ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁବାହୁଭୂପତେଃ । କ୍ରୌଂଚାଖ୍ଯସଦ୍ଵ୍ଯୂହଵିଶେଷମାଦଧାତ୍ । ଯନ୍ନୋ ଵିଶଂତେ ସହସା ରିପୋର୍ଗଣା । ମହାବଲାଃ ଶସ୍ତ୍ରସମୂହଧାରିଣଃ
ସୁବାହୁ ରାଜାଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେ 'କ୍ରଉଞ୍ଚ' ବ୍ୟୁହର ବିଶେଷ ଗଠନ କଲେ, ଯାହାରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ହଠାତ୍ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ।
ମୁଖେ ସୁକେତୁସ୍ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଗଲେ ଚିତ୍ରାଂଗସଂଜ୍ଞକଃ । ପକ୍ଷଯୋ ରାଜପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ପୁଚ୍ଛେ ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ସେ ବ୍ୟୁହର ମୁଣ୍ଡରେ ସୁକେତୁ ଥିଲେ, ଗଳାରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପୁଛରେ ରାଜା ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ମଧ୍ଯେ ସୈନ୍ଯଂ ମହତ୍ତସ୍ଯ ଚତୁରଂଗୈସ୍ତୁ ଶୋଭିତମ୍ । କୃତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ରାଜ୍ଞେ କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହଂ ଵିଚିତ୍ରିତମ୍
ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ଚାରି ପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଚମତ୍କାର କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଗଠନ କରି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ରାଜା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁସନ୍ନଦ୍ଧଂ କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହଂ ସୁନିର୍ମିତମ୍ । ରଣାଯ ସ୍ଵମତିଂ ଚକ୍ରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନକଟକେ ସ୍ଥିତୈଃ
ରାଜା ସୁନିଯୋଜିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଠିତ କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହକୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଶିବିରରେ ଥିବା ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଦ୍ବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀଷଣାକୃତିମେଘଵତ୍ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ—ଏହା ଘନ ମେଘ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଅନେକ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଏବଂ ପଦାତି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା।
ସୁମତିଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋଗଂଭୀରଶବ୍ଦଯୁକ୍ । ନାନାଵାକ୍ଯଵିଚାରଜ୍ଞୈଃ ପଂଡିତୈଃ ପରିସେଵିତଃ
ସେ ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ନାନା କଥା ବିଚାର କରିପାରୁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ସୁମତେ କସ୍ଯ ନଗରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମେ ହଯସତ୍ତମଃ । ବଲମେତନ୍ନିରୀକ୍ଷେହଂ ପଯୋଦଧିତରଂଗଵତ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ: ସୁମତି, ମୋର ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା କେଉଁ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି? ଏହି ସେନାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ସାହିତ।
କସ୍ଯୈତଦ୍ବଲମୁଦ୍ଧର୍ଷଂ ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତମ୍ । ପୁରତୋ ଭାତି ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତମାଦରାତ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ସେନା କାହାର? ଏହା ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହରେ ତିଜିଛି।
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାଵତ୍ପୃଚ୍ଛତୋ ମମ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧସଂସ୍ଥାଯୈ ନିର୍ଦିଶାମି ସ୍ଵକାନ୍ଭଟାନ୍
ମୁଁ ପଚାରୁଥିବା ଭଳି ଏହା ସବୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ମତେ କୁହ, ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ମୋର ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବି।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁମତିଃ ଶୁଭବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଵୈରିତାପନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ସୁମତି ଆନନ୍ଦରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଚକ୍ରାଂକା ନଗରୀ ରାଜନ୍ଵର୍ତତେ ସଵିଧେ ଶୁଭା । ଯସ୍ଯାଂ ସଂତି ନରାଃ ପାପରହିତା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିତଃ
ସୁମତି କହିଲେ, ରାଜାନ୍, ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଅତି ଶୁଭ୍ର ନଗର ଅଛି, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ବସୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ।
ତସ୍ଯାଃ ପୁର୍ଯାଃ ପତିରଯଂ ସୁବାହୁର୍ଧର୍ମଵିତ୍ତମଃ । ତଵାଯଂ ପୁରତୋ ଭାତି ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମାଵୃତଃ
ସେଇ ନଗରର ମାଲିକ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ସୁବାହୁ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ। ସେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ଘିରି ଦଢ଼ିଆ ହେଇ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ସ୍ଵଦାରନିରତୋ ନିତ୍ଯଂ ପରଦାରପରାଙ୍ମୁଖଃ । ଵିଷ୍ଣୋଃ କଥାସ୍ଯ କର୍ଣସ୍ଥାନା ପରାର୍ଥପ୍ରକାଶିନୀ
ସେ ସଦା ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଦେଖି ମୁହଁ ଫେରାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ସେମାନଙ୍କ କାନରେ ସଦା ରହେ, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଲ ଦେଖାଏ।
ପରସ୍ଵଂ ନ ସମାଦତ୍ତେ ଷଷ୍ଠାଂଶାଦଧିକଂ ନୃପଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ୍ଯୈଵ ପୂଜ୍ଯଂତେ ତେନ ଧର୍ମିଣା
ଏହି ଧର୍ମିକ ରାଜା କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ନେନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଛଅଂଶରୁ ଅଧିକ କିଛି ନେନାହାନ୍ତି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ନିତ୍ଯଂ ସେଵାରତୋ ଵିଷ୍ଣୁପାଦପଦ୍ମମଧୁଵ୍ରତଃ । ଏଷ ସ୍ଵଧର୍ମନିରତଃ ପରଧର୍ମପରାଙ୍ମୁଖଃ
ସେ ସଦା ସେବାରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଆସକ୍ତ। ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଅନ୍ୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଦୂରେ।
ଏତସ୍ଯ ବଲତୁଲ୍ଯଂ ହି ନ ଵୀରାଣାଂ ବଲଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ପୁତ୍ରସ୍ଯ ପତନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୋଷଶୋକସମାକୁଲଃ
ଏହାର ଶକ୍ତି ସମାନ କୌଣସି ବୀରଙ୍କ ପାଖରେ ନାହିଁ। ପୁଅର ପତନ ଶୁଣି ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ଚତୁରଂଗସମେତୋଽଯଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ତଵାପି ଵୀରା ବହଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିମୁଖା ଅମୂନ୍
ସେ ଚତୁର୍ଅଙ୍ଗ ସେନା ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ତୁମ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବୀର ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି ପ୍ରମୁଖ।
ଜେଷ୍ଯଂତି ଶସ୍ତ୍ରସଂଘେନ ନିର୍ଦିଶାଶୁ ପରଂ ହି ତାନ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚ ସ୍ଵଭଟାନ୍ଵରାନ୍
ସେମାନେ ଶସ୍ତ୍ରର ଭାରି ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ହରାଇଦେବେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି କଥା ଶୁଣି ନିଜ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସେନାନୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରଣପ୍ରାପ୍ତିଭଵୋଦ୍ଧର୍ଷପୂରପୂରିତମାନସାନ୍ । କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହୋଽଦ୍ଯ ରଚିତଃ ସୁବାହୁପରିସୈନିକୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ମନରେ ଉତ୍ସାହର ଲହରି ଭରି ଯାଇଛି। ଆଜି ସୁବାହୁଙ୍କ ସେନା ଦ୍ୱାରା କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଗଠିତ ହୋଇଛି।
ମୁଖପକ୍ଷସ୍ଥିତା ଯୋଧାସ୍ତାନ୍କୋ ଭେତ୍ସ୍ଯତି ଶସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଯସ୍ଯ ଭେଦେ ନିଜା ଶକ୍ତିର୍ଯୋ ଵୀର ଵିଜଯୋଦ୍ଯତଃ
ବ୍ୟୁହର ପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ରର ଦକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି ସେମାନେକୁ ଭାଙ୍ଗିବେ। ଯିଏ ଏହି ଦଳକୁ ଭେଦିବାକୁ ଶକ୍ତି ରଖେ, ସେହି ବୀର ବିଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ।
ସ ଗୃହ୍ଣାତୁ ମଦୀଯାଦ୍ଧି ପାଣିପଦ୍ମାଚ୍ଚ ଵୀଟକମ୍ । ତଦା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିର୍ଵୀରୋ ଜଗ୍ରାହ କ୍ରୌଂଚଭେଦନେ
ସେ ମୋର ପଦ୍ମପରି ହାତରୁ ଦଣ୍ଡ ନିଅନ୍ତୁ। ତାପରେ ବୀର ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଧରିଲେ।
ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଵୀରୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ରାଜନ୍ଯାସ୍ଯେଽହଂ କ୍ରୌଂଚଭେଦନେ
ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଅନେକ ବୀରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘିରି ରହିଲେ। ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବି।'
ଭାର୍ଗଵଃ ପୂର୍ଵମେଵାସୀତ୍କ୍ରୌଂଚଭେତ୍ତା ତଥା ହ୍ଯହମ୍ । ତଥାନ୍ଯଂ ଵୀରମାଵୋଚତ୍କୋଽସ୍ଯ ସାର୍ଧଂ ଗମିଷ୍ଯତି
'ଭାର୍ଗବ ପ୍ରଥମେ କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ତାହା କରିବି।' ତାପରେ ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବୀରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'କିଏ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯିବେ?'
ପୁଷ୍କଲଃ ପୃଷ୍ଠତସ୍ତସ୍ଯ ଯାତୁଂ ଚକ୍ରେ ମତିଂ ତତଃ । ରିପୁତାପୋ ନୀଲରତ୍ନ ଉଗ୍ରାଶ୍ଵୋ ଵୀରମର୍ଦନଃ
ତାପରେ ପୁଷ୍କଳ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯିବାକୁ ମନସ୍କ ହେଲେ। ରିପୁତାପ, ନୀଳରତ୍ନ, ଉଗ୍ରାଶ୍ୱ ଓ ବୀରମର୍ଦ୍ଦନ ମଧ୍ୟ।
ସର୍ଵେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସଂଦେଶାଦ୍ଯଯୁସ୍ତତ୍କ୍ରୌଂଚଭେଦନେ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋଽପି ରଥସ୍ଥଶ୍ଚ ସର୍ଵାଯୁଧଧରଃ ପରଃ
ସମସ୍ତେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେଇ କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଗଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ନିଜେ ରଥରେ ଉପରେ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି।
ପୃଷ୍ଠତୋଽସ୍ଯ ପରୀଯାଯ ବହୁଭିଃ ସୈନିକୈର୍ଵୃତଃ । ତଦା ପ୍ରଚଲିତୌ ଦୃଷ୍ଟାଵନ୍ଯୋନ୍ଯବଲଵାରିଧୀ
ସେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଅନେକ ସେନା ଘିରି ଚାଲିଲେ। ତାପରେ ଦୁଇଟି ସେନା ଏକାଉଁଠି ଆଗେଇଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅନ୍ୟର ଶକ୍ତି ଓ ଧୃଢତା ମାପୁଥିଲେ।
ପ୍ରଲଯଂ କର୍ତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତୌ ଜଗତଃ ସୁତରଂଗିଣୌ । ତଦା ଭେର୍ଯଃ ସମାଜଘ୍ନୁରୁଭଯୋଃ ସେନଯୋର୍ଦୃଢାଃ
ଦୁଇଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା, ବଡ଼ ନଦୀ ପରି ବହୁଥିବା, ସଂହାର କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଉଥିଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଯୁଦ୍ଧ ଢୋଳ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବାଜିଲା।
ରଣଭେର୍ଯଃ ଶଂଖନାଦାଃ ଶ୍ରୂଯଂତେ ତତ୍ର ତତ୍ର ହ । ହେଷଂତେ ଵାଜିନସ୍ତତ୍ର ଗର୍ଜଂତି ଦ୍ଵିରଦା ଭୃଶମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ଢୋଳ ଓ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ହେଇଁ ହେଇଁ କରୁଥିଲେ, ହାତୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।
ହୁଂ ହୁଂ କୁର୍ଵଂତି ଵୀରାଗ୍ର୍ଯା ନଦଂତି ରଥନେମଯଃ । ତତ୍ର ପ୍ରକୁପିତାଃ ଶୂରାଃ ସୁବାହୁବଲଦର୍ପିତାଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରମାନେ 'ହୁଁ ହୁଁ' କରି ଗଜଗଜ ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି, ରଥର ଚକା ଗର୍ଜନ କରୁଛି। ସେଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୃଢ଼ ବାହୁରେ ଗର୍ବିତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ରୋଷରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଛିଂଧି ଭିଂଧୀତି ଭାଷଂତୋ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ବହଵୋ ରଣେ । ଏଵଂଭୂତେ ରଣୋଦ୍ଯୁକ୍ତେ ସୈନ୍ଯେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଵୈରିଣୋଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା 'କାଟ, ଭେଦ' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସେନାରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ସଜାଗ ଅଛନ୍ତି।