ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତିତଂ ଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲୋ ଭରତାତ୍ମଜଃ । ଵ୍ଯଗାହତ ଵ୍ଯୂହମିମଂ ସର୍ଵଵୀରୈକଶୋଭିତମ୍
ତାଙ୍କୁ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ପୁଅ ପୁଷ୍କଳ ସାହସରେ ଏହି ଅନେକ ବୀରମାନେ ଶୋଭିତ ଯୁଦ୍ଧବ୍ୟୂହକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ପୁତ୍ରଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ପତିତଂ ଵ୍ଯସୁମୁଦ୍ଧତମ୍ । ଵିଲଲାପ ଭୃଶଂ ରାଜା ସୁତଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ତାପରେ, ପୁଅକୁ ମୃତ ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ପୁଅର ଶୋକରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ବେସି କାନ୍ଦିଲେ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ସଂତାଡଯାମାସ ପାଣିଭ୍ଯାମତିଦୁଃଖିତଃ । କମ୍ପମାନୋ ଭୃଶଂ ଚାଶ୍ରୂଣ୍ଯମୁଞ୍ଚନ୍ନଯନାବ୍ଜଯୋଃ
ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ, ସେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡକୁ ହାତରେ ପିଟିଲେ, ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲା ଓ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମସଦୃଶ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା।
ଗୃହୀତ୍ଵା ପତିତଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଚଂଦ୍ରବିଂବମନୋରମମ୍ । ପୁଷ୍କଲେଷୁ କ୍ଷତାସୃଗ୍ଭିଃ କ୍ଲିନ୍ନଂ କୁଂଡଲଶୋଭିତମ୍
ପଡ଼ିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମନୋହର ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ମୁହଁ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଆଘାତର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ରାଜା ଉଠାଇଲେ।
କୁଟିଲଭ୍ରୂଯୁଗଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସଂଦଷ୍ଟାଧରପଲ୍ଲଵମ୍ । ସ ଚୁଂବନ୍ମୁଖପଦ୍ମେନ ଵିଲପନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଭୂକୁଟି ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିଥିବା ଅଧରକୁ ଦେଖି, ରାଜା ପୁଅର ପଦ୍ମସଦୃଶ ମୁହଁକୁ ଚୁମ୍ବନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ହା ପୁତ୍ର ଵୀର କଥମୁତ୍ସୁକଚେତସଂ ମାଂ । କିଂ ନେକ୍ଷସେ ଵିଶଦନେତ୍ରଯୁଗେନ ଶୂର । କିଂ ମଦ୍ଵିନୋଦକଥଯାରହିତସ୍ତ୍ଵମେଵ । ରୋଷୋଦଧିପ୍ଲୁତମନାଃ କିଲ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ ଚ
ହା ପୁଅ, ମୋ ବୀର, ମୋ ହୃଦୟ ତୁମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ଅଛି, ତଥାପି ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋତେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହାଁ? ତୁମ ମଧୁର କଥାରେ ଯେଉଁଠି ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଏବେ କାହିଁକି ତୁମ ମନ କ୍ରୋଧର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛ?
ଵଦ ପୁତ୍ର କଥଂ ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରବ୍ରୂଷେ ନ ହସନ୍ପୁନଃ । ଅମୃତୈର୍ମଧୁରାସ୍ଵାଦୈର୍ଵିନୋଦଯସି ପୁତ୍ରକ
କହ, ପୁଅ, ତୁମେ ହସି ମୁହଁରେ ଆଉ କାହିଁକି ମୋତେ କଥା କହୁନାହାଁ? ତୁମ ମଧୁର ଓ ଅମୃତ ସମାନ କଥାରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲ, ଏବେ କାହିଁକି ନୁହେଁ?
ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଶ୍ଵଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ସିତଚାମରଶୋଭିତମ୍ । ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରେଣ ଶୋଭାଢ୍ଯଂ ତ୍ଯଜ ନିଦ୍ରାଂ ମହାମତେ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ଯାହା ଧଳା ଚାମର ଓ ସୁନାର ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସେଠାକୁ ଧର, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନିଦ୍ରାକୁ ଛାଡ଼।
ଏଷ ପ୍ରତାପଵିଶଦଃ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଃ ପରଂତପଃ । ଧନୁର୍ବିଭ୍ରତ୍ପୁରୋ ଭାତି ପୁଷ୍କଲଃ ପରଵୀରହା
ଏଠି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ପୁଷ୍କଳ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ଓ ସାହସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ, ବନ୍ଧା ବାଣ ନେଇ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ବୀର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଏନଂ ଵାରଯ ସତ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ବାଣୈଃ କୋଦଂଡନିର୍ଗତୈଃ । କଥଂ ତ୍ଵଂ ରଣମଧ୍ଯେ ଵୈ ଶେତେ ଵୀରଵିମୋହିତଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଯାହା କୋଦଣ୍ଡରୁ ଛୁଟିଛି, ସେଥିରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକ; ବୀର, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝରେ କିପରି ମୋହିତ ହୋଇ ଶୋଇଛ?
ହସ୍ତିନଃ ପତ୍ତଯଶ୍ଚୈଵ ରଥାରୂଢା ଭଯାର୍ଦିତାଃ । ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂ ସମାଯାଂତି ତାନୀକ୍ଷସ୍ଵ ମହାମତେ
ହାତୀ, ପଦାତି ଓ ରଥାରୁଢ଼ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୟରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖ।
ପୁତ୍ର ତ୍ଵଯା ଵିନା ସୋଢୁଂ କଥଂ ଶକ୍ତୋ ରଣାଂଗଣେ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନସାଯକାଂସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂଶ୍ଚଂଡକୋଦଂଡନିର୍ଗତାନ୍
ପୁଅ, ତୁମେ ନଥିବାବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ସହିବାକୁ କିପରି ଶକ୍ତି ମୋର ରହିବ?
ଅତୋ ମାଂ ତୁ ତ୍ଵଯା ହୀନଂ କୋ ଵା ପାଲଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ । ଯଦି ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯସି ନିଦ୍ରା ତ୍ଵଂ ଜଯାଯାହଂ କ୍ଷମସ୍ତଦା
ଏବେ ତୁମେ ନଥିଲେ, ମୋତେ କିଏ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ? ଯଦି ତୁମେ ନିଦ୍ରାକୁ ଛାଡ଼, ତେବେ ମୁଁ ଜୟ ପାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବି।
ଇତ୍ଥଂ ଵିଲପ୍ଯ ସୁଭୃଶଂ ତତାଡ ହୃଦଯଂ ସ୍ଵକମ୍ । ବହୁଶଃ ପାଣିନା ରାଜା ପୁତ୍ରଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବହୁତ କାନ୍ଦି, ରାଜା ପୁଅର ଶୋକରେ ନିଜ ହୃଦୟକୁ ବାରମ୍ବାର ହାତରେ ପିଟିଲେ।
ତଦା ଵିଚିତ୍ର ଦମନୌ ସ୍ଵ ସ୍ଵ ସ୍ଯଂଦନସଂସ୍ଥିତୌ । ପିତୁଶ୍ଚରଣଯୋର୍ନତ୍ଵା ଊଚତୁଃ ସମଯୋଚିତମ୍
ସେତେବେଳେ ଦୁଇ ଦମନ, ନିଜ ନିଜ ରଥରେ ଦଢ଼ି, ପିତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରି, ସମୟଉପଯୁକ୍ତ କଥା କହିଲେ।
ରାଜନ୍ନସ୍ମାସୁ ଜୀଵତ୍ସୁ କିଂ ଦୁଃଖଂ ହୃଦି ତଦ୍ଵଦ । ଵୀରାଣାଂ ପ୍ରଧନେ ମୃତ୍ଯୁର୍ଵାଂଚ୍ଛିତୋ ଜାଯତେ ମହାନ୍
ରାଜା, ଆମେ ଯେଉଁଠି ଜୀବିତ ଅଛୁ, ତୁମ ହୃଦୟରେ କଣ ଦୁଃଖ ଅଛି? ବୀରମାନେ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ବଡ଼ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଭାଗ୍ୟ।
ଧନ୍ଯୋଽଯଂ ବତ ଚିତ୍ରାଂଗୋ ଯୋ ଵୀର ଭୁଵି ଶୋଭତେ । ସକିରୀଟସ୍ତୁ ସଂଦଷ୍ଟଦଂତଚ୍ଛଦଯୁଗଃ ପ୍ରଭୁଃ
ଧନ୍ୟ ଅଟେ ଏହି ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ହେ ଶୂର, ଯିଏ ଭୂମିରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧି, ଦାନ୍ତ ଦଢ଼ ଭାବେ ଚିପି ଧରି, ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବେ ଉଭା ଅଛନ୍ତି।
କଥଯାଶୁ କିମଦ୍ଯୈଵ କୁର୍ଵସ୍ତେ କାର୍ଯମୀପ୍ସିତମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଵାହିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ହନ୍ଵ ଆଵାମନାଥିନୀମ୍
ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କହ, ଆଜି ତୁମେ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା, ଯାହା ଏବେ ନାଥହୀନ ହୋଇଛି, ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି କି?
ଅଦ୍ଯୈଵ ପୁଷ୍କଲଂ ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧକାରିଣମାହଵେ । ପାତଯାଵୋ ରଥାଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଶିରୋମୁକୁଟମଂଡିତମ୍
ଆଜି ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର ଭାଇଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ରଥରୁ ଉତାରି, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁଣ୍ଡ କାଟି ତଳେ ପକାଇଦେବା।
ତ୍ଯଜ ଶୋକଂ ସୁଦୁଃଖାର୍ତଃ କଥଂ ଭାସି ମହାମତେ । ଆଜ୍ଞାପଯାଵାଂ ମାନାର୍ହ କୁରୁ ଯୁଦ୍ଧେ ମତିଂ ତଥା
ତୁମେ ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଶୋକ ଛାଡ଼। ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, କାହିଁକି ଏଭଳି କଥା କହୁଛ? ଆମକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ମନ ଦୃଢ଼ କର।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁତ୍ରଯୋର୍ଵୀରମାନିନୋଃ । ଶୋକଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାରାଜୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ମତିମାଦଧାତ୍
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଶୂରପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ, ସେ ମହାରାଜା ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ମନ ଲଗାଇଲେ।
ତାଵପି ପ୍ରତିଯୋଦ୍ଧାରଂ ଵାଂଚ୍ଛଂତୌ ରଣଦୁର୍ମଦୌ । ଜଗ୍ମତୁଃ କଟକେ ଶତ୍ରୋରନଂତଭଟପୂରିତେ
ସେ ଦୁଇଜଣ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଉତ୍ସାହରେ ମତ୍ତ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଅନେକ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ରିପୁତାପେନ ଦମନୋ ନୀଲରତ୍ନେନ ଚେତରଃ । ଯୁଯୁଧାତେ ରଣେ ଵୀରୌ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ବଲାହକୌ
ଏଠି ଜଣେ ନୀଳ ମଣି ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦମିଥିଲେ; ଦୁଇଜଣ ଶୂର ଯୁଦ୍ଧରେ ବର୍ଷାକାଳର ମେଘମାନେ ପରି ଲଡ଼ିଲେ।
ରାଜା କନକସନ୍ନଦ୍ଧେ ରଥେ ମଣିଵିଚିତ୍ରିତେ । ରତ୍ନକୂବରଶୋଭାଢ୍ଯେ ତିଷ୍ଠଂଶ୍ଚାପଧରୋ ବଲୀ
ରାଜା ସୁନା ଓ ମଣିରେ ସଜିଥିବା ରଥରେ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଉଁଡ଼ି, ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଧ୍ୱଜା ସହିତ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଧନୁଷ ଧରିଥିଲେ।
ଯଯୌ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଵୀରକୋଟଭିରାଵୃତମ୍ । ତୃଣୀକୁର୍ଵନ୍ମହାଵୀରାନ୍ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦାନ୍
ସେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ଅନେକ ଶୂରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ମହାବୀରମାନେକୁ ସେ ତୃଣ ସମାନ ମନେ କରିଥିଲେ।
ତଂ ଯୋଦ୍ଧୁମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁବାହୁଂ ରୋଷପୂରିତମ୍ । ପୁତ୍ରନାଶେନ କୁର୍ଵଂତଂ ସର୍ଵସୈନ୍ଯଵଧାଦିକମ୍
ସୁବାହୁ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ରୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନପାର୍ଶ୍ଵସଂଚାରୀ ହନୂମାଂସ୍ତମୁପାଦ୍ରଵତ୍ । ନଖାଯୁଧୋ ମହାନାଦଂ କୁର୍ଵନ୍ମେଘ ଇଵାହଵେ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ପାଖରେ ଚାଲିଥିବା ହନୁମାନ୍, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟିଲେ, ନଖକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମେଘ ପରି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
ସୁବାହୁସ୍ତଂ ହନୂମଂତମାଗଚ୍ଛଂତଂ ମହାରଵମ୍ । ଉଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ଵାକ୍ଯଂ ରୋଷପୂରିତଲୋଚନଃ
ହନୁମାନ୍ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ସୁବାହୁ ହସି, ରୋଷରେ ଆଖି ଲାଲ କରି, କହିଲେ—
କ୍ଵ ଗତଃ ପୁଷ୍କଲୋ ହତ୍ଵା ମତ୍ପୁତ୍ରଂ ରଣମଂଡଲେ । ପାତଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ତସ୍ଯାଶୁ ଶିରୋ ଜ୍ଵଲିତକୁଂଡଲମ୍
ମୋ ପୁଅକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିଥିବା ପୁଷ୍କଳ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କର ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ ତୁରନ୍ତ କାଟି ତଳେ ପକାଇଦେବି।
କ୍ଵ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଵାହପାଲଃ କ୍ଵ ଚ ରାମଃ କୁତୋ ଭଟାଃ । ପ୍ରାଣହଂତାରମାଯାଂତଂ ପଶ୍ଯଂତୁ ପ୍ରଧନେ ତୁ ମାମ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସେନାପତି କେଉଁଠି? ରାମ କେଉଁଠି? ଯୋଦ୍ଧାମାନେ କେଉଁଠି? ମୁଁ, ପ୍ରାଣ ନେବାକୁ ଆସୁଥିବା, ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଯାଉଛି— ତାଙ୍କମାନେ ମୋତେ ଦେଖନ୍ତୁ।