ସେନାପତେ କୁରୁଷ୍ଵାରାନ୍ମମ ସେନାଂ ତୁ ସଜ୍ଜିତାମ୍ । ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ରାମସ୍ଯ ସୁଭଟୈର୍ମମପୁତ୍ରୋପଘାତକୈଃ
ସେନାପତି, ମୋ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର; ମୁଁ ରାମଙ୍କର ପ୍ରବଳ ସେନା ଓ ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
ଅଦ୍ଯାହଂ ମମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦୁଃଖଦଂ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ । ପାତଯିଷ୍ଯେ ଯଦି ହ୍ଯେନଂ ରକ୍ଷିତାପି ମହେଶ୍ଵରଃ
ଆଜି ମୁଁ ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଜଣେକୁ ତିକ୍ତ ବାଣରେ ମାଟିକୁ ପତିତ କରିଦେବି, ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ସେନାପତିରିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସୁଭୁଜଭୂପତେଃ । ନିଶମ୍ଯ ଚ ତଥା କୃତ୍ଵା ସଜ୍ଜୀଭୂତୋ ଭଵତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେନାପତି ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସଜ୍ଜ ହେଲେ।
ରାଜ୍ଞେ ନିଵେଦଯାମାସ ସସଜ୍ଜାଂ ଚତୁରଂଗିଣୀମ୍ । ସେନାଂ କାଲବଲପ୍ରଖ୍ଯାଂ ହତଦୁର୍ଜନକୋଟିକାମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା, ଯାହା କାଳ ସମାନ ପ୍ରବଳ ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲା, ତାହାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସେନାପତେର୍ଵାକ୍ଯଂ ସୁବାହୁଃ ପରଵୀରହା । ନିର୍ଜଗାମ ତତୋ ଯତ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ସ୍ଵସୁତାର୍ଦନଃ
ସେନାପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶତୃମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା ସୁବାହୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଶତୃଘ୍ନ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
କୁଂଜରୈଶ୍ଚ ମଦୋନ୍ମତ୍ତୈର୍ହଯୈଶ୍ଚାପି ମନୋଜଵୈଃ । ରଥୈଶ୍ଚ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରପୂରିତୈ ରିପୁଜେତୃଭିଃ
ମଦରେ ମତ୍ତ ହାତୀ, ମନ ଭଳି ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଭରିଥିବା ରଥ ସହିତ, ଶତୃମାନେକୁ ଜିତିବା ଆଶାରେ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।
ଭୂଶ୍ଚକଂପେ ତଦା ତତ୍ର ସୈନ୍ଯଭାରେଣ ଭୂରିଣା । ସଂମର୍ଦଃ ସୁମହାନାସୀତ୍ତତ୍ର ସୈନ୍ଯେ ଵିସର୍ପତି
ସେଠାରେ ବଡ଼ ସେନାର ଭାରରେ ମାଟି କମ୍ପିଉଠିଲା; ସେନାମାନେ ଆପସରେ ଧକ୍କାମୁକ୍କି କରିବାରୁ ବଡ଼ ଘଞ୍ଚା ହେଲା।
ରାଜାନଂ ନିର୍ଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥେନ କନକାଂଗିନା । ଶତ୍ରୁଘ୍ନବଲମୁଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵଵୈରିପ୍ରହାରକମ୍
ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ରଥରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସେନା ସମସ୍ତ ଶତୃମାନେକୁ ଦଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।
ସୁକେତୁସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ଭ୍ରାତା ଗଦାଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦଃ । ରଥେନାଶ୍ଵା ଜଗାମାଯଂ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରପୂରିତଃ
ସୁକେତୁ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଏବଂ ଗଦା ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଘୋଡ଼ା ଟାଣିଥିବା ରଥରେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଚିତ୍ରାଂଗସ୍ତୁ ସୁତୋ ରାଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଯୁଦ୍ଧଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଜଗାମ ସ୍ଵରଥେନାଶୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନବଲମୁନ୍ମଦମ୍
ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ନିଜ ରଥରେ ତୁରନ୍ତ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ସେନାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ତସ୍ଯାନୁଜୋ ଵିଚିତ୍ରାଖ୍ଯୋ ଵିଚିତ୍ରରଣକୋଵିଦଃ । ଯଯୌ ରଥେନ ହୈମେନ ଭ୍ରାତୃଦୁଃଖେନ ପୀଡିତଃ
ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ନାମ ବିଚିତ୍ର, ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସୁନାର ରଥରେ ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅନ୍ଯେ ଶୂରା ମହେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ । ଯଯୁର୍ନୃପସମାଦିଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଧନଂ ଵୀରପୂରିତମ୍
ଅନ୍ୟ ଶୂର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରମାନେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବୀରମାନେ ଭରିଥିବା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ରାଜା ସୁବାହୁଃ ସଂରୋଷାଦାଗତଃ ପ୍ରଧନାଂଗଣେ । ଵିଲୋକଯାମାସ ସୁତଂ ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଶରପୀଡିତମ୍
ରାଜା ସୁବାହୁ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁଖ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧମଞ୍ଚକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ବେହୋଶ ଏବଂ ବାଣରେ ଆହତ ଦେଖିଲେ।
ରଥୋପସ୍ଥସ୍ଥିତଂ ମୂଢଂ ସ୍ଵସୁତଂ ଦମନାଭିଧମ୍ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖଂ ମୁହୁଃ ପ୍ରାପ ଵୀଜଯାମାସ ପଲ୍ଲଵୈଃ
ରଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏବଂ ଅଚେତନ ଦମନ ନାମକ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ରାଜା ବାରମ୍ବାର ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ ଏବଂ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ପଖା କଲେ।
ଜଲେନ ସିକ୍ତଃ ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ରାଜ୍ଞା କୋମଲପାଣିନା । ସଂଜ୍ଞାମାପ ଶନୈର୍ଵୀରୋ ଦମନଃ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍
ପାଣି ଛିଟି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର କମଳ ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଶୂରବୀର ଦମନ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ହୁଶ ଆସିଲା।
ଉତ୍ଥିତଃ କ୍ଵ ଧନୁର୍ମେଽସ୍ତି କ୍ଵ ପୁଷ୍କଲ ଇତୋ ଗତଃ । ସଂସଜ୍ଯ ସମରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମଦ୍ବାଣଵ୍ରଣପୀଡିତଃ
ଉଠି ବସି ସେ କହିଲେ, "ମୋର ଧନୁଷ କେଉଁଠି? ପୁଷ୍କଳା କେଉଁଠି ଗଲେ? ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ, ମୋର ବାଣର ଆଘାତରେ ଦୁଃଖିତ।"
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁବାହୁଃ ପୁତ୍ରଭାଷିତମ୍ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପେଦେ ପରିରଭ୍ଯ ସୁତଂ ସ୍ଵକମ୍
ପୁଅଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁବାହୁ ରାଜା ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
ଦମନୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଜନକଂ ନୃପଂ ନମ୍ରଶିରୋଧରଃ । ପପାତ ପାଦଯୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯା କ୍ଷତଦେହୋଽସ୍ତ୍ରରାଜିଭିଃ
ଦମନ ତାଙ୍କ ବାପା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କର ପାଦ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଘାତରେ ଆହତ ଥିଲା।
ସ୍ଵସୁତଂ ରଥସଂସ୍ଥଂ ତୁ ଵିଧାଯ ନୃପତିଃ ପୁନଃ । ଜଗାଦ ସେନାଧିପତିଂ ରଣକର୍ମଵିଶାରଦଃ
ରାଜା ପୁଣି ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ରଥରେ ବସାଇ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେନାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵ୍ଯୂହଂ ରଚଯ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ରୌଂଚାଖ୍ଯଂ ରିପୁଦୁର୍ଜଯମ୍ । ଯମାଵିଶ୍ଯ ଜଯେ ସୈନ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହୀପତେଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଜିତିପାରିବେନି ଏମିତି 'କ୍ରଉଞ୍ଚ' ନାମକ ବ୍ୟୁହ ଗଠନ କର। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ରାଜାଙ୍କର ସେନା ଏହି ବ୍ୟୁହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଜୟ ଲାଭ କରୁ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁବାହୁଭୂପତେଃ । କ୍ରୌଂଚାଖ୍ଯସଦ୍ଵ୍ଯୂହଵିଶେଷମାଦଧାତ୍ । ଯନ୍ନୋ ଵିଶଂତେ ସହସା ରିପୋର୍ଗଣା । ମହାବଲାଃ ଶସ୍ତ୍ରସମୂହଧାରିଣଃ
ସୁବାହୁ ରାଜାଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେ 'କ୍ରଉଞ୍ଚ' ବ୍ୟୁହର ବିଶେଷ ଗଠନ କଲେ, ଯାହାରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶତ୍ରୁମାନେ ହଠାତ୍ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ।
ମୁଖେ ସୁକେତୁସ୍ତସ୍ଯାସୀଦ୍ଗଲେ ଚିତ୍ରାଂଗସଂଜ୍ଞକଃ । ପକ୍ଷଯୋ ରାଜପୁତ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ପୁଚ୍ଛେ ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ସେ ବ୍ୟୁହର ମୁଣ୍ଡରେ ସୁକେତୁ ଥିଲେ, ଗଳାରେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଏବଂ ପୁଛରେ ରାଜା ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ମଧ୍ଯେ ସୈନ୍ଯଂ ମହତ୍ତସ୍ଯ ଚତୁରଂଗୈସ୍ତୁ ଶୋଭିତମ୍ । କୃତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯଦ୍ରାଜ୍ଞେ କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହଂ ଵିଚିତ୍ରିତମ୍
ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ଚାରି ପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଚମତ୍କାର କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହ ଗଠନ କରି, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ରାଜା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁସନ୍ନଦ୍ଧଂ କ୍ରୌଂଚଵ୍ଯୂହଂ ସୁନିର୍ମିତମ୍ । ରଣାଯ ସ୍ଵମତିଂ ଚକ୍ରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନକଟକେ ସ୍ଥିତୈଃ
ରାଜା ସୁନିଯୋଜିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଠିତ କ୍ରଉଞ୍ଚ ବ୍ୟୁହକୁ ଦେଖି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ଶିବିରରେ ଥିବା ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତଦ୍ବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀଷଣାକୃତିମେଘଵତ୍ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏହି ସେନାକୁ ଦେଖିଲେ—ଏହା ଘନ ମେଘ ପରି ଭୟଙ୍କର, ଅନେକ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଏବଂ ପଦାତି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା।
ସୁମତିଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋଗଂଭୀରଶବ୍ଦଯୁକ୍ । ନାନାଵାକ୍ଯଵିଚାରଜ୍ଞୈଃ ପଂଡିତୈଃ ପରିସେଵିତଃ
ସେ ଗଭୀର ଶବ୍ଦରେ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ନାନା କଥା ବିଚାର କରିପାରୁଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ସୁମତେ କସ୍ଯ ନଗରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମେ ହଯସତ୍ତମଃ । ବଲମେତନ୍ନିରୀକ୍ଷେହଂ ପଯୋଦଧିତରଂଗଵତ୍
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ କହିଲେ: ସୁମତି, ମୋର ଏହି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା କେଉଁ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି? ଏହି ସେନାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ, ଯାହା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଉତ୍ସାହିତ।
କସ୍ଯୈତଦ୍ବଲମୁଦ୍ଧର୍ଷଂ ଚତୁରଂଗସମନ୍ଵିତମ୍ । ପୁରତୋ ଭାତି ଯୁଦ୍ଧାଯ ସମୁପସ୍ଥିତମାଦରାତ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦଳ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ସେନା କାହାର? ଏହା ଆମ ସାମ୍ନାରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହରେ ତିଜିଛି।
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାଵତ୍ପୃଚ୍ଛତୋ ମମ । ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧସଂସ୍ଥାଯୈ ନିର୍ଦିଶାମି ସ୍ଵକାନ୍ଭଟାନ୍
ମୁଁ ପଚାରୁଥିବା ଭଳି ଏହା ସବୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ମତେ କୁହ, ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ମୋର ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବି।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ସୁମତିଃ ଶୁଭବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଵୈରିତାପନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ସୁମତି ଆନନ୍ଦରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।