ଭ୍ରାଂତ୍ଵା ସରଥଵର୍ଯସ୍ତୁ ନଭସି ତ୍ଵରଯାନ୍ଵିତଃ । ଯାଵତ୍ସ୍ଥିତିଂ ନ ଲଭତେ ତାଵନ୍ମୁକ୍ତୋଽପରଃ ଶରଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥ ସହିତ ଆକାଶରେ ତ୍ୱରିତ ଘୁଞ୍ଚି, ଏଯାଏଁ ସେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ଫେରିପାରିନଥିଲେ, ଆଉ ଏକ ବାଣ ଛାଡ଼ାଯିବା ସହିତ।
ପୁନଶ୍ଚ ପରିବଭ୍ରାମ ରଥଃ ସୂତସମନ୍ଵିତଃ । ତତ୍କର୍ମଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵିସ୍ମଯମାପ ସଃ
ପୁଣି ରଥ ସାରଥି ସହିତ ଘୁଞ୍ଚିଲା; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜା ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ନେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
କଥଂଚିତ୍ସ୍ଥିତିମପ୍ଯାପ ପୁଷ୍କଲଃ ପରଵୀରହା । ରଥଂ ଜଘାନ ବାଣୈଶ୍ଚ ସସୂତହଯମସ୍ଯ ଚ
କିଛିପରି ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ଦା କରୁଥିବା ପୁଷ୍କଳ, ସେହି ପକ୍ଷର ରଥ, ସାରଥି ଓ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ସଭଗ୍ନସ୍ଯଂଦନୋ ଵୀରଃ ପୁନରନ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରିତଃ । ସୋଽପି ଭଗ୍ନଃ ଶରୈରାଶୁ ପୁଷ୍କଲେନ ରଣାଂଗଣେ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥରୁ ତାଲି ଏକ ଅନ୍ୟ ରଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ରଥକୁ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କଳ ତୀବ୍ର ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ପୁନରନ୍ଯଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯାଵଦାଯାତି ସଂମୁଖମ୍ । ତାଵଦ୍ବଭଂଜ ନିଶିତୈଃ ସାଯକୈସ୍ତଦ୍ରଥଂ ପୁନଃ
ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ରଥ ଚଢ଼ି, ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିବା ସହିତ, ସେ ରଥକୁ ମଧ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଏଵଂ ଦଶ ରଥା ଭଗ୍ନା ନୃପତେରାତ୍ମଜସ୍ଯ ହି । ପୁଷ୍କଲେନ ତୁ ଵୀରେଣ ମହାସଂଯୁଗଶାଲିନା
ଏପରି ଭାବେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଦଶଟି ରଥ ପୁଷ୍କଳ, ମହାସଂଗ୍ରାମର ନିପୁଣ ଯୋଦ୍ଧା, ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତଦା ଚିତ୍ରାଂଗକଃ ସଂଖ୍ଯେ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵିଚିତ୍ରିତେ । ଆଜଗାମ ହ ଵେଗେନ ପୁଷ୍କଲଂ ପ୍ରତି ଯୋଧିତୁମ୍
ତାପରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗକ, ଅଲଙ୍କୃତ ରଥରେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ି, ବେଗରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଲେ।
ପୁଷ୍କଲଂ ପଂଚଭିର୍ବାଣୈସ୍ତାଡଯାମାସ ସଂଯୁଗେ । ତୈର୍ବାଣୈର୍ନିହତୋଽତ୍ଯତଂ ଵିଵ୍ଯଥେ ଭରତାତ୍ମଜଃ
ସେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସେ ବାଣରେ ଘାୟଳ ହୋଇ, ଭାରତଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ସକ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚାପମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ବାଣାନ୍ଦଶ ଶିତାନ୍ମହାନ୍ । ମୁମୋଚ ହୃଦଯେ ତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଣପୁଂଖସୁଶୋଭିତାନ୍
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖ ବାଣ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତେ ବାଣାଃ ପପୁରେତସ୍ଯ ରୁଧିରଂ ବହୁଦାରୁଣାଃ । ପୀତ୍ଵା ପେତୁଃ କ୍ଷିତୌ କୂଟସାକ୍ଷିଣଃ ପୂର୍ଵଜା ଇଵ
ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଭୟାନକ ଏବଂ ଦାରୁଣ, ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ସାକ୍ଷୀ ହେଲେ।
ତଦା ଚିତ୍ରାଂଗକଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭଲ୍ଲାନ୍ପଂଚ ସମାଦଦେ । ମୁମୋଚ ଭାଲେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ ମହୌଜସଃ
ତେବେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗକ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପାଞ୍ଚଟି କଣ୍ଟା ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡିକୁ ବଳଶାଳୀ ଭରତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତୈର୍ଭଲ୍ଲୈରାହତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରାସନଵରେ ଶରମ୍ । ଦଧତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାମକରୋଚ୍ଚିତ୍ରାଂଗନିଧନଂ ପ୍ରତି
ସେଇ କଣ୍ଟାଗୁଡିକରେ ଆଘାତ ପାଇ, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୀର ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ଶୃଣୁ ଵୀର ମମ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତ୍ଵଦ୍ଵଧାଶ୍ରିତାମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାଵଧାନେନ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵଯାତ୍ର ହି
ହେ ବୀର, ମୋର ଏହି ତ୍ୱରିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ଯାହା ତୋର ବିନାଶକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛି। ଏହା ଜାଣି, ଏଠାରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ବାଣେନାନେନ ଚେତ୍ତ୍ଵାଂ ଵୈ ନ କୁର୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଵର୍ଜିତମ୍ । ସତୀଂ ସଂଦୂଷ୍ଯ ଵନିତାଂ ଶୀଲାଚାରସୁଶୋଭିତାମ୍
ଏହି କଣ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମୁଁ ତୋତେ ମୃତ୍ୟୁଶୂନ୍ୟ କରିପାରିବିନାହିଁ—ଏକ ଶୀଳ ଓ ଆଚରଣରେ ଶୋଭିତ ନାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି—
ଯୋ ଲୋକଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଲୋକୈର୍ଯମସ୍ଯ ଵଶଵର୍ତିଭିଃ । ସ ଲୋକୋ ମମ ଵୈ ଭୂଯାତ୍ସତ୍ଯଂ ମମ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍
—ତେବେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ମୋର ହେଉ—ଏହି ମୋର ଶପଥ।
ଇତି ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜହାସ ପରଵୀରହା । ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଂ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ବୀର ହସିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ପୁଷ୍କଳ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ମୃତ୍ଯୁର୍ଵୈ ପ୍ରାଣିନାଂ ଭାଵ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଚ ସର୍ଵଦା । ତସ୍ମାନ୍ମେ ନିଧନେ ଦୁଃଖଂ ନାସ୍ତି ଶୂରଶିରୋମଣେ
ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ, ହେ ବୀରମଣି, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା କୃତା ଵୀର ତ୍ଵଯା ଵୀରତ୍ଵଶାଲିନା । ସା ସତ୍ଯୈଵ ପୁନର୍ମେଽଦ୍ଯ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ମହତ୍
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ସେଠିକି ଏକଦମ ସତ୍ୟ। ଏବେ ମୋର ମହାନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ତ୍ଵଦ୍ବାଣଂ ମଦ୍ଵଧୋଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ଚ୍ଛିଂଦ୍ଯାଂ ଯଦି ଚେଦହମ୍ । ତଦା ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଶୃଣୁ ମେ ସର୍ଵଵୀରାଭିମାନିନଃ
ତୁମର ମୋର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା କଣ୍ଟାକୁ ଯଦି ମୁଁ କାଟିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ, ହେ ସମସ୍ତ ବୀରଙ୍କ ଗର୍ବ, ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ତୀର୍ଥଂ ଜିଗମିଷୋର୍ଯୋ ଵୈ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵାଂତଵିଖଂଡନମ୍ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତାଦନ୍ଯଜ୍ଜାନାତି ଵ୍ରତମୁଚ୍ଚକୈଃ
ଯିଏ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ, କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ବ୍ରତ ଜାଣେ—
ତସ୍ଯ ପାପଂ ମମୈଵାସ୍ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପରିଘାତିନଃ । ଇତି ଵାକ୍ଯମୁଦୀର୍ଯୈଵ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତୋ ଧନୁର୍ଦଧେ
—ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞାଭଙ୍ଗର ପାପ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ୁ। ଏହିପରି କହି, ସେ ନିରବ ହେଲେ ଏବଂ ଧନୁଷ ଧରିଲେ।
ତଦାନେନ ନିଷଂଗାତ୍ସ୍ଵାଦୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସାଯକଂ ଵରମ୍ । କଥଯାମାସ ଵିଶଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଵଧାଵହମ୍
ତେବେ ସେ ନିଜ ତୁଣୀରୁ ଏକ ଉତ୍ତମ କଣ୍ଟା ଉଠାଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ।
ପୁଷ୍କଲ ଉଵାଚ। ଯଦି ରାମାଂଘ୍ରିଯୁଗୁଲଂ ନିଷ୍କାପଟ୍ଯେନ ଚେତସା । ଉପାସିତଂ ମଯା ତର୍ହି ମମ ଵାକ୍ଯମୃତଂ ଭଵେତ୍
ପୁଷ୍କଳ କହିଲେ: ଯଦି ମୁଁ ନିଷ୍କଳୁଷ ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳର ଉପାସନା କରିଛି, ତେବେ ମୋର କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ।
ଯଦି ସ୍ଵମହିଲାଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ନାନ୍ଯାଂ ଜାନାମିଚେତସା । ତେନ ସତ୍ଯେନ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଭଵତୁ ସଂଗରେ
ଯଦି ମୁଁ ନିଜ ଜୀବନୀ ସହ ରମି, ଅନ୍ୟା କୌଣସି ନାରୀକୁ ମନରେ ଆଣିନାହିଁ, ତେବେ ସେଇ ସତ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର କଥା ପୂରଣ ହେଉ।
ଇତି ଵାକ୍ଯମୁଦୀର୍ଯାଶୁ ବାଣଂ ଧନୁଷି ସଂଧିତମ୍ । କାଲାନଲୋପମଂ ଵୀରଶିରଶ୍ଛେଦନମାକ୍ଷିପତ୍
ଏପରି କହି, ସେ ତ୍ୱରିତ ଧନୁଷରେ କଣ୍ଟା ଲଗାଇ, ବିନାଶ ଅଗ୍ନି ପରି, ବୀରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
ତଂ ବାଣଂ ମୁକ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ସ ତୁ ରାଜସୁତୋ ବଲୀ । ବାଣଂ ଶରାସନେ ଧତ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ କାଲାନଲୋପମମ୍
ସେଇ କଣ୍ଟା ଛାଡ଼ାଯିବାକୁ ଦେଖି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ନିଜ ଧନୁଷରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ବିନାଶ ଅଗ୍ନି ପରି ଜଳୁଥିବା ଏକ କଣ୍ଟା ଲଗାଇଲେ।
ତେନ ବାଣେନ ସଂଛିନ୍ନୋ ବାଣଃ ସ୍ଵଵଧଉଦ୍ଯତଃ । ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀଚ୍ଛିନ୍ନେ ତସ୍ମିଞ୍ଛରେ ତଦା
ସେଇ କଣ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆସୁଥିବା କଣ୍ଟାକୁ କାଟିଦେଲେ; ଏହା କାଟିଯିବା ସହ ବଡ଼ ହାହାକାର ହେଲା।
ପରାର୍ଧଂ ପତିତଂ ଭୂମୌ ପୂର୍ଵାର୍ଧଂ ଫଲସଂଯୁତମ୍ । ଶିରୋଧରାଂ ଚକର୍ତାଶୁ ପଦ୍ମନାଲମିଵ କ୍ଷଣାତ୍
ଏକ ଅର୍ଧ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧ ତୀର ମୁଣ୍ଡ ସହ ଏକ କ୍ଷଣରେ ପଦ୍ମ ନାଳ ପରି ଗଳା କାଟିଦେଲା।
ତଦା ଭୂମୌ ପତଂତଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ତସ୍ଯସୈନିକାଃ । ହାହାକୃତ୍ଵା ଭୃଶଂ ସର୍ଵେ ପଲାଯନପରାଗତାଃ
ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସେନା ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ହାହାକାର କରି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ତନ୍ମସ୍ତକଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସକିରୀଟଂ ସକୁଂଡଲମ୍ । ଶୁଶୁଭେଽତୀଵ ପତିତଂ ଚଂଦ୍ରବିଂବଂ ଦିଵୋ ଯଥା
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲା; ଏହା ଏତେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରୁ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା।