ଵୈଶ୍ରଂଭକେ ସୁରଵନେ ନଂଦନେ ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରକେ । ମାନସେ ଚୈତ୍ରରଥ୍ଯେ ଚ ସରେ ମେ ରାମଯା ରତଃ
ବୈଶ୍ରମ୍ଭକ ଦେବବନ, ନନ୍ଦନ, ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରକ, ମାନସ ଓ ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନରେ ସେ ରାମାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଏଵଂ ତଯା କ୍ରୀଡମାନଃ ସର୍ଵତ୍ର ଧରଣୀତଲେ । ନାବୁଧ୍ଯତ ଗତାନବ୍ଦାଞ୍ଛତସଂଖ୍ଯା ପରୀମିତାନ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ତାଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ, ଶତ ଶତ ବର୍ଷ କେମିତି କଟିଗଲା ତାହା ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ ହେଲା ନାହିଁ ।
ତତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଥଵ ତଦ୍ଵିପ୍ରଃ ସ୍ଵକାଲପରିଵର୍ତିନୀମ୍ । ମନୋରଥୈଶ୍ଚ ସଂପୂର୍ଣାଂ ସ୍ଵସ୍ଯପ୍ରିଯତମାଂ ଵରାମ୍
ତାପରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, ମୁନି ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ନିଜର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯିବା ବିଷୟ ଜାଣିଲେ ।
ନ୍ଯଵର୍ତତାଶ୍ରମଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ପଯୋଷ୍ଣୀତୀରସଂସ୍ଥିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରଜଂ ତୁ ଜନତାସଂକୁଲଂ ମୃଗସେଵିତମ୍
ସେ ପୁଣି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ଯାହା ପୟୋଷ୍ଣୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦ୍ୱେଷ ଥିଲା ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ ଓ ମୃଗମାନେ ଚରୁଥିଲେ ।
ତତ୍ରାଵସତ୍ସ ସୁତପାଃ ଶିଷ୍ଯୈର୍ଵେଦସମନ୍ଵିତୈଃ । ସେଵିତାଂଘ୍ରିଯୁଗୋ ନିତ୍ଯଂ ତତାପ ପରମଂ ତପଃ
ସେଠାରେ, ତାପସୀ ନିଜ ବେଦଜ୍ଞ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ବସିଥିଲେ । ସେ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ସେବା ପାଉଥିଲେ ଓ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ ।
କଦାଚିଦଥ ଶର୍ଯାତିର୍ଯଷ୍ଟୁମୈଚ୍ଛତ ଦେଵତାଃ । ତଦା ଚ୍ଯଵନମାନେତୁଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ସେଵକାନ୍
ଏକଥର, ଶର୍ୟାତି ରାଜା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ । ସେତେବେଳେ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ସେବକମାନେ ପଠାଇଲେ ।
ତୈରାହୂତୋ ଦ୍ଵିଜଵରସ୍ତତ୍ରାଗଚ୍ଛନ୍ମହାତପାଃ । ସୁକନ୍ଯଯା ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯା ସ୍ଵାଚାର ପରିନିଷ୍ଠଯା
ସେମାନେ ଡାକିଲାପରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଦ୍ୱିଜ ଚ୍ୟବନ ନିଜ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୁକନ୍ୟା, ଯିଏ ନିଜ ଆଚରଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସହିତ ଆସିଲେ ।
ଆଗତଂ ତଂ ମୁନିଵରଂ ପତ୍ନ୍ଯା ପୁତ୍ର୍ଯା ମହାଯଶାଃ । ଦଦର୍ଶ ଦୁହିତୁଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ପୁରୁଷଂ ସୂର୍ଯଵର୍ଚସମ୍
ମହାୟଶସ୍ବୀ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ କନ୍ୟା ସହ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଏକ ପୁରୁଷ ଥିଲେ ।
ରାଜା ଦୁହିତରଂ ପ୍ରାହ କୃତପାଦାଭିଵଂଦନାମ୍ । ଆଶିଷୋ ନ ପ୍ରଯୁଂଜାନୋ ନାତିପ୍ରୀତମନା ଇଵ
ରାଜା ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇଥିଲେ, ସେଠି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ମନରେ ଖୁସି ନଥିବା ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ଚିକୀର୍ଷିତଂ ତେ କିମିଦଂ ପତିସ୍ତ୍ଵଯା । ପ୍ରଲଂଭିତୋ ଲୋକନମସ୍କୃତୋ ମୁନିଃ । ତ୍ଵଯା ଜରାଗ୍ରସ୍ତମସଂମତଂ ପତିଂ । ଵିହାଯ ଜାରଂ ଭଜସେଽମୁମଧ୍ଵଗମ୍
ତୁମେ ଏହି କଣ କରିଛ? ପତି ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସମସ୍ତଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ମୁନିଙ୍କୁ ଠକେଇଛ। ବୟସ୍କ ଏବଂ ବଡମାନେ ମନେ ପସନ୍ଦ କରିଥିବା ପତିକୁ ଛାଡି, ଏହି ଭ୍ରମଣକାରୀ ପ୍ରେମିକକୁ ବାଛିଛ।
କଥଂ ମତିସ୍ତେଽଵଗତାନ୍ଯଥାସତାଂ କୁଲପ୍ରସୂତେଃ କୁଲଦୂଷଣଂ ତ୍ଵିଦମ୍ । ବିଭର୍ଷି ଜାରଂ ଯଦପତ୍ରପାକୁଲଂ ପିତୁଃ ସ୍ଵଭର୍ତୁଶ୍ଚ ନଯସ୍ଯଧସ୍ତମାମ୍
ଏମିତି ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ, ତୁମ ମନ କିପରି ଏପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାମରେ ଲାଗିଗଲା? ଲଜ୍ଜା ନଥିବା ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ପ୍ରେମିକକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ତୁମେ ପିତା ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଛ।
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ପିତରଂ ସ୍ମଯମାନା ଶୁଚିସ୍ମିତା । ଉଵାଚ ତାତ ଜାମାତା ତଵୈଷ ଭୃଗୁନଂଦନଃ
ପିତା ଏପରି କହିବା ପରେ, ଶାନ୍ତ ହସରେ ଶୁଚିସ୍ମିତା କହିଲେ, 'ପିତା, ଏହି ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ତୁମର ଜାମାତା।'
ଶଶଂସ ପିତ୍ରେ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵଯୋରୂପାଭିଲଂଭନମ୍ । ଵିସ୍ମିତଃ ପରମପ୍ରୀତସ୍ତନଯାଂ ପରିଷସ୍ଵଜେ
ସେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା, ବୟସ୍ ଓ ରୂପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ କହିଦେଲେ। ପିତା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ଝିଅକୁ ବାହୁଡେ ଧରିଲେ।
ସୋମେନାଯାଜଯଦ୍ଵୀରଂ ଗ୍ରହଂ ସୋମସ୍ଯ ଚାଗ୍ରହୀତ୍ । ଅସୋମପୋରପ୍ଯଶ୍ଵିନୋଶ୍ଚ୍ଯଵନଃ ସ୍ଵେନ ତେଜସା
ସୋମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବୀର ଯଜ୍ଞ କଲେ ଏବଂ ସୋମର ହିସ୍ସା ଗ୍ରହଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଚ୍ୟବନ ନିଜ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପାଇଁ ହିସ୍ସା ନେଇଲେ।
ଗ୍ରହଂ ତୁ ଗ୍ରାହଯାମାସ ତପୋବଲସମନ୍ଵିତଃ । ଵଜ୍ରଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଶକ୍ରସ୍ତୁ ହଂତୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମମ୍
ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଥିବା ଚ୍ୟବନ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ହିସ୍ସା ଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ବଜ୍ର ଧରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଅପଂକ୍ତିପାଵନୌ ଦେଵୌ କୁର୍ଵାଣଂ ପଂକ୍ତିଗୋଚରୌ । ଶକ୍ରଂ ଵଜ୍ରଧରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିଃ ସ୍ଵହନନୋଦ୍ଯତମ୍
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ଯେଉଁମାନେ ଅପବିତ୍ରଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଣୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମୁନି ଉପରେ ହାତ ଉଠାଇଥିବା ଦେଖିଲେ—
ହୁଂକାରମକରୋଦ୍ଧୀମାନ୍ସ୍ତଂଭଯାମାସ ତଦ୍ଭୁଜମ୍ । ଇଂଦ୍ରଃ ସ୍ତବ୍ଧଭୁଜସ୍ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟଃ ସର୍ଵୈଶ୍ଚ ମାନଵୈଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି 'ହୁଁ' ଧ୍ୱନି କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତକୁ ଅଚଳ କରିଦେଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହାତ ଅଚଳ ଦେଖିଲେ।
କୋପେନ ଶ୍ଵସମାନୋଽହିର୍ଯଥା ମଂତ୍ରନିଯଂତ୍ରିତଃ । ତୁଷ୍ଟାଵ ସ ମୁନିଂ ଶକ୍ରଃ ସ୍ତବ୍ଧବାହୁସ୍ତପୋନିଧିମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ମନ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧା ସାପ ଭଳି, ଇନ୍ଦ୍ର ଅଚଳ ହାତରେ ମୁନି, ତପସ୍ୟାର ଧନକୁ, ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଅଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ଭାଗଦାନଂ ଚ କୁର୍ଵଂତଂ ନିର୍ଭଯାଂତରମ୍ । କଥଯାମାସ ଭୋଃ ସ୍ଵାମିନ୍ଦୀଯତାମଶ୍ଵିନୋର୍ବଲି
ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଭୟବିହୀନ ଭାବରେ ହିସ୍ସା ନେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ କହିଲେ, 'ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ବଳି ଦିଅନ୍ତୁ।'
ମଯା ନ ଵାର୍ଯତେ ତାତ କ୍ଷମସ୍ଵାଘଂ ମହତ୍କୃତମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ମୁନିଃ କୋପଂ ଜହୌ ତୂର୍ଣଂ କୃପାନିଧିଃ
'ମୁଁ ଏହାକୁ ବାରଣ କରୁନାହିଁ, ପିତା; ଦୟାକରି ଏହି ବଡ ଅପରାଧକୁ ଖ୍ମା କରନ୍ତୁ।' ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦୟାମୟ ମୁନି ତୁରନ୍ତ କ୍ରୋଧ ଛାଡିଦେଲେ।
ଇଂଦ୍ରୋ ମୁକ୍ତଭୁଜୋଽପ୍ଯାସୀତ୍ତଦାନୀଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଏତଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଜନାଃ ସର୍ଵେ କୌତୁକାଵିଷ୍ଟମାନସାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତ ମୁକ୍ତ ହେଲା, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଶଶଂସୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣବଲଂ ତେ ତୁ ଦେଵାଦିଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ତତୋ ରାଜା ବହୁଧନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋଽଦଦନ୍ମହାନ୍
ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ତାପରେ ମହାରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ଧନ ଦେଲେ।
ଚକ୍ରେ ଚାଵଭୃଥସ୍ନାନଂ ଯାଗାଂତେ ଶତ୍ରୁତାପନଃ । ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ଯଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହୋଦଯମ୍
ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ଶତ୍ରୁଦଳନୀ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ କଲେ। ଏବେ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ଚ୍ୟବନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କହ।
ସ ମଯା କଥିତଃ ସର୍ଵସ୍ତପୋଯୋଗସମନ୍ଵିତଃ । ନମସ୍କୃତ୍ଵା ତପୋମୂର୍ତିମିମଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜଯାଶିଷଃ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ସହିତ, କହିଦେଲି। ଏହି ତପୋମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ବିଜୟର ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଅ।
ପ୍ରେଷଯ ତ୍ଵଂ ସପତ୍ନୀକଂ ରାମଯଜ୍ଞେ ମନୋରମେ । ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ତୁ କୁର୍ଵତୋର୍ଵାର୍ତାଂ ହଯଃ ପ୍ରାପାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ତୁମେ ତୁମର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଅଶ୍ୱକୁ ଆନନ୍ଦମୟ ରାମୟଜ୍ଞକୁ ପଠାଅ। ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଅଶ୍ୱ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
ଵିଦଧଦ୍ଵାଯୁଵେଗେନ ପୃଥ୍ଵୀଂ ଖୁରଵିଲକ୍ଷିତାମ୍ । ଦୂର୍ଵାଂକୁରାନ୍ମୁଖାଗ୍ରେଣ ଚରଂସ୍ତତ୍ର ମହାଶ୍ରମେ
ବାୟୁର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚାଲି, ଅଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଖୁରରେ ମାଟିକୁ ଚିହ୍ନିତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ମହାଶ୍ରମରେ ମୁହଁରେ ଦୂର୍ବା ତରୁଣ ଗଛ ଚରୁଥିଲେ।
ମୁନଯୋ ଯାଵଦାଦାଯ ଦର୍ଭାନ୍ସ୍ନାତୁଂ ଗତା ନଦୀମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଶତ୍ରୁସେନାଯାସ୍ତାପନଃ ଶୂରସଂମତଃ
ଯେତେବେଳେ ମୁନିମାନେ ଦର୍ଭା ନେଇ ନଦୀକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ, ଶତୃଘ୍ନ, ଶତୃସେନାଙ୍କ ଦୁଃଖଦାତା ଏବଂ ସାହସୀମାନେ ଯାହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଠି ରହିଲେ।
ତାଵତ୍ପ୍ରାପ ମୁନେର୍ଵାସଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାତିଶୋଭିତମ୍ । ଗତ୍ଵା ତଦାଶ୍ରମେ ଵୀରୋ ଦଦର୍ଶ ଚ୍ଯଵନଂ ମୁନିମ୍
ସେଇ ସମୟରେ, ଶତୃଘ୍ନ ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ବୀର ଶତୃଘ୍ନ ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସୁକନ୍ଯାଯାଃ ସମୀପସ୍ଥଂ ତପୋମୂର୍ତିମିଵସ୍ଥିତମ୍ । ଵଵଂଦେ ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ସ୍ଵାଭିଧାଂ ସମୁଦାହରନ୍
ସେ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟରେ, ତପସ୍ୟାର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଶତୃଘ୍ନ ତାଙ୍କର ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇ, ନିଜ ନାମ କହିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋହଂ ରଘୁପତେର୍ଭ୍ରାତା ଵାହସ୍ଯ ପାଲକଃ
ମୁଁ ରଘୁପତିଙ୍କ ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ୱର ରକ୍ଷାକାରୀ।