ଵେଦଂ ନିଂଦଂତି ଯେ ମତ୍ତା ହେତୁଵାଦଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ତେଷାଂ ପାପଂ ମମୈଵାସ୍ତୁ ନରକାର୍ଣଵମଜ୍ଜକମ୍
'ଯେମାନେ କେବଳ ତର୍କରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ବେଦକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାପ ମୋରେ ହେଉ, ଯାହା ନରକ ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବାଇଦେଉ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବାଣମାସାଦ୍ଯ କୋଦଂଡେ କାଲସନ୍ନିଭମ୍ । ଜ୍ଵାଲାମାଲାକୁଲଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ନିଷଂଗାଦୁଦ୍ଧୃତଂ ଵରମ୍
ଏପରି କହି ସେ ଧନୁଷରେ ଏକ ତୀର ଧରିଲେ, ଯାହା ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ, ଅଗ୍ନିର ମାଳାରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ତାଙ୍କର ତୁଣୀରୁ ଉତ୍ତମ ତୀର ଥିଲା।
ସ ମୁକ୍ତୋ ନୃପଵର୍ଯେଣ ହୃଦି ଲକ୍ଷ୍ଯୀକୃତଃ ଶରଃ । ଜଗାମ ତରସା ତଂ ଵୈ କାଲାନଲସମପ୍ରଭଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଏହି ଶର ତାଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ବିନାଶ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜ ହୋଇ, ବେଗରେ ସେଠାକୁ ଗଲା।
ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଃ ଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵପାତନସମୁଦ୍ଯତମ୍ । ବାଣାନ୍ଧନୁଷ୍ଯଥାଧତ୍ତ ଶରଚ୍ଛେଦାଯଵୈ ଶିତାନ୍
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରଟି ନିଜକୁ ପଡ଼ିବାକୁ ତୟାର ଦେଖି, ସେ ତାହାକୁ କାଟିଦେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଧନୁଷରେ ଧାରାଳ ଶର ଧରିଲେ।
ସ ବାଣଃ ସର୍ଵବାଣାଂସ୍ତାଂଶ୍ଛିଂଦନ୍ମଧ୍ଯତ ଏଵ ହି । ଜଗାମ ଵୈ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯହୃଦଯଂ ଧୈର୍ଯସଂଯୁତମ୍
ସେ ଶରଟି ମଧ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ଶରକୁ କାଟିଦେଇ, ସିଧା ଶୂରବୀରଙ୍କ ଧୈର୍ୟ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟକୁ ଗଲା।
ସଂଲଗ୍ନୋ ହୃଦି ନାଲୀକଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ତଦଂତରମ୍ । ରାଜାକୃତପ୍ରହାରସ୍ତୁ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ
ହୃଦୟରେ ଘୁସିଯାଇଥିବା ଶରଟି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ରାଜାଙ୍କ ଆଘାତରେ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ମୂର୍ଚ୍ଛିତଂ ଚେତନାହୀନଂ ରଥୋପସ୍ଥାଦ୍ଗତଂ ଭୁଵି । ସାରଥିସ୍ତଂ ସମାଦାଯାପୋଵାହ ରଣମଂଡଲାତ୍
ସେ ଅଚେତନ ଓ ସ୍ମୃତିହୀନ ହୋଇ ରଥରୁ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ସାରଥି ସେଉଁଠାରୁ ଉଠାଇ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲେ।
ହାହାକାରୋମହାନାସୀଦ୍ବଲଂ ଭଗ୍ନଂ ଗତଂ ତତଃ । ଯତ୍ର ଶତ୍ରୁଘ୍ନନାମାସୌ ଵୀରକୋଟିପରୀଵୃତଃ
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଆକ୍ରନ୍ଦ ହେଲା। ସେଠାରୁ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ପଳାଇଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ବୀରମାନେ ଘେରି ଥିବା ଶତୃଘ୍ନ ଦଢ଼ିଆ ଥିଲେ।
ରାଜାତ୍ମଜୋ ଜଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଂ ଵିଜିତ୍ଯ ସଃ । ପ୍ରତୀକ୍ଷାଂ ତୁ ଚକାରାସ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ଚ ଭୂପତେଃ
ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରଙ୍କୁ ହରାଇ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଭୂପତିଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ତୁ କ୍ରୁଧାଵିଷ୍ଟୋ ଦଂତାନ୍ଦଂତୈର୍ଵିନିଷ୍ପିଷନ୍ । ହସ୍ତୌ ଧୁନ୍ଵଂଲ୍ଲେଲିହାନମଧରଂ ଜିହ୍ଵଯା ସକୃତ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଶତୃଘ୍ନ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ଦାନ୍ତକୁ ଦାନ୍ତରେ ଚେପିଲେ, ହାତ ଉଠାଇ ତଳ ଓଠକୁ ଜିଭାରେ ଚାଟିଲେ।
ପୁନଃ ପୁନସ୍ତାନ୍ପପ୍ରଚ୍ଛ କେନାଶ୍ଵୋ ନୀଯତେ ମମ । ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଃ କେନ ଜିତଃ ସର୍ଵଶୂରଶିରୋମଣିଃ
ସେ ପୁନିପୁନି ପଚାରିଲେ, 'ମୋ ଘୋଡ଼ା କିଏ ନେଉଛି? ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରକୁ କିଏ ହରାଇଲା?'
ସେଵକାସ୍ତେ ତଦା ପ୍ରୋଚୁର୍ଦମନୋନାମ ଶତ୍ରୁହନ୍ । ସୁବାହୁଜଃ ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯଂ ଜିତଵାନ୍ହଯମାହରତ୍
ତାଙ୍କ ସେବକମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ଶତୃଘ୍ନ, ସୁବାହୁଙ୍କ ପୁଅ ଦମନ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରକୁ ହରାଇ ଘୋଡ଼ା ନେଇଯାଇଛି।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହଯଂ ନୀତଂ ଦମନେନ ସ୍ଵଵୈରିଣା । ଆଜଗାମ ସ ଵେଗେନ ଯତ୍ରାଭୂଦ୍ରଣମଂଡଲମ୍
ଏଭଳି ଶୁଣି ଯେ ଘୋଡ଼ା ତାଙ୍କ ଶତୃ ଦମନ ନେଇଯାଇଛି, ସେ ବେଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ସ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଗଜାନ୍ଦୀର୍ଣକପୋଲକାନ୍ । ପର୍ଵତାନିଵ ରକ୍ତୋଦେ ମଜ୍ଜମାନାନ୍ମଦୋଦ୍ଧତାନ୍
ସେଠାରେ ଶତୃଘ୍ନ ଦେଖିଲେ, ମଦରେ ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ଚେହେରା ଫାଟିଯାଇ, ରକ୍ତ ଜଳରେ ଡୁବୁଛନ୍ତି, ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ହଯାସ୍ତତ୍ର ନିଜାରୋହକର୍ତୃଭିଃ ସହିତାଃ କ୍ଷତାଃ । ମୃତା ଵୀରେଣ ଦଦୃଶେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେନ ସୁକୋପିନା
ଘୋଡ଼ାମାନେ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ସହିତ ଆହତ ଓ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ, ଅତି କ୍ରୁଧିତ ଶତୃଘ୍ନ।
ନରାନ୍ରଥାନ୍ଗଜାନ୍ଭଗ୍ନାନ୍ଵୀକ୍ଷମାଣଃ ସ ଶତ୍ରୁହା । ଅତୀଵ ଚୁକ୍ରୁଧେ ଯଦ୍ଵତ୍ପ୍ରଲଯେ ପ୍ରଲଯାର୍ଣଵଃ
ମନୁଷ୍ୟ, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ବେଶି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ପୁରତୋ ଦମନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ହଯନେତାରମୁଦ୍ଭଟମ୍ । ପ୍ରତାପାଗ୍ର୍ଯସ୍ଯ ଜେତାରଂ ତୃଣୀକୃତ୍ଯ ନିଜଂ ବଲମ୍
ସେଠାରେ ନିଜ ସେନାକୁ କିଛି ମାନ୍ୟ ନକରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା ଘୋଡ଼ାର ନେତା, ଭୟଙ୍କର ଦମନକୁ ଶତୃଘ୍ନ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ।
ତଦା ରାଜା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଯୋଧାନ୍କୋପାକୁଲେକ୍ଷଣଃ । କୋଽସୌ ଦମନ ଜେତାଽତ୍ର ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରଧାରକଃ
ତାପରେ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ କୁହିଲେ: 'ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାରୀ, ଏହି ଜୟୀ ଦମନ କିଏ?'
ଯୋ ଵୈ ରାଜସୁତଂ ଵୀରଂ ରଣକର୍ମଵିଶାରଦମ୍ । ଜେଷ୍ଯତ୍ଯସ୍ତ୍ରେଣ ନିର୍ଭୀତଃ ସଜ୍ଜୀଭୂତୋ ଭଵତ୍ଵଯମ୍
'ଯିଏ ନିର୍ଭୟ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହରାଇପାରିବ, ସେ ଏହିପରି ହେଉ।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁଷ୍କଲଃ ପରଵୀରହା । ଦମନଂ ଜେତୁମୁଦ୍ଯୁକ୍ତୋ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ତ୍ଵିଦମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ନାଶ କରୁଥିବା ପୁଷ୍କଳ, ଦମନଙ୍କୁ ହରାଇବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଏହିପରି କହିଲେ:
ସ୍ଵାମିନ୍କ୍ଵାଯଂ ଦମନକଃ କ୍ଵ ତେଽପରିମିତଂ ବଲମ୍ । ଜେଷ୍ଯେଽହଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରତାପେନ ଗଚ୍ଛାମ୍ଯେଷ ମହାମତେ
ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ଦମନକ କେଉଁଠି? ଆପଣଙ୍କର ଅପାର ଶକ୍ତି କେଉଁଠି? ଆପଣଙ୍କର ମହିମାରେ ଶକ୍ତି ପାଇଁ, ମୁଁ ତାକୁ ଜିତିବି; ମୁଁ ଏବେ ଯାଉଛି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମହାଶୟ।
ସେଵକେ ମଯି ଯୁଦ୍ଧାଯ ସ୍ଥିତେ କୈର୍ନୀଯତେ ହଯଃ । ରଘୁନାଥପ୍ରତାପୋଽଯଂ ସର୍ଵଂ କୃତ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି
ମୁଁ, ଆପଣଙ୍କର ସେବକ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କିଏ ଘୋଡ଼ା ନେବାକୁ ଦରକାର? ରଘୁନାଥଙ୍କର ମହିମା ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ କରିଦେବ।
ସ୍ଵାମିଞ୍ଛୃଣୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ମେ ତଵ ମୋଦପ୍ରଦାଯିନୀମ୍ । ଵିଜେଷ୍ଯେ ଦମନଂ ଯୁଦ୍ଧେ ରଣକର୍ମଵିଚକ୍ଷଣମ୍
ସ୍ୱାମୀ, ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବ: ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ଦମନକ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମୁଁ ସେଠି ତାକୁ ଜିତିବି।
ରାମଚଂଦ୍ରପଦାଂଭୋଜମଧ୍ଵାସ୍ଵାଦଵିଯୋଗିନାମ୍ । ଯଦଘଂ ତୁ ଭଵେତ୍ତନ୍ମେ ଦମନଂ ନ ଜଯେଯଦି
ଯଦି ମୁଁ ଦମନକଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ଯେଉଁ ପାପ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ମଧୁ ଆସ୍ୱାଦନରୁ ବଞ୍ଚିତ ଲୋକଙ୍କୁ ହୁଏ, ସେଇ ପାପ ମୋ ପରେ ପଡ଼ୁ।
ପୁତ୍ରୋ ଯୋ ମାତୃପାଦାନ୍ଯତ୍ତୀର୍ଥଂ ମତ୍ଵା ତଯା ସହ । ଵିରୁଦ୍ଧ୍ଯେତ୍ତତ୍ତମୋ ମହ୍ଯଂ ନ ଜଯେଦମନଂ ଯଦି
ଯଦି ମୁଁ ଦମନକଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବିନାହିଁ, ତେବେ ଯେଉଁ ପୁଅ ଜଣେ ନିଜ ମାଆଙ୍କର ପାଦକୁ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଭାବି, ତାଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେଉଁଠି ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଅଛି, ସେଇ ଅନ୍ଧକାର ମୋ ପରେ ପଡ଼ୁ।
ଅଦ୍ଯ ମଦ୍ବାଣନିର୍ଭିନ୍ନ ମହୋରସ୍କୋ ନୃପାଂଗଜଃ । ଅଲଂକରୋତୁ ପ୍ରଧନେ ଭୂତଲଂ ଶଯନେନ ହି
ଆଜି ମୋର ବାଣରେ ବଡ଼ ଛାତି ଭେଦି ରାଜପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଶୋଭା ଦେଉ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ପ୍ରତିଜ୍ଞାମାକର୍ଣ୍ଯ ପୁଷ୍କଲସ୍ଯ ରଘୂଦ୍ଵହଃ । ଜହର୍ଷ ଚିତ୍ତେ ତେଜସ୍ଵୀ ନିଦିଦେଶ ରଣଂ ପ୍ରତି
ଶେଷ କହିଛନ୍ତି: ପୁଷ୍କଳଙ୍କର ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ମହାପୁରୁଷ ମନରେ ଅନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ଆଜ୍ଞପ୍ତୋଽସୌ ଯଯୌ ସୈନ୍ଯୈର୍ବହୁଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଦମନୋ ରାଜପୁତ୍ରଃ ଶୂରକୁଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଆଦେଶ ପାଇ, ସେ ବହୁ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଯେଉଁଠି ଦମନକ, ଶୂରବଂଶର ରାଜପୁତ୍ର, ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଇଲେ।
ଦମନୋଽପି ତମାଜ୍ଞାଯ ହ୍ଯାଗତଂ ରଣମଂଡଲେ । ପ୍ରତ୍ଯୁଜ୍ଜଗାମ ଵୀରାଗ୍ର୍ଯଃ ସ୍ଵସୈନ୍ଯପରିଵାରିତଃ
ଦମନକ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଆସିବାର ଖବର ଶୁଣି, ନିଜ ସେନା ସହିତ, ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିବା, ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ତୌ ସଂମିଲିତୌ ରଥସ୍ଥୌ ରଥଶୋଭିନୌ । ସମରେ ଶକ୍ରଦୈତ୍ଯୌ କିଂ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥଂ ରଣମାଗତୌ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ରଥରେ ଦଢ଼ି ମିଶିଗଲେ, ରଥରେ ଶୋଭିତ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦାନବ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକଠି ହୁଅନ୍ତି।