ନାଦାନଂ ନ ଚ ସଂଧାନଂ ନ ମୋଚନମଥାପି ଵା । ଦୃଷ୍ଟଂ ତାଵେଵ ସଂଦୃଷ୍ଟୌ କୁଂଡଲୀକୃତଚାପିନୌ
ସେଠାରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଟାଣିବା, ବାଣ ଲଗାଇବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିବାର କୌଣସି ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉନଥିଲା; ଦେଖାଯାଉଥିଲା କେବଳ ସେଇ ଦୁଇଁଜଣ, ଧନୁଷ୍ୟ ମୁଡ଼ି ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଆମନା-ସାମନା ହେଉଥିଲେ।
ତଦାସୌ ପୁଷ୍କଲଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରାଣାଂ ଶତକେନ ତମ୍ । ଵିଵ୍ଯାଧ ଵକ୍ଷଃସ୍ଥଲକେ ମହାଯୋଦ୍ଧାରମୁଦ୍ଭଟମ୍
ସେତେବେଳେ ପୁଷ୍କଳ ରାଗରେ ଭରି, ଏକଶେ ବାଣ ଦେଇ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ ବିରାଟ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ।
ଚିତ୍ରାଂଗସ୍ତାଞ୍ଶରାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚିଚ୍ଛେଦ ତିଲଶଃ କ୍ଷଣାତ୍ । ତାଡଯାମାସ ଚାଂଗେଷୁ ପୁଷ୍କଲଂ ଶିତସାଯକୈଃ
ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ତୁରନ୍ତ ସେହି ସମସ୍ତ ତୀରକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଟୁକୁଡାରେ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ଦେହରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭଲଭଳି ଘାତ କଲେ।
ପୁଷ୍କଲସ୍ତଦ୍ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଭ୍ରାମକାସ୍ତ୍ରେଣ ଶୋଭିନା । ନଭସି ଭ୍ରାମଯାମାସ ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ପୁଷ୍କଳ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଘୁର୍ଣ୍ଣି ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେହି ଦିବ୍ୟ ରଥକୁ ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେଲେ; ଏହା ଦେଖି ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗିଲା।
ଭ୍ରାଂତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରଂ ତୁ ସରଥୋ ହଯସଂଯୁତଃ । ସ୍ଥିତିର୍ଲେଭେତିକଷ୍ଟେନ ସଂଧୃତୋ ରଣମଂଡଲେ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଘୁଞ୍ଚି, ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ ଥିବା ସେହି ରଥ କଷ୍ଟରେ ରଣମଞ୍ଚରେ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରି ପାଇଲା।
ସ ଚାସ୍ଯ ଵିକ୍ରମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିତ୍ରାଂଗଃ କୁପିତୋ ଭୃଶମ୍ । ଉଵାଚ ପୁଷ୍କଲଂ ଧୀମାନ୍ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଵିଶାରଦଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖି ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ବହୁତ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଚିତ୍ରାଂଗ ଉଵାଚ। ତ୍ଵଯା ସାଧୁକୃତଂ କର୍ମ ସୁଭଟୈର୍ଯୁଧିସଂମତମ୍ । ମଦ୍ରଥୋ ଵାଜିସଂଯୁକ୍ତୋ ଭ୍ରାମିତୋ ନଭସି କ୍ଷଣମ୍
ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ କହିଲେ: "ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କଲା, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ମୋ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥକୁ ତୁମେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେଲା।"
ପରାକ୍ରମଂ ସମୀକ୍ଷସ୍ଵ ମମାପି ସୁଭଟେରିତମ୍ । ଆକାଶଚାରୀ ତୁ ଭଵାନ୍ଭଵତ୍ଵମରପୂଜିତଃ
"ଏବେ ମୋର ପ୍ରତାପ ଦେଖ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ସତ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ଚଳିବାକୁ ସମର୍ଥ, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ପୂଜିତ, ସେପରି ସମ୍ମାନ ପାଉ।"
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମୁମୋଚାସ୍ତ୍ରଂ ରଣେ ପରମଦାରୁଣମ୍ । ଧନୁଷା ପରମାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଧର୍ମଵିଦୁତ୍ତମଃ
ଏପରି କହି ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଭୟାନକ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତେନ ବାଣେନ ସଂଵିଦ୍ଧଃ ଖେ ବଭ୍ରାମ ପତଂଗଵତ୍ । ସରଥଃ ସହଯଃ ସଂଖ୍ଯେ ସଧ୍ଵଜଶ୍ଚ ସସାରଥିଃ
ସେହି ବାଣରେ ଘାୟଳ ହୋଇ, ସେ ପତଙ୍ଗ ପରି ଆକାଶରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ; ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ପତାକା ଓ ସାରଥି ସହିତ ସମ୍ଗ୍ର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଘଟିଲା।
ଭ୍ରାଂତ୍ଵା ସରଥଵର୍ଯସ୍ତୁ ନଭସି ତ୍ଵରଯାନ୍ଵିତଃ । ଯାଵତ୍ସ୍ଥିତିଂ ନ ଲଭତେ ତାଵନ୍ମୁକ୍ତୋଽପରଃ ଶରଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥ ସହିତ ଆକାଶରେ ତ୍ୱରିତ ଘୁଞ୍ଚି, ଏଯାଏଁ ସେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ଫେରିପାରିନଥିଲେ, ଆଉ ଏକ ବାଣ ଛାଡ଼ାଯିବା ସହିତ।
ପୁନଶ୍ଚ ପରିବଭ୍ରାମ ରଥଃ ସୂତସମନ୍ଵିତଃ । ତତ୍କର୍ମଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵିସ୍ମଯମାପ ସଃ
ପୁଣି ରଥ ସାରଥି ସହିତ ଘୁଞ୍ଚିଲା; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ରାଜା ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ନେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
କଥଂଚିତ୍ସ୍ଥିତିମପ୍ଯାପ ପୁଷ୍କଲଃ ପରଵୀରହା । ରଥଂ ଜଘାନ ବାଣୈଶ୍ଚ ସସୂତହଯମସ୍ଯ ଚ
କିଛିପରି ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ଦା କରୁଥିବା ପୁଷ୍କଳ, ସେହି ପକ୍ଷର ରଥ, ସାରଥି ଓ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ସଭଗ୍ନସ୍ଯଂଦନୋ ଵୀରଃ ପୁନରନ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରିତଃ । ସୋଽପି ଭଗ୍ନଃ ଶରୈରାଶୁ ପୁଷ୍କଲେନ ରଣାଂଗଣେ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥରୁ ତାଲି ଏକ ଅନ୍ୟ ରଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ରଥକୁ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍କଳ ତୀବ୍ର ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ପୁନରନ୍ଯଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଯାଵଦାଯାତି ସଂମୁଖମ୍ । ତାଵଦ୍ବଭଂଜ ନିଶିତୈଃ ସାଯକୈସ୍ତଦ୍ରଥଂ ପୁନଃ
ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ରଥ ଚଢ଼ି, ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିବା ସହିତ, ସେ ରଥକୁ ମଧ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଏଵଂ ଦଶ ରଥା ଭଗ୍ନା ନୃପତେରାତ୍ମଜସ୍ଯ ହି । ପୁଷ୍କଲେନ ତୁ ଵୀରେଣ ମହାସଂଯୁଗଶାଲିନା
ଏପରି ଭାବେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଦଶଟି ରଥ ପୁଷ୍କଳ, ମହାସଂଗ୍ରାମର ନିପୁଣ ଯୋଦ୍ଧା, ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତଦା ଚିତ୍ରାଂଗକଃ ସଂଖ୍ଯେ ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵିଚିତ୍ରିତେ । ଆଜଗାମ ହ ଵେଗେନ ପୁଷ୍କଲଂ ପ୍ରତି ଯୋଧିତୁମ୍
ତାପରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗକ, ଅଲଙ୍କୃତ ରଥରେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦଢ଼ି, ବେଗରେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଲେ।
ପୁଷ୍କଲଂ ପଂଚଭିର୍ବାଣୈସ୍ତାଡଯାମାସ ସଂଯୁଗେ । ତୈର୍ବାଣୈର୍ନିହତୋଽତ୍ଯତଂ ଵିଵ୍ଯଥେ ଭରତାତ୍ମଜଃ
ସେ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସେ ବାଣରେ ଘାୟଳ ହୋଇ, ଭାରତଙ୍କ ପୁଅ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ।
ସକ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚାପମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ବାଣାନ୍ଦଶ ଶିତାନ୍ମହାନ୍ । ମୁମୋଚ ହୃଦଯେ ତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଣପୁଂଖସୁଶୋଭିତାନ୍
କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁବର୍ଣ୍ଣପଙ୍ଖ ବାଣ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତେ ବାଣାଃ ପପୁରେତସ୍ଯ ରୁଧିରଂ ବହୁଦାରୁଣାଃ । ପୀତ୍ଵା ପେତୁଃ କ୍ଷିତୌ କୂଟସାକ୍ଷିଣଃ ପୂର୍ଵଜା ଇଵ
ସେ ବାଣଗୁଡ଼ିକ ଭୟାନକ ଏବଂ ଦାରୁଣ, ତାଙ୍କ ରକ୍ତ ପିଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ସାକ୍ଷୀ ହେଲେ।
ତଦା ଚିତ୍ରାଂଗକଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭଲ୍ଲାନ୍ପଂଚ ସମାଦଦେ । ମୁମୋଚ ଭାଲେ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭରତସ୍ଯ ମହୌଜସଃ
ତେବେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗକ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପାଞ୍ଚଟି କଣ୍ଟା ଉଠାଇଲେ ଏବଂ ସେଗୁଡିକୁ ବଳଶାଳୀ ଭରତଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଲଲାଟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ତୈର୍ଭଲ୍ଲୈରାହତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରାସନଵରେ ଶରମ୍ । ଦଧତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାମକରୋଚ୍ଚିତ୍ରାଂଗନିଧନଂ ପ୍ରତି
ସେଇ କଣ୍ଟାଗୁଡିକରେ ଆଘାତ ପାଇ, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୀର ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ଶୃଣୁ ଵୀର ମମ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ତ୍ଵଦ୍ଵଧାଶ୍ରିତାମ୍ । ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାଵଧାନେନ ଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵଯାତ୍ର ହି
ହେ ବୀର, ମୋର ଏହି ତ୍ୱରିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ଯାହା ତୋର ବିନାଶକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛି। ଏହା ଜାଣି, ଏଠାରେ ସଚେତନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କର।
ବାଣେନାନେନ ଚେତ୍ତ୍ଵାଂ ଵୈ ନ କୁର୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଵର୍ଜିତମ୍ । ସତୀଂ ସଂଦୂଷ୍ଯ ଵନିତାଂ ଶୀଲାଚାରସୁଶୋଭିତାମ୍
ଏହି କଣ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମୁଁ ତୋତେ ମୃତ୍ୟୁଶୂନ୍ୟ କରିପାରିବିନାହିଁ—ଏକ ଶୀଳ ଓ ଆଚରଣରେ ଶୋଭିତ ନାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି—
ଯୋ ଲୋକଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଲୋକୈର୍ଯମସ୍ଯ ଵଶଵର୍ତିଭିଃ । ସ ଲୋକୋ ମମ ଵୈ ଭୂଯାତ୍ସତ୍ଯଂ ମମ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତମ୍
—ତେବେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଯମଙ୍କ ଅଧୀନ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକ ମୋର ହେଉ—ଏହି ମୋର ଶପଥ।
ଇତି ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜହାସ ପରଵୀରହା । ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ପୁଷ୍କଲଂ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ବୀର ହସିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ପୁଷ୍କଳ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ମୃତ୍ଯୁର୍ଵୈ ପ୍ରାଣିନାଂ ଭାଵ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ଚ ସର୍ଵଦା । ତସ୍ମାନ୍ମେ ନିଧନେ ଦୁଃଖଂ ନାସ୍ତି ଶୂରଶିରୋମଣେ
ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରେ ଏବଂ ସବୁବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ, ହେ ବୀରମଣି, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଯା କୃତା ଵୀର ତ୍ଵଯା ଵୀରତ୍ଵଶାଲିନା । ସା ସତ୍ଯୈଵ ପୁନର୍ମେଽଦ୍ଯ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ମହତ୍
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛ, ସେଠିକି ଏକଦମ ସତ୍ୟ। ଏବେ ମୋର ମହାନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ତ୍ଵଦ୍ବାଣଂ ମଦ୍ଵଧୋଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ନ ଚ୍ଛିଂଦ୍ଯାଂ ଯଦି ଚେଦହମ୍ । ତଦା ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଶୃଣୁ ମେ ସର୍ଵଵୀରାଭିମାନିନଃ
ତୁମର ମୋର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା କଣ୍ଟାକୁ ଯଦି ମୁଁ କାଟିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ, ହେ ସମସ୍ତ ବୀରଙ୍କ ଗର୍ବ, ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ।
ତୀର୍ଥଂ ଜିଗମିଷୋର୍ଯୋ ଵୈ କୁର୍ଯାତ୍ସ୍ଵାଂତଵିଖଂଡନମ୍ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତାଦନ୍ଯଜ୍ଜାନାତି ଵ୍ରତମୁଚ୍ଚକୈଃ
ଯିଏ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ, କିମ୍ବା ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ବ୍ରତ ଜାଣେ—