ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ- ଯୋ ଵୈ ସର୍ଵୋପନିଷଦାମର୍ଥଃ ପୁରୁଷ ଈଶ୍ଵରଃ । ତଂ ଵୈ ସର୍ଵଗତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ବ୍ରଵୀମି ତେ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ପୁରୁଷ, ଈଶ୍ୱର—ସେଇ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୁମକୁ କହୁଛି।'
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ-। ଇତି ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁତିଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯରାଡ୍ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ । ଉଵାଚ ତଂ ଗୁରୁଂ ରୋଷାତ୍କିଂ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ମମାତ୍ମଜେ
ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଦାନବରାଜ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୋ ପୁଅକୁ ଏହିପରି କଥା କାହିଁକି ଶିଖେଇଛ?'
ମମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ହରିସଂସ୍ତଵମୀଦୃଶମ୍ । କିମର୍ଥମୁକ୍ତଵାନ୍ଜାଡ୍ଯମକାର୍ଯ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତମ୍
'ମୋ ପୁଅ ମୁଢ଼ା, ଏହିପରି ହରିଙ୍କର ସ୍ତୁତି କାହିଁକି କହିଲ? ଏହା ଅନୁଚିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅର୍ଥହୀନ।'
ଅଶ୍ରାଵ୍ଯଂ ମଦମିତ୍ରସ୍ଯ ସ୍ତଵମେତଂ ମମାଗ୍ରତଃ । ବାଲେନାପିକୃତଂତ୍ଵେତତ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଦିଵଜାଧମ
'ମୋ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଏହି ସ୍ତୁତି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ହୋଇଛି, ହେ ଦୁଇଥର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧମ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରିତୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ଉଵାଚ ଦୈତ୍ଯମେକଂ ତୁ ବଂଧଯୈନଂ ଦ୍ଵିଜାଧମମ୍
ଏପରି କହି, ଚାରିପଟେ ଦେଖି, ଦାନବରାଜ କ୍ରୋଧରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଲେ । ସେ ଜଣେ ଦାନବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବାନ୍ଧିଦେ ।'
ଇତିରାଜଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ବବଂଧ ଭୃଗୋଃ ସୁତମ୍ । ବଧ୍ଯମାନଂ ଗୁରୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିଯଃ । ଉଵାଚ ପିତରଂ ତାତ ଇଦଂ ମେ ନୋକ୍ତଵାନ୍ଗୁରୁଃ
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲା । ଗୁରୁଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରିୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ପିତା, ମୋ ଗୁରୁ ଏହି କଥା କହିନାହାନ୍ତି ।'
କୃପଯା ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶିକ୍ଷିତୋସ୍ମି ହରେଃ ପ୍ରଭୋ । ନାନ୍ଯୋ ଗୁରୁର୍ମେ ଭଵତି ସ ଏଵ ପ୍ରେରକୋ ହରିଃ
ମୁଁ ଦେବଦେବ ହରିଙ୍କ ଦୟାରେ ଶିଖିଛି, ପ୍ରଭୁ । ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହିଁ, ସେ ହରି ମାତ୍ର ମୋତେ ପ୍ରେରଣା କରନ୍ତି ।
ଶ୍ରୋତା ମଂତା ତଥା ଵକ୍ତା ଦ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଗ ଈଶ୍ଵରଃ । ହରିରେଵାକ୍ଷଯଃ କର୍ତ୍ତା ନିଯଂତା ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ତସ୍ମାଦନାଗସୋ ଵିପ୍ରୋ ମୋକ୍ତଵ୍ଯୋଽଯଂ ଗୁରୁଃ ପ୍ରଭୋ
ସେ ଶୁଣନ୍ତି, ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, କହନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି, ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ସେଇ ଭଗବାନ୍ । ହରି ମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ନିୟନ୍ତା । ଏହିଠାରୁ, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଛାଡିଦିଅ ।
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଇତି ପୁତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହିରଣ୍ଯକଶିପୁସ୍ତତଃ । ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମୋଚଯିତ୍ଵା ସ୍ଵସୁତଂ ପ୍ରାହ ଵିସ୍ମଯାତ୍
ରୁଦ୍ର କହିଛନ୍ତି— ପୁଅଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଛାଡିଦେଲେ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ପୁଅକୁ କହିଲେ ।
କିଂ ଵତ୍ସ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରମସ୍ଯେଵଂ ମିଥ୍ଯାଵାକ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମନଃ । କୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ କିଂ ତୁ ତଦ୍ରୂପଂ କୁତ୍ରାସୌ ସଂସ୍ଥିତୋ ହରିଃ
ବେଟା, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛ? ବିଷ୍ଣୁ କିଏ? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ? ସେ ହରି କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?
ଅହମେଵେଶ୍ଵରୋ ଲୋକେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତିର୍ଯତଃ । ମାମେଵାର୍ଚ୍ଚଯ ଗୋଵିଂଦଂ ତ୍ଯଜ ଶତ୍ରୁଂ ଦୁରାସଦମ୍
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱର, ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତି । ମୋତେ ପୂଜ, ଗୋବିନ୍ଦକୁ ଛାଡ଼, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ଶତ୍ରୁକୁ ତ୍ୟାଗ କର ।
ଅଥଵା ଶଂକରଂ ଦେଵଂ ରୁଦ୍ରଂ ଲୋକଗୁରୁଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ଅର୍ଚ୍ଚଯସ୍ଵାସୁରାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ସର୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯପ୍ରଦଂ ଶିଵମ୍
ନହେଲେ, ଦେବ ଶଙ୍କର, ରୁଦ୍ର, ଲୋକଙ୍କର ଗୁରୁ, ପ୍ରଭୁ, ଦାନବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।
ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରଧାରଣଂ କୃତ୍ଵା ଭସ୍ମନା ଦୈତ୍ଯପୂଜିତମ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ମହାଦେଵଂ ପାଶୁପତ୍ଯୋକ୍ତମାର୍ଗତଃ
ଦାନବମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଭାସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଟିକିଆ ଲଗାଇ, ପାଶୁପତ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଇତି ଦୈତ୍ଯପତେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପୁରୋହିତାଃ
ରୁଦ୍ର କହିଛନ୍ତି— ଦାନବରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦାନବ ପୁରୋହିତମାନେ—
ପୁରୋହିତା ଊଚୁଃ- ଏଵମେଵ ମହାଭାଗ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ପିତୁଃ । ତ୍ଯଜ ଶତ୍ରୁଂ କୈଟଭାରିଂ ପୂଜଯସ୍ଵ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍
ପୁରୋହିତମାନେ କହିଲେ— 'ଏହିପରି ହେଉ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବାପାଙ୍କ କଥା ମାନ । କୈଟଭକୁ ମାରିଥିବା ଶତ୍ରୁକୁ ଛାଡ଼ ଓ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।'
ରୁଦ୍ରାତ୍ପରତରୋ ଦେଵୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵପ୍ରଦୋ ନୄଣାମ୍ । ପିତା ତଵାପି ତସ୍ଯୈଵ ପ୍ରସାଦାଦୀଶ୍ଵରୋଽଭଵତ୍
ରୁଦ୍ରଠାରୁ ବଡ଼ ଦେବତା କେହି ନାହାନ୍ତି; ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଦେଇଥାନ୍ତି । ତୁମର ବାପା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଈଶ୍ୱର ହୋଇଥିଲେ ।
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଇତି ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଜନ୍ମଵୈଷ୍ଣଵଂ
ରୁଦ୍ର କହିଛନ୍ତି— ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବୈଷ୍ଣବ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରହ୍ଲାଦ—
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ- ଅହୋ ଭଗଵତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯନ୍ମାଯା ମୋହିତଂ ଜଗତ୍ । ଅହୋ ଵେଦାଂତଵିଦୁଷଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୂଜିତାଃ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ— 'ହାଁ, କି ଅଦ୍ଭୁତ ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ ହୋଇଛି! ହାଁ, ବେଦାନ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅପି ଚାପଲ୍ଯାଦ୍ଵଦଂତ୍ଯେଵଂ ମଦାନ୍ଵିତାଃ । ନାରାଯଣଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ଵଂ ନାରାଯଣଃ ପରମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅହଂକାରରେ ଏପରି କଥା କହନ୍ତି । ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ, ସେଇ ସର୍ବୋପରି ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାନଂ ନାରଯଣଃ ପରମ୍ । ଗତିର୍ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ଶାଶ୍ଵତଂ ଶିଵମଚ୍ଯୁତଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ, ସେଇ ସର୍ବୋପରି । ସେ ଅଚଳ, ଶାଶ୍ୱତ, ଶୁଭ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ।
ଧାତା ଵିଧାତା ଜଗତୋ ଵାସୁଦେଵଃ ସନାତନଃ । ଵିଶ୍ଵମେଵେଦଂ ପୁରୁଷସ୍ତଦ୍ଵିଶ୍ଵମୁପଜୀଵତି
ବାସୁଦେବ ଅନନ୍ତ, ସେଇ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ । ଏହି ବିଶ୍ୱ ହେଉଛି ସେଇ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।
ହିରଣ୍ମଯଵପୁର୍ନିତ୍ଯଃପୁଂଡରୀକନିଭେକ୍ଷଣଃ । ଶ୍ରୀଭୂଲୀଲାପତିଃ ସୌମ୍ଯୋନିର୍ମ୍ମଲଃ ଶୁଭଵିଗ୍ରହଃ
ସେ ଚିରଅବିନାଶୀ, ସୁନା ପରି ଦେହ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ, ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂମିଙ୍କ ନାଥ, ମୃଦୁ, ପବିତ୍ର, ଶୁଭ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ।
ତେନୈଵ ସୃଷ୍ଟୌ ବ୍ରହ୍ମେଶୌ ସର୍ଗେ ଦେଵୋତ୍ତମୌ ଵିଭୂ । ତସ୍ଯୈଵାଜ୍ଞାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଵର୍ତ୍ତେତେ ବ୍ରହ୍ମଶଂକରୌ
ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ — ଏହି ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ତମ ଦେବତା — ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି ଅଛନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶଙ୍କର ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାମ କରନ୍ତି।
ଭୀଷାସ୍ମାଦ୍ଵାତି ପଵନୋ ଭୀଷୋଦେତି ଦିଵାକରଃ । ଭୀଷାସ୍ମାଦଗ୍ନିଶ୍ଚଂଦ୍ରୋଽଥ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧାଵତି ପଂଚମଃ
ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରି ପବନ ବହେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ; ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରି ଅଗ୍ନି, ଚନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ମୃତ୍ୟୁ ଚଳିଛନ୍ତି।
ଆସୀଦେକୋ ହରିର୍ଦିଵ୍ଯୋ ଦେଵୋ ନାରାଯଣଃ ପରଃ । ବ୍ରହ୍ମା ନେଂଦ୍ରୋ ନ ଚେଶାନୋ ନ ଚ ଚଂଦ୍ର ଦିଵାକରୌ
ସେଠି ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ ହରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାରାୟଣ ଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଈଶାନ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ କେହି ନଥିଲେ।
ନ ଵା ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵ୍ଯୌ ଚ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଦିଵୌକସଃ । ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ଧାମ ସଦା ପଶ୍ଯଂତି ସୂରଯଃ
ସେଠି ଦିନ-ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ, ନକ୍ଷତ୍ର କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ନଥିଲେ; ମୁନିମାନେ ସେହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ସଦା ଦେଖନ୍ତି।
ଏଵଂ ସର୍ଵୋପନିଷଦାମର୍ଥଂ ହିତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ରାଗାଲ୍ଲୋଭାଦ୍ଭଯାଦ୍ଵାପି କିଂ ବ୍ରଵୀଥ ମମାଗ୍ରତଃ
ଏପରି ଭାବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ରାଗ, ଲୋଭ କିମ୍ବା ଭୟରୁ ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ଅର୍ଥକୁ ଛାଡି, ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ କଣ କହୁଛ?
ତଂ ସର୍ଵରକ୍ଷକଂ ଦେଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵେଶ୍ଵରଂ ହରିମ୍ । କଥଂ ପାଷଂଡମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପୂଜଯାମି ଚ ଶଂକରମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ହରିଙ୍କୁ ଛାଡି, କିପରି ମୁଁ ଅପସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜିବି?
ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଂ ଦେଵଦେଵମନଂତଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ । ଇଂଦୀଵରଦଲଶ୍ଯାମଂ ପଦ୍ମପତ୍ରାଯତେକ୍ଷଣମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ଅନନ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ନୀଳ କମଳପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ —
ଶ୍ରୀଵତ୍ସଲକ୍ଷିତୋରସ୍କଂ ସର୍ଵ୍ଵାଭରଣଭୂଷିତମ୍ । ସଦା କୁମାରଂ ସର୍ଵ୍ଵେଶଂ ନିତ୍ଯାନନ୍ଦସୁଖପ୍ରଦମ୍
ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଛାତି, ସମସ୍ତ ଆଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ସଦା ଯୁବକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥିବା —