ତଦା ଚିତ୍ରାଂଗକଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭଲ୍ଲାନ୍ପଂଚ ସମାଦଦେ । ମୁମୋଚ ଭାଲେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ ମହୌଜସଃ
ତେବେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗକ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପାଞ୍ଚଟି କଣ୍ଟା ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡିକୁ ବଳଶାଳୀ ଭରତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତୈର୍ଭଲ୍ଲୈରାହତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରାସନଵରେ ଶରମ୍ । ଦଧତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାମକରୋଚ୍ଚିତ୍ରାଂଗନିଧନଂ ପ୍ରତି
ସେଇ କଣ୍ଟାଗୁଡିକରେ ଆଘାତ ପାଇ, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୀର ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ଶୃଣୁ ଵୀର ମମ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତ୍ଵଦ୍ଵଧାଶ୍ରିତାମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାଵଧାନେନ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵଯାତ୍ର ହି
ହେ ବୀର, ମୋର ଏହି ତ୍ୱରିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ଯାହା ତୋର ବିନାଶକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛି। ଏହା ଜାଣି, ଏଠାରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ବାଣେନାନେନ ଚେତ୍ତ୍ଵାଂ ଵୈ ନ କୁର୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଵର୍ଜିତମ୍ । ସତୀଂ ସଂଦୂଷ୍ଯ ଵନିତାଂ ଶୀଲାଚାରସୁଶୋଭିତାମ୍
ଏହି କଣ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମୁଁ ତୋତେ ମୃତ୍ୟୁଶୂନ୍ୟ କରିପାରିବିନାହିଁ—ଏକ ଶୀଳ ଓ ଆଚରଣରେ ଶୋଭିତ ନାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି—
ଯୋ ଲୋକଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଲୋକୈର୍ଯମସ୍ଯ ଵଶଵର୍ତିଭିଃ । ସ ଲୋକୋ ମମ ଵୈ ଭୂଯାତ୍ସତ୍ଯଂ ମମ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍
—ତେବେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ମୋର ହେଉ—ଏହି ମୋର ଶପଥ।
ଇତି ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜହାସ ପରଵୀରହା । ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଂ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ବୀର ହସିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ପୁଷ୍କଳ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ମୃତ୍ଯୁର୍ଵୈ ପ୍ରାଣିନାଂ ଭାଵ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଚ ସର୍ଵଦା । ତସ୍ମାନ୍ମେ ନିଧନେ ଦୁଃଖଂ ନାସ୍ତି ଶୂରଶିରୋମଣେ
ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ, ହେ ବୀରମଣି, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା କୃତା ଵୀର ତ୍ଵଯା ଵୀରତ୍ଵଶାଲିନା । ସା ସତ୍ଯୈଵ ପୁନର୍ମେଽଦ୍ଯ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ମହତ୍
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ସେଠିକି ଏକଦମ ସତ୍ୟ। ଏବେ ମୋର ମହାନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ତ୍ଵଦ୍ବାଣଂ ମଦ୍ଵଧୋଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ଚ୍ଛିଂଦ୍ଯାଂ ଯଦି ଚେଦହମ୍ । ତଦା ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଶୃଣୁ ମେ ସର୍ଵଵୀରାଭିମାନିନଃ
ତୁମର ମୋର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା କଣ୍ଟାକୁ ଯଦି ମୁଁ କାଟିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ, ହେ ସମସ୍ତ ବୀରଙ୍କ ଗର୍ବ, ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ତୀର୍ଥଂ ଜିଗମିଷୋର୍ଯୋ ଵୈ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵାଂତଵିଖଂଡନମ୍ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତାଦନ୍ଯଜ୍ଜାନାତି ଵ୍ରତମୁଚ୍ଚକୈଃ
ଯିଏ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ, କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ବ୍ରତ ଜାଣେ—
ତସ୍ଯ ପାପଂ ମମୈଵାସ୍ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପରିଘାତିନଃ । ଇତି ଵାକ୍ଯମୁଦୀର୍ଯୈଵ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତୋ ଧନୁର୍ଦଧେ
—ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞାଭଙ୍ଗର ପାପ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଏହିପରି କହି, ସେ ନିରବ ହେଲେ ଏବଂ ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ତଦାନେନ ନିଷଂଗାତ୍ସ୍ଵାଦୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସାଯକଂ ଵରମ୍ । କଥଯାମାସ ଵିଶଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଵଧାଵହମ୍
ତେବେ ସେ ନିଜ ତୁଣୀରୁ ଏକ ଉତ୍ତମ କଣ୍ଟା ଉଠାଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ।
ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ଯଦି ରାମାଂଘ୍ରିଯୁଗୁଲଂ ନିଷ୍କାପଟ୍ଯେନ ଚେତସା । ଉପାସିତଂ ମଯା ତର୍ହି ମମ ଵାକ୍ଯମୃତଂ ଭଵେତ୍
ପୁଷ୍କଳ କହିଲେ: ଯଦି ମୁଁ ନିଷ୍କଳୁଷ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳର ଉପାସନା କରିଛି, ତେବେ ମୋର କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ।
ଯଦି ସ୍ଵମହିଲାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ନାନ୍ଯାଂ ଜାନାମିଚେତସା । ତେନ ସତ୍ଯେନ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଭଵତୁ ସଂଗରେ
ଯଦି ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନୀ ସହ ରମି, ଅନ୍ୟା କୌଣସି ନାରୀକୁ ମନରେ ଆଣିନାହିଁ, ତେବେ ସେଇ ସତ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର କଥା ପୂରଣ ହେଉ।
ଇତି ଵାକ୍ଯମୁଦୀର୍ଯାଶୁ ବାଣଂ ଧନୁଷି ସଂଧିତମ୍ । କାଲାନଲୋପମଂ ଵୀରଶିରଶ୍ଛେଦନମାକ୍ଷିପତ୍
ଏପରି କହି, ସେ ତ୍ୱରିତ ଧନୁଷରେ କଣ୍ଟା ଲଗାଇ, ବିନାଶ ଅଗ୍ନି ପରି, ବୀରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
ତଂ ବାଣଂ ମୁକ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ସ ତୁ ରାଜସୁତୋ ବଲୀ । ବାଣଂ ଶରାସନେ ଧତ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ କାଲାନଲୋପମମ୍
ସେଇ କଣ୍ଟା ଛାଡ଼ାଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ନିଜ ଧନୁଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ବିନାଶ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳୁଥିବା ଏକ କଣ୍ଟା ଲଗାଇଲେ।
ତେନ ବାଣେନ ସଂଛିନ୍ନୋ ବାଣଃ ସ୍ଵଵଧଉଦ୍ଯତଃ । ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଚ୍ଛିନ୍ନେ ତସ୍ମିଞ୍ଛରେ ତଦା
ସେଇ କଣ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆସୁଥିବା କଣ୍ଟାକୁ କାଟିଦେଲେ; ଏହା କାଟିଯିବା ସହ ବଡ଼ ହାହାକାର ହେଲା।
ପରାର୍ଧଂ ପତିତଂ ଭୂମୌ ପୂର୍ଵାର୍ଧଂ ଫଲସଂଯୁତମ୍ । ଶିରୋଧରାଂ ଚକର୍ତାଶୁ ପଦ୍ମନାଲମିଵ କ୍ଷଣାତ୍
ଏକ ଅର୍ଧ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧ ତୀର ମୁଣ୍ଡ ସହ ଏକ କ୍ଷଣରେ ପଦ୍ମ ନାଳ ପରି ଗଳା କାଟିଦେଲା।
ତଦା ଭୂମୌ ପତଂତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ତସ୍ଯସୈନିକାଃ । ହାହାକୃତ୍ଵା ଭୃଶଂ ସର୍ଵେ ପଲାଯନପରାଗତାଃ
ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସେନା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ହାହାକାର କରି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ତନ୍ମସ୍ତକଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସକିରୀଟଂ ସକୁଂଡଲମ୍ । ଶୁଶୁଭେଽତୀଵ ପତିତଂ ଚଂଦ୍ରବିଂବଂ ଦିଵୋ ଯଥା
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲା; ଏହା ଏତେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରୁ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା।
ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତିତଂ ଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲୋ ଭରତାତ୍ମଜଃ । ଵ୍ଯଗାହତ ଵ୍ଯୂହମିମଂ ସର୍ଵଵୀରୈକଶୋଭିତମ୍
ତାଙ୍କୁ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖି, ଭରତଙ୍କ ପୁଅ ପୁଷ୍କଳ ସାହସରେ ଏହି ଅନେକ ବୀରମାନେ ଶୋଭିତ ଯୁଦ୍ଧବ୍ୟୂହକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ପୁତ୍ରଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ପତିତଂ ଵ୍ଯସୁମୁଦ୍ଧତମ୍ । ଵିଲଲାପ ଭୃଶଂ ରାଜା ସୁତଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତଃ
ଶେଷ କହିଲେ: ତାପରେ, ପୁଅକୁ ମୃତ ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ପୁଅର ଶୋକରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ବେସି କାନ୍ଦିଲେ।
ମୂର୍ଧ୍ନି ସଂତାଡଯାମାସ ପାଣିଭ୍ଯାମତିଦୁଃଖିତଃ । କମ୍ପମାନୋ ଭୃଶଂ ଚାଶ୍ରୂଣ୍ଯମୁଞ୍ଚନ୍ନଯନାବ୍ଜଯୋଃ
ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖରେ, ସେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡକୁ ହାତରେ ପିଟିଲେ, ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲା ଓ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମସଦୃଶ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିଲା।
ଗୃହୀତ୍ଵା ପତିତଂ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଚଂଦ୍ରବିଂବମନୋରମମ୍ । ପୁଷ୍କଲେଷୁ କ୍ଷତାସୃଗ୍ଭିଃ କ୍ଲିନ୍ନଂ କୁଂଡଲଶୋଭିତମ୍
ପଡ଼ିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମନୋହର ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ମୁହଁ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଆଘାତର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିଲା ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ରାଜା ଉଠାଇଲେ।
କୁଟିଲଭ୍ରୂଯୁଗଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସଂଦଷ୍ଟାଧରପଲ୍ଲଵମ୍ । ସ ଚୁଂବନ୍ମୁଖପଦ୍ମେନ ଵିଲପନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଭୂକୁଟି ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିଥିବା ଅଧରକୁ ଦେଖି, ରାଜା ପୁଅର ପଦ୍ମସଦୃଶ ମୁହଁକୁ ଚୁମ୍ବନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ:
ହା ପୁତ୍ର ଵୀର କଥମୁତ୍ସୁକଚେତସଂ ମାଂ । କିଂ ନେକ୍ଷସେ ଵିଶଦନେତ୍ରଯୁଗେନ ଶୂର । କିଂ ମଦ୍ଵିନୋଦକଥଯାରହିତସ୍ତ୍ଵମେଵ । ରୋଷୋଦଧିପ୍ଲୁତମନାଃ କିଲ ଲକ୍ଷ୍ଯସେ ଚ
ହା ପୁଅ, ମୋ ବୀର, ମୋ ହୃଦୟ ତୁମ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ଅଛି, ତଥାପି ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋତେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହାଁ? ତୁମ ମଧୁର କଥାରେ ଯେଉଁଠି ମୋ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଏବେ କାହିଁକି ତୁମ ମନ କ୍ରୋଧର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛ?
ଵଦ ପୁତ୍ର କଥଂ ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରବ୍ରୂଷେ ନ ହସନ୍ପୁନଃ । ଅମୃତୈର୍ମଧୁରାସ୍ଵାଦୈର୍ଵିନୋଦଯସି ପୁତ୍ରକ
କହ, ପୁଅ, ତୁମେ ହସି ମୁହଁରେ ଆଉ କାହିଁକି ମୋତେ କଥା କହୁନାହାଁ? ତୁମ ମଧୁର ଓ ଅମୃତ ସମାନ କଥାରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲ, ଏବେ କାହିଁକି ନୁହେଁ?
ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଶ୍ଵଂ ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ସିତଚାମରଶୋଭିତମ୍ । ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରେଣ ଶୋଭାଢ୍ଯଂ ତ୍ଯଜ ନିଦ୍ରାଂ ମହାମତେ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ଯାହା ଧଳା ଚାମର ଓ ସୁନାର ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସେଠାକୁ ଧର, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନିଦ୍ରାକୁ ଛାଡ଼।
ଏଷ ପ୍ରତାପଵିଶଦଃ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଃ ପରଂତପଃ । ଧନୁର୍ବିଭ୍ରତ୍ପୁରୋ ଭାତି ପୁଷ୍କଲଃ ପରଵୀରହା
ଏଠି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ପୁଷ୍କଳ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ଓ ସାହସରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇ, ବନ୍ଧା ବାଣ ନେଇ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ବୀର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଏନଂ ଵାରଯ ସତ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ବାଣୈଃ କୋଦଂଡନିର୍ଗତୈଃ । କଥଂ ତ୍ଵଂ ରଣମଧ୍ଯେ ଵୈ ଶେତେ ଵୀରଵିମୋହିତଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଯାହା କୋଦଣ୍ଡରୁ ଛୁଟିଛି, ସେଥିରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକ; ବୀର, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝରେ କିପରି ମୋହିତ ହୋଇ ଶୋଇଛ?