ତସ୍ଯାନୁଜୋ ଵିଚିତ୍ରାଖ୍ଯୋ ଵିଚିତ୍ରରଣକୋଵିଦଃ । ଯଯୌ ରଥେନ ହୈମେନ ଭ୍ରାତୃଦୁଃଖେନ ପୀଡିତଃ
ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ନାମ ବିଚିତ୍ର, ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୁନାର ରଥରେ ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅନ୍ଯେ ଶୂରା ମହେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ । ଯଯୁର୍ନୃପସମାଦିଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଧନଂ ଵୀରପୂରିତମ୍
ଅନ୍ୟ ଶୂର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରମାନେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବୀରମାନେ ଭରିଥିବା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜା ସୁବାହୁଃ ସଂରୋଷାଦାଗତଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ଵିଲୋକଯାମାସ ସୁତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଶରପୀଡିତମ୍
ରାଜା ସୁବାହୁ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ବେହୋଶ ଏବଂ ବାଣରେ ଆହତ ଦେଖିଲେ।
ରଥୋପସ୍ଥସ୍ଥିତଂ ମୂଢଂ ସ୍ଵସୁତଂ ଦମନାଭିଧମ୍ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ମୁହୁଃ ପ୍ରାପ ଵୀଜଯାମାସ ପଲ୍ଲଵୈଃ
ରଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ ଅଚେତନ ଦମନ ନାମକ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ରାଜା ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ ଏବଂ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ପଖା କଲେ।
ଜଲେନ ସିକ୍ତଃ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ରାଜ୍ଞା କୋମଲପାଣିନା । ସଂଜ୍ଞାମାପ ଶନୈର୍ଵୀରୋ ଦମନଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ପାଣି ଛିଟି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର କମଳ ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଶୂରବୀର ଦମନ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ହୁଶ ଆସିଲା।
ଉତ୍ଥିତଃ କ୍ଵ ଧନୁର୍ମେଽସ୍ତି କ୍ଵ ପୁଷ୍କଲ ଇତୋ ଗତଃ । ସଂସଜ୍ଯ ସମରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମଦ୍ବାଣଵ୍ରଣପୀଡିତଃ
ଉଠି ବସି ସେ କହିଲେ, "ମୋର ଧନୁଷ କେଉଁଠି? ପୁଷ୍କଳା କେଉଁଠି ଗଲେ? ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋର ବାଣର ଆଘାତରେ ଦୁଃଖିତ।"
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁବାହୁଃ ପୁତ୍ରଭାଷିତମ୍ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପେଦେ ପରିରଭ୍ଯ ସୁତଂ ସ୍ଵକମ୍
ପୁଅଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁବାହୁ ରାଜା ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଦମନୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଜନକଂ ନୃପଂ ନମ୍ରଶିରୋଧରଃ । ପପାତ ପାଦଯୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯା କ୍ଷତଦେହୋଽସ୍ତ୍ରରାଜିଭିଃ
ଦମନ ତାଙ୍କ ବାପା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କର ପାଦ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଘାତରେ ଆହତ ଥିଲା।
ସ୍ଵସୁତଂ ରଥସଂସ୍ଥଂ ତୁ ଵିଧାଯ ନୃପତିଃ ପୁନଃ । ଜଗାଦ ସେନାଧିପତିଂ ରଣକର୍ମଵିଶାରଦଃ
ରାଜା ପୁଣି ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ରଥରେ ବସାଇ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵ୍ଯୂହଂ ରଚଯ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ରୌଂଚାଖ୍ଯଂ ରିପୁଦୁର୍ଜଯମ୍ । ଯମାଵିଶ୍ଯ ଜଯେ ସୈନ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହୀପତେଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିପାରିବେନି ଏମିତି 'କ୍ରଉଞ୍ଚ' ନାମକ ବ୍ୟୁହ ଗଠନ କର। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କର ସେନା ଏହି ବ୍ୟୁହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଜୟ ଲାଭ କରୁ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁବାହୁଭୂପତେଃ । କ୍ରୌଂଚାଖ୍ଯସଦ୍ଵ୍ଯୂହଵିଶେଷମାଦଧାତ୍ । ଯନ୍ନୋ ଵିଶଂତେ ସହସା ରିପୋର୍ଗଣା । ମହାବଲାଃ ଶସ୍ତ୍ରସମୂହଧାରିଣଃ
ସୁବାହୁ ରାଜାଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେ 'କ୍ରଉଞ୍ଚ' ବ୍ୟୁହର ବିଶେଷ ଗଠନ କଲେ, ଯାହାରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ହଠାତ୍ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ।
ମୁଖେ ସୁକେତୁସ୍ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଗଲେ ଚିତ୍ରାଂଗସଂଜ୍ଞକଃ । ପକ୍ଷଯୋ ରାଜପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ପୁଚ୍ଛେ ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ସେ ବ୍ୟୁହର ମୁଣ୍ଡରେ ସୁକେତୁ ଥିଲେ, ଗଳାରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପୁଛରେ ରାଜା ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ମଧ୍ଯେ ସୈନ୍ଯଂ ମହତ୍ତସ୍ଯ ଚତୁରଂଗୈସ୍ତୁ ଶୋଭିତମ୍ । କୃତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ରାଜ୍ଞେ କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହଂ ଵିଚିତ୍ରିତମ୍
ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ଚାରି ପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଚମତ୍କାର କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଗଠନ କରି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ରାଜା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁସନ୍ନଦ୍ଧଂ କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହଂ ସୁନିର୍ମିତମ୍ । ରଣାଯ ସ୍ଵମତିଂ ଚକ୍ରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନକଟକେ ସ୍ଥିତୈଃ
ରାଜା ସୁନିଯୋଜିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଠିତ କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହକୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଶିବିରରେ ଥିବା ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଦ୍ବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀଷଣାକୃତିମେଘଵତ୍ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ—ଏହା ଘନ ମେଘ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଅନେକ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଏବଂ ପଦାତି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା।
ସୁମତିଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋଗଂଭୀରଶବ୍ଦଯୁକ୍ । ନାନାଵାକ୍ଯଵିଚାରଜ୍ଞୈଃ ପଂଡିତୈଃ ପରିସେଵିତଃ
ସେ ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ନାନା କଥା ବିଚାର କରିପାରୁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ସୁମତେ କସ୍ଯ ନଗରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମେ ହଯସତ୍ତମଃ । ବଲମେତନ୍ନିରୀକ୍ଷେହଂ ପଯୋଦଧିତରଂଗଵତ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ: ସୁମତି, ମୋର ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା କେଉଁ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି? ଏହି ସେନାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ସାହିତ।
କସ୍ଯୈତଦ୍ବଲମୁଦ୍ଧର୍ଷଂ ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତମ୍ । ପୁରତୋ ଭାତି ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତମାଦରାତ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ସେନା କାହାର? ଏହା ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହରେ ତିଜିଛି।
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାଵତ୍ପୃଚ୍ଛତୋ ମମ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧସଂସ୍ଥାଯୈ ନିର୍ଦିଶାମି ସ୍ଵକାନ୍ଭଟାନ୍
ମୁଁ ପଚାରୁଥିବା ଭଳି ଏହା ସବୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ମତେ କୁହ, ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ମୋର ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବି।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁମତିଃ ଶୁଭବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଵୈରିତାପନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ସୁମତି ଆନନ୍ଦରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଚକ୍ରାଂକା ନଗରୀ ରାଜନ୍ଵର୍ତତେ ସଵିଧେ ଶୁଭା । ଯସ୍ଯାଂ ସଂତି ନରାଃ ପାପରହିତା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିତଃ
ସୁମତି କହିଲେ, ରାଜାନ୍, ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଅତି ଶୁଭ୍ର ନଗର ଅଛି, ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ବସୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ।
ତସ୍ଯାଃ ପୁର୍ଯାଃ ପତିରଯଂ ସୁବାହୁର୍ଧର୍ମଵିତ୍ତମଃ । ତଵାଯଂ ପୁରତୋ ଭାତି ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମାଵୃତଃ
ସେଇ ନଗରର ମାଲିକ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ସୁବାହୁ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ। ସେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ଘିରି ଦଢ଼ିଆ ହେଇ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ସ୍ଵଦାରନିରତୋ ନିତ୍ଯଂ ପରଦାରପରାଙ୍ମୁଖଃ । ଵିଷ୍ଣୋଃ କଥାସ୍ଯ କର୍ଣସ୍ଥାନା ପରାର୍ଥପ୍ରକାଶିନୀ
ସେ ସଦା ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଦେଖି ମୁହଁ ଫେରାନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ସେମାନଙ୍କ କାନରେ ସଦା ରହେ, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଲ ଦେଖାଏ।
ପରସ୍ଵଂ ନ ସମାଦତ୍ତେ ଷଷ୍ଠାଂଶାଦଧିକଂ ନୃପଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ୍ଯୈଵ ପୂଜ୍ଯଂତେ ତେନ ଧର୍ମିଣା
ଏହି ଧର୍ମିକ ରାଜା କେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ନେନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ଛଅଂଶରୁ ଅଧିକ କିଛି ନେନାହାନ୍ତି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ନିତ୍ଯଂ ସେଵାରତୋ ଵିଷ୍ଣୁପାଦପଦ୍ମମଧୁଵ୍ରତଃ । ଏଷ ସ୍ଵଧର୍ମନିରତଃ ପରଧର୍ମପରାଙ୍ମୁଖଃ
ସେ ସଦା ସେବାରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଆସକ୍ତ। ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଅନ୍ୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଦୂରେ।
ଏତସ୍ଯ ବଲତୁଲ୍ଯଂ ହି ନ ଵୀରାଣାଂ ବଲଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ପୁତ୍ରସ୍ଯ ପତନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୋଷଶୋକସମାକୁଲଃ
ଏହାର ଶକ୍ତି ସମାନ କୌଣସି ବୀରଙ୍କ ପାଖରେ ନାହିଁ। ପୁଅର ପତନ ଶୁଣି ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ଚତୁରଂଗସମେତୋଽଯଂ ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ତଵାପି ଵୀରା ବହଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିମୁଖା ଅମୂନ୍
ସେ ଚତୁର୍ଅଙ୍ଗ ସେନା ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ତୁମ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବୀର ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି ପ୍ରମୁଖ।
ଜେଷ୍ଯଂତି ଶସ୍ତ୍ରସଂଘେନ ନିର୍ଦିଶାଶୁ ପରଂ ହି ତାନ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚ ସ୍ଵଭଟାନ୍ଵରାନ୍
ସେମାନେ ଶସ୍ତ୍ରର ଭାରି ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ହରାଇଦେବେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି କଥା ଶୁଣି ନିଜ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସେନାନୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରଣପ୍ରାପ୍ତିଭଵୋଦ୍ଧର୍ଷପୂରପୂରିତମାନସାନ୍ । କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହୋଽଦ୍ଯ ରଚିତଃ ସୁବାହୁପରିସୈନିକୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ମନରେ ଉତ୍ସାହର ଲହରି ଭରି ଯାଇଛି। ଆଜି ସୁବାହୁଙ୍କ ସେନା ଦ୍ୱାରା କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଗଠିତ ହୋଇଛି।
ମୁଖପକ୍ଷସ୍ଥିତା ଯୋଧାସ୍ତାନ୍କୋ ଭେତ୍ସ୍ଯତି ଶସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ଯସ୍ଯ ଭେଦେ ନିଜା ଶକ୍ତିର୍ଯୋ ଵୀର ଵିଜଯୋଦ୍ଯତଃ
ବ୍ୟୁହର ପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ରର ଦକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି ସେମାନେକୁ ଭାଙ୍ଗିବେ। ଯିଏ ଏହି ଦଳକୁ ଭେଦିବାକୁ ଶକ୍ତି ରଖେ, ସେହି ବୀର ବିଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ।