।
ସ୍ଵରଥଂ ଭଜ୍ଯମାନଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜା ତ୍ଵରନ୍ବଲୀ । ଅନ୍ଯଂ ରଥଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯୁଯୁଧେ ତଂ ମହାବଲମ୍
ନିଜ ରଥ ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଥ ଚଢ଼ି, ସେଇ ବଳବାନ୍ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ପୁଚ୍ଛେ ମୁଖେଽଥୋରସି ଚ ଭୁଜେ ଚରଣଯୋର୍ନୃପଃ । ଜଘାନ ଶରସଂଧାନକୋଵିଦଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ତୀର ଚଳାଣରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା, ହନୁମାନଙ୍କର ପୁଛ, ମୁହଁ, ଛାତି, ବାହୁ ଓ ପାଉଁ ଉପରେ ତୀର ମାରିଲେ।
ତଦା କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କପିଵରସ୍ତାଡଯାମାସ ଵକ୍ଷସି । ପାଦେନୋତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ଵେଗେନ ରାଜ୍ଞଃ ସୁଭଟଶୋଭିନଃ
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ବାନରମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ୍ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଲାଫି ରାଜାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ପଦା ପ୍ରହତୋ ଭୂମୌ ପପାତ କିଲ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ମୁଖାଦ୍ଵମନ୍ନସୃକ୍ଚୋଷ୍ଣଂ ଶ୍ଵାସପୂରପ୍ରଵେପିତଃ
ପାଦ ଆଘାତରେ ରାଜା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ଗରମ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା ଓ ଶ୍ୱାସ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
ତଦା ପ୍ରକୁପିତୋଽତ୍ଯଂତଂ ହନୂମାନ୍ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ଅଶ୍ଵାନ୍ଵୀରାନ୍ଗଜାଂଶ୍ଚାପି ଚୂର୍ଣଯାମାସ ଵେଗତଃ
ତାପରେ ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହନୁମାନ୍ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଘୋଡ଼ା, ବୀର ଓ ହାତୀମାନେକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
ତଦା ସୁକେତୁସ୍ତଦ୍ଭ୍ରାତା ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିର୍ନୃପଃ । ଉଭାଵପି ସୁସନ୍ନଦ୍ଧୌ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତୌ
ତାପରେ ସୁକେତୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ରାଜା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ଦୁଇଜଣେ ଭଲଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଏକାସাথে ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଗେଇଲେ।
ରାଜାନଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରପଲାଯ୍ଯ ଗତା ନରାଃ । ଇତସ୍ତତୋ ବାଣସଂଘୈଃ କ୍ଷତାଃ ପୁଷ୍କଲଵର୍ଷିତୈଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତୀରବୃଷ୍ଟିରେ ଆହତ ହୋଇ ଏଦିକ ସେଦିକ ଭାଗିଗଲେ।
ତଦ୍ଭଜ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵବଲଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାତ୍ମଜୋ ବଲୀ । ଦମନଃ ସ୍ତଂଭଯାମାସ ସେତୁର୍ଵାର୍ଧିମିଵୋଚ୍ଚଲମ୍
ନିଜ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଦମନ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବନ୍ଧ ଯେପରି ଉତ୍ତଳ ନଦୀକୁ ରୋକେ, ସେପରି ଅଟକାଇଲେ।
ତଦା ତୁ ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ରାଜା ସ୍ଵପ୍ନମେକଂ ଦଦର୍ଶ ହ । ରଣମଧ୍ଯେ କପିଵରପ୍ରପଦାଘାତତାଡିତଃ
ତାପରେ ଅଚେତନ ରାଜା ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ: ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କର ପାଦ ଆଘାତରେ ଆଘାତ ପାଇଛନ୍ତି।
ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ସରଯୂତୀରମଂଡପେ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଯାଜ୍ଞିକଶ୍ରେଷ୍ଠୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତଃ
ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ସରୟୂ ତୀରର ମଣ୍ଡପରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵାସ୍ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଂଡକୋଟଯଃ । କୃତପ୍ରାଞ୍ଜଲଯସ୍ତଂ ଵୈ ସ୍ତୁଵଂତି ସ୍ତୁତିଭିର୍ମୁହୁଃ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ହାତ ଯୋଡି ରହି, ପୁନିପୁନି ଷ୍ଟୁତି କରୁଛନ୍ତି।
ରାମଂ ଶ୍ଯାମଂ ସୁନଯନଂ ମୃଗଶୃଂଗପରିଗ୍ରହମ୍ । ଗାଯଂତି ନାରଦାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵୀଣୋଲ୍ଲସିତପାଣଯଃ
ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନୟନ ଓ ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମଙ୍କୁ, ନାରଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବୀଣା ଚଳାଇ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି।
ନୃତ୍ଯଂତ୍ଯପ୍ସରସସ୍ତତ୍ର ଘୃତାଚୀ ମେନକାଦଯଃ । ଵେଦା ମୂର୍ତିଧରା ଭୂତ୍ଵା ଉପତିଷ୍ଠଂତି ରାଘଵମ୍
ସେଠାରେ ଘୃତାଚୀ, ମେନକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ବେଦମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଦ୍ଵସ୍ତୁଜାତଂ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଦାତାରମଖିଲଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଭୋଗଦାଯକମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଭରିଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଦାତା, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଦେଇଥିବା ସେ ଏକମାତ୍ର ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦିସଂପଶ୍ଯଞ୍ଜାଗ୍ରତ୍ସଂଜ୍ଞାମଵାପ ସଃ । ବ୍ରହ୍ମଶାପହତଜ୍ଞାନଃ କିଂ ଦୃଷ୍ଟମିତି ଵୈ ଵଦନ୍
ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଜ୍ଞାନ ହରାଇଥିବା ସେ, ସଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ମୁଁ କଣ ଦେଖିଲି?'
ଉତ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଚରଣଂ ପ୍ରତି । ଭୃତ୍ଯକୋଟିପରୀଵାରୋ ରଥକୋଟିପରୀଵୃତଃ
ସେ ଉଠି, ପଦେ ପଦେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଦକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଅନେକ ଦାସ-ଦାସୀ ଓ ରଥମାଳା ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ସୁକେତୁଂ ତୁ ସମାହୂଯ ଵିଚିତ୍ରଂ ଦମନଂ ତଥା । ଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ଵାରଯାମାସ ଧର୍ମଵିତ୍
ସେ ସୁକେତୁ ଓ ବିଚିତ୍ର ଦମନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଉଵାଚ ତାନ୍ମହାରାଜୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମସଂଯୁତଃ । ଭ୍ରାତଃପୁତ୍ରୌ ଶୃଣୁତ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମହାରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଭାଇଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ମୋର ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣ।'
ମା ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁତ କ୍ଷିପ୍ରମନଯସ୍ତୁ ମହାନଭୂତ୍ । ଯଦ୍ରାମଚଂଦ୍ରଵାହଂ ତ୍ଵମଗୃହ୍ଣାଦ୍ଦମନୋର୍ଜ୍ଜିତମ୍
'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧ କରନିଅ। ଏପରି ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନା ହେଉନାହିଁ। କାରଣ, ତୁମେ ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ରଥ ଧରିଥିଲ।'
ଏଷ ରାମଃ ପରଂବ୍ରହ୍ମ କାର୍ଯକାରଣତଃ ପରମ୍ । ଚରାଚରଜଗତ୍ସ୍ଵାମୀ ନ ମାନୁଷଵପୁର୍ଧରଃ
'ଏହି ରାମ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ, ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରିନଥିବା।'