ଏଵଂ ସ ଗଚ୍ଛଂସ୍ତନ୍ମାର୍ଗେ ପର୍ଵତାଗ୍ର୍ଯଂ ଦଦର୍ଶ ହ । ସ୍ଫାଟିକୈଃ କାନକୈ ରୌପ୍ଯୈ ରାଜିତଂ ପ୍ରସ୍ଥରାଜିଭିଃ
ଏଭଳି ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଦେଖିଲେ, ଯାହା କ୍ରିଷ୍ଟାଲ, ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦିରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା ।
ଜଲନିର୍ଝରସଂହ୍ରାଦଂ ନାନାଧାତୁକଭୂତଲମ୍ । ଗୈରିକାଦିକସଦ୍ଧାତୁ ଲାକ୍ଷାରଂଗଵିରାଜିତମ୍
ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଝରଣାର ଶବ୍ଦ, ଭିନ୍ନ ଧାତୁର ଭୂମି, ଗେରୁଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗର ମାଟି, ଲାଖର ରଙ୍ଗରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା ।
ଯତ୍ର ସିଦ୍ଧାଂଗନାଃ ସିଦ୍ଧୈଃ ସଂକ୍ରୀଡଂତ୍ଯକୁତୋଭଯାଃ । ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସୋ ନାଗା ଯତ୍ର କ୍ରୀଡଂତି ଲୀଲଯା
ଏଠି ସିଦ୍ଧ ନାରୀମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହିତ ଖେଳୁଥିଲେ; ଏଠି ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳୁଥିଲେ ।
ଗଂଗାତରଂଗସଂସ୍ପର୍ଶ ଶୀତଵାଯୁନିଷେଵିତମ୍ । ଵୀଣାରଣଦ୍ଧଂସଶୁକକ୍ଵଣସୁଂଦରଶୋଭିତମ୍
ଗଙ୍ଗାର ତରଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା, ଶୀତଳ ପବନରେ ଶିତଳିତ, ବୀଣା, ହଂସ ଓ ପାରାଗ ପକ୍ଷୀର ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲା ।
ପର୍ଵତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ ସୁମତିଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ତଦ୍ଦର୍ଶନସମୁଦ୍ଭୂତ ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟମାନସଃ
ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖି, ଶତୃଘ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ ସୁମତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
କୋଽଯଂ ମହାଗିରିଵରୋ ଵିସ୍ମାପଯତି ମେ ମନଃ । ମହାରଜତସତ୍ପ୍ରସ୍ଥୋ ମାର୍ଗେ ରାଜତି ମେଽଦ୍ଭୁତଃ
ଏହି ବଡ଼ ଓ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ କଣ, ଯାହା ମୋ ମନକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପକାଇଦେଉଛି? ଏହାର ବିଶାଳ ଚାନ୍ଦି ମଞ୍ଚ ମାର୍ଗରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଚମକୁଛି ।
ଅତ୍ର କିଂ ଦେଵତାଵାସୋ ଦେଵାନାଂ କ୍ରୀଡନସ୍ଥଲମ୍ । ଯଦେତନ୍ମନସଃ କ୍ଷୋଭଂ କରୋତି ଶ୍ରୀସମୁଚ୍ଚଯୈଃ
ଏହିଠାରେ କି ଦେବତାମାନେ ବସନ୍ତି? ଏହା କି ଦେବମାନଙ୍କ ଖେଳସ୍ଥଳୀ? ଏହାର ଶୋଭା ମୋ ମନକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଦେଉଛି ।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜଗାଦ ସୁମତିସ୍ତଦା । ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣଗୁଣାଗାର ରାମଚଂଦ୍ର ପଦାବ୍ଜଧୀଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୁମତି ତାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କ ମନ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ନିବେଦିତ ଓ ଅନେକ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ।
ନୀଲୋଽଯଂ ପର୍ଵତୋ ରାଜନ୍ପୁରତୋ ଭାତି ଭୂମିପ । ମନୋହରୈର୍ମହାଶୃଙ୍ଗୈଃ ସ୍ଫାଟିକାଗ୍ରୈଃ ସମଂତତଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ପାହାଡ଼ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଗାଢ଼ ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଛି, ଚାରିପାଖରେ ଆକର୍ଷକ ବଡ଼ ଶିଖର ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଛି ।
ଏନଂ ପଶ୍ଯଂତି ନୋ ପାପାଃ ପରଦାରରତା ନରାଃ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଗୁଣଗଣାନ୍ଯେ ଵୈ ନ ମନ୍ଯଂତେ ନରାଧମାଃ
ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ ଓ ପାପୀ ଲୋକମାନେ ଏହି ପାହାଡ଼କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଗୁଣକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଉନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିସମୁତ୍ଥଂ ଯେ ଧର୍ମଂ ସଦ୍ଭିଃ ସୁସାଧିତମ୍ । ନ ମନ୍ଯଂତେ ସ୍ଵବୁଦ୍ଧିସ୍ଥ ହେତୁଵାଦଵିଚାରଣାଃ
ଯେମାନେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନେ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିଥିବା ଧର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଓ ତର୍କରେ ଭରସା କରି ବିଚାର କରନ୍ତି—
ନୀଲୀଵିକ୍ରଯକର୍ତାରୋ ଲାକ୍ଷାଵିକ୍ରଯକାରକାଃ । ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଘୃତାଦୀନି ଵିକ୍ରୀଣାତି ସୁରାପକଃ
ଯେମାନେ ନୀଳ ଓ ଲାଖର ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘିଅ ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷ ବିକ୍ରୟ କରେ, କିମ୍ବା ମଦ ପକାଏ—
କନ୍ଯାଂ ରୂପେଣ ସଂପନ୍ନାଂ ନ ଦଦ୍ଯାତ୍କୁଲଶୀଲିନେ । ଵିକ୍ରୀଣାତି ଦ୍ରଵ୍ଯଲୋଭାତ୍ପିତା ପାପେନ ମୋହିତଃ
ଯେଉଁ ପିତା ଧନଲୋଭରେ ମତିହୀନ ହୋଇ, ନିଜ ସୁନ୍ଦର ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଝିଅକୁ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଇଦିଏ, ମାନେ ବିକ୍ରୟ କରିଦିଏ—
ପତ୍ନୀଂ ଦୂଷଯତେ ଯସ୍ତୁ କୁଲଶୀଲଵତୀଂ ନରଃ । ସ୍ଵଯମେଵାତ୍ତି ମଧୁରଂ ବଂଧୁଭ୍ଯୋ ନ ଦଦାତି ଯଃ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଉତ୍ତମ କୁଳ ଓ ଶୀଳବତୀ ଜନାନୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, କିମ୍ବା ନିଜେ ମିଠା ଖାଇ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦିଏ ନାହିଁ—
ଭୋଜନେ ବ୍ରାହ୍ମଣାର୍ଥେ ଚ ପାକଭେଦଂ କରୋତି ଯଃ । କୃସରଂ ପାଯସଂ ଵାପି ନାର୍ଥିନଂ ଦାପଯେତ୍କୁଧୀଃ
ଯେଉଁମାନେ ଖାଦ୍ୟ ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ରନ୍ଧଣରେ ଭେଦଭାବ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ଅନୁରୋଧକୁ କୃସର ବା ପାୟସ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ—
ଅତିଥୀନଵମନ୍ଯଂତେ ସୂର୍ଯତାପାଦିତାପିତାନ୍ । ଅଂତରିକ୍ଷଭୁଜୋ ଯେ ଚ ଯେ ଚ ଵିଶ୍ଵାସଘାତକାଃ
ଯେମାନେ ଅତିଥିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଆକାଶକୁ ହାତ ଉଠାନ୍ତି, କିମ୍ବା ବିଶ୍ୱାସ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି—
ନ ପଶ୍ଯଂତି ମହାରାଜ ରଘୁନାଥ ପରାଙ୍ମୁଖାଃ । ଅସୌ ପୁଣ୍ଯୋ ଗିରିଵରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଶୋଭିତଃ
ହେ ମହାରାଜ ରଘୁନାଥ, ଯେମାନେ ପଛ ଫେରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ ପର୍ବତକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ—
ପଵିତ୍ରଯତି ସର୍ଵାନ୍ନୋ ଦର୍ଶନେନ ମନୋହରଃ । ଅତ୍ର ତିଷ୍ଠତି ଦେଵାନାଂ ମୁକୁଟୈରର୍ଚିତାଂଘ୍ରିକଃ
ଏହି ପର୍ବତ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ; ଏଠାରେ ସେ ଅଛନ୍ତି, ଯାଙ୍କ ଚରଣ ଦେବମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପୂଜନ୍ତି—
ପୁଣ୍ଯଵଦ୍ଭିର୍ଦର୍ଶନାର୍ହଃ ପୁଣ୍ଯଦଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଶ୍ରୁତଯୋ ନେତିନେତୀତି ବ୍ରୁଵାଣା ନ ଵିଦଂତି ଯମ୍
ଯିଏ ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ସେ ଦର୍ଶନ ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ; ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ବୋଲି କହୁଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—
ଯତ୍ପାଦରଜ ଇଂଦ୍ରାଦିଦେଵୈର୍ମୃଗ୍ଯଂ ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ଵେଦାଂତାଦିଭିରନ୍ଯୂନୈର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵିଦଂତି ଯଂ ବୁଧାଃ
ଯାହାଙ୍କ ଚରଣଧୂଳିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବେଦାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଶାସ୍ତ୍ରର ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି—
ସୋଽତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ନୀଲଶୈଲେ ଵସତେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଆରୁହ୍ଯ ତଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସଂପୂଜ୍ଯ ସୁକୃତାଦିନା
ସେଇ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଏଠି ନୀଳପର୍ବତରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ପର୍ବତକୁ ଆରୋହଣ କରି, ନମସ୍କାର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରି—
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଵୈ ଭୂପ ଭୂଯାଚ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ । ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍
ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିଲେ, ହେ ରାଜନ୍, ଚାରିହାତ ଆକାର ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ସମ୍ଭବ; ଏଠାରେ ଏକ ପୁରାତନ କଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ—
ତଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମହାରାଜ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ରତ୍ନଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ନୃପତେର୍ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ସକୁଟୁଂବିନଃ
ହେ ମହାରାଜ, ସେ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ରତ୍ନଗ୍ରୀବ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରଙ୍କ ସହ କଣ ଘଟିଥିଲା—
ଚତୁର୍ଭୁଜାଦିକଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦେଵଦାନଵଦୁର୍ଲଭମ୍ । ଆସୀତ୍କାଂଚୀ ମହାରାଜ ପୁରୀ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା
ସେ ଚାରିହାତ ଆଦି ଦୁର୍ଲଭ ଆକାର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏକ କାଞ୍ଚୀ ନାମକ ପୁରୀ ଥିଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—
ମହାଜନପରୀଵାରସମୃଦ୍ଧବଲଵାହନା । ଯସ୍ଯାଂ ଵସଂତି ଵିପ୍ରାଗ୍ର୍ଯାଃ ଷଟ୍କର୍ମନିରତା ଭୃଶମ୍
ଏହି ସହର ମହାଜନମାନେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ଯାନ ଥିଲା; ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଷଟ୍କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାରେ ରହୁଥିଲେ—
ସର୍ଵଭୂତହିତେ ଯୁକ୍ତା ରାମଭକ୍ତିଷୁ ଲାଲସାଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯା ରଣକର୍ତାରଃ ସଂଗ୍ରାମେଽପ୍ଯପଲାଯିନଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ନିମଗ୍ନ, ରାମଭକ୍ତିରେ ଆଗ୍ରହୀ; କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ କେବେ ଭାଗି ଯାଉନଥିଲେ—
ପରଦାର ପରଦ୍ରଵ୍ଯ ପରଦ୍ରୋହପରାଙ୍ମୁଖାଃ । ଵୈଶ୍ଯାଃ କୁସୀଦକୃଷ୍ଯାଦିଵାଣିଜ୍ଯଶୁଭଵୃତ୍ତଯଃ
ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ, ଧନ ବା କ୍ଷତି କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ; ବୈଶ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ, ଧନ ଦେଇବା, ଚାଷ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ—
କୁର୍ଵନ୍ତି ରଘୁନାଥସ୍ଯ ପଦାମ୍ଭୋଜେ ରତିଂ ସଦା । ଶୂଦ୍ରା ବ୍ରାହ୍ମଣସେଵାଭିର୍ଗତରାତ୍ରିଦିନାନ୍ତରାଃ
ସେମାନେ ସଦା ରଘୁନାଥଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସେବାରେ ନିରତ, ଦିନ ରାତିର ଭେଦ ନଥିଲା—
କୁର୍ଵଂତି କଥନଂ ରାମରାମେତି ରସନାଗ୍ରତଃ । ପ୍ରାକୃତାଃ କେଽପି ନୋ ପାପଂ କୁର୍ଵଂତି ମନସାତ୍ର ଵୈ
ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଜିହ୍ୱାର ଟିପରେ 'ରାମ ରାମ' ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ମନରେ କୌଣସି ପାପ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦାନଂ ଦଯା ଦମଃ ସତ୍ଯଂ ତତ୍ର ତିଷ୍ଠଂତି ନିତ୍ଯଶଃ । ଵଦତେ ନ ପରାବାଧଂ ଵାକ୍ଯଂ କୋଽପି ନରୋଽନଘଃ
ଏଠି ଦାନ, ଦୟା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବା ସଦା ରହିଥାଏ; କେହି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥିବା କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ନିର୍ମଳ।