ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମାନୁଜୋ ଵାର୍ତାଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାମୁନେଃ । ସର୍ଵଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁମତିଂ ଶକ୍ରମାନାଦିଭଂଜନମ୍
ଚ୍ୟବନ ମହାମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ସୁମତିଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଧିକାର ଭଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ସବୁ ପଚାରିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କଦାସୌ ଦସ୍ରଯୋର୍ଭାଗଂ ଚକାର ସୁରପଂକ୍ତିଷୁ । କିଂ କୃତଂ ଦେଵରାଜେନ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵ ମହାମଖେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସେ କେବେ ଦଶର ଭାଗ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଦେଇଥିଲେ? ସ୍ୱୟଂଭୂବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ କଣ କରିଥିଲେ?
ସୁମତିରୁଵାଚ। ବ୍ରହ୍ମଵଂଶେଽତିଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁନିର୍ଭୃଗୁରିତି ଶ୍ରୁତଃ । କଦାଚିଦ୍ଗତଵାନ୍ସାଯଂ ସମିଦାହରଣଂ ପ୍ରତି
ସୁମତି କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଭୃଗୁ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଥିଲେ; ଏକ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ହୋମକାଠି ଆଣିବାକୁ ଗଲେ।
ତଦା ମଖଵିନାଶାଯ ଦମନୋ ରାକ୍ଷସୋ ବଲୀ । ଆଗତ୍ଯୋଚ୍ଚୈର୍ଜଗାଦେଦଂ ମହାଭଯକରଂ ଵଚଃ
ସେବେଳେ, ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦମନକ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଆସି, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ କହିଲା।
କୁତ୍ରାସ୍ତି ମୁନିବଂଧୁଃ ସ କୁତ୍ର ତନ୍ମହିଲାନଘା । ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ରୋଷସମାକୁଲଃ
ସେ କହିଲା: 'ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ କେଉଁଠି? ତାଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ସାଥି କେଉଁଠି?' ପୁନିପୁନି କ୍ରୋଧରେ ଏହି କଥା କହୁଥିଲା।
ତଦାହୁତଵହୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଦ୍ଭଯମାଗତମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ତଜ୍ଜାଯାମଂତର୍ଵତ୍ନୀମନିଂଦିତାମ୍
ତାବେଳେ ଅଗ୍ନି ଜାଣିଲେ ଯେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଆସିଛି, ତେଣୁ ମୁନିଙ୍କ ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମ ଭିତରୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ଜହାର ରାକ୍ଷସସ୍ତାଂ ତୁ ରୁଦଂତୀଂ କୁରରୀମିଵ । ଭୃଗୋ ରକ୍ଷପତେ ରକ୍ଷ ରକ୍ଷ ନାଥ ତପୋନିଧେ
ସେ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ଧରିନେଲା, ଏକ ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ପରି; ସେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, 'ହେ ଭୃଗୁ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର!'
ଏଵଂ ଵଦଂତୀମାର୍ତାଂ ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିରଗାଦ୍ବହିଃ । ଦୁଷ୍ଟୋ ଵାକ୍ଯପ୍ରହାରେଣ ବୋଧଯନ୍ସ ଭୃଗୋଃ ସତୀମ୍
ଏପରି ଦୁଃଖରେ କହୁଥିବା ସତୀଙ୍କୁ ଧରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରେ ନେଲା, ଭୃଗୁଙ୍କ ସତୀକୁ କଠୋର କଥା କହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲା।
ତତୋ ମହାଭଯତ୍ରସ୍ତୋ ଗର୍ଭଶ୍ଚୋଦରମଧ୍ଯତଃ । ପପାତ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନେତ୍ରୋ ଵୈଶ୍ଵାନର ଇଵାଂଗଜଃ
ତାପରେ, ବଡ଼ ଭୟରେ ତରସି, ଗର୍ଭର ମଧ୍ୟରୁ ଶିଶୁଟି ଝରିପଡ଼ିଲା, ତାଙ୍କର ଆଖି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା, ମାନେ ଅଗ୍ନିଦେବତା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତେନୋକ୍ତଂ ମା ଵ୍ରଜାଶୁ ତ୍ଵଂ ଭସ୍ମୀ ଭଵ ସୁଦୁର୍ମତେ । ନ ହି ସାଧ୍ଵୀ ପରାମର୍ଶଂ କୃତ୍ଵା ଶ୍ରେଯୋଽଧିଯାସ୍ଯସି
ସେ ତାକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଦୃତ ଚାଲିଯିଅନି, ଦୁଷ୍ଟ ମନର ମହିଳା, ତୁମେ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଉ। ଯେହেতୁ ଅନୁଚିତ କାମ କରିଛ, ତୁମେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବ ନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପପାତାଶୁ ଭସ୍ମୀଭୂତକଲେଵରଃ । ମାତା ତଦାର୍ଭକଂ ନୀତ୍ଵା ଜଗାମାଶ୍ରମମୁନ୍ମନାଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସେ ସହସା ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ମାଆ ଶିଶୁଟିକୁ ନେଇ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଭୃଗୁର୍ଵହ୍ନିକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୋପସମାକୁଲଃ । ଶଶାପ ସର୍ଵଭକ୍ଷସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ଦୁଷ୍ଟାରିସୂଚକ
ଭୃଗୁ ମୁନି ଜାଣିଲେ ଯେ ସବୁକିଛି ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ତେଣୁ ତିନି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ସବୁକିଛି ଖାଇବା ଜନ୍ତୁ ହେଉ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁତାର ଚିହ୍ନ ହେଉ।'
ତଦା ଶପ୍ତୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ଜଗ୍ରାହାଂଘ୍ର୍ଯାଶୁଶୁକ୍ଷଣିଃ । କୁରୁ ମେଽନୁଗ୍ରହଂ ସ୍ଵାମିନ୍କୃପାର୍ଣଵ ମହାମତେ
ଏହି ଶାପରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି, କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି କହିଲେ, 'ସ୍ୱାମୀ, ଦୟାର ସାଗର, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ।'
ମଯାନୃତଂ ଵଚୋଭୀତ୍ଯା କଥିତଂ ନ ଗୁରୁଦ୍ରୁହା । ତସ୍ମାନ୍ମମୋପରି କୃପାଂ କୁରୁ ଧର୍ମଶିରୋମଣେ
'ଭୟରେ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିଲି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରି ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଧର୍ମର ମଣି, ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ।'
ତଦାନୁଗ୍ରହମାଧାଚ୍ଚ ସର୍ଵଭକ୍ଷୋ ଭଵାଞ୍ଛୁଚିଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵାନ୍ହୁତଭୁଜଂ ଦଯାର୍ଦ୍ରୋ ମୁନିତାପସଃ
ତାପରେ, ତିନି ଦୟା କରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ସବୁ ଖାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଚି ରୁହିବ।' ଏଭଳି ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ମୁନି ଅଗ୍ନିଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗର୍ଭାଚ୍ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଜାତକର୍ମାଦିକଂ ଶୁଚିଃ । ଚକାର ଵିଧିଵଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଦର୍ଭପାଣିଃ ସୁମଂଗଲଃ
ଗର୍ଭରୁ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ, ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦର୍ଭା ଧରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଚ୍ଯଵନାଚ୍ଚ୍ଯଵନଂ ପ୍ରାହୁଃ ପୁତ୍ରଂ ସର୍ଵେ ତପସ୍ଵିନଃ । ଶନୈଃଶନୈଃ ସ ଵଵୃଧେ ଶୁକ୍ଲେ ପ୍ରତିପଦିଂଦୁଵତ୍
ଝରିପଡ଼ିଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ସେଇ ପୁଅକୁ 'ଚ୍ୟବନ' ବୋଲି କହିଲେ; ସେ ଦୀରେ ଦୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ବଢ଼େ।
ସ ଜଗାମ ତପଃ କର୍ତୁଂ ରେଵାଂ ଲୋକୈକପାଵନୀମ୍ । ଶିଷ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତଃ ସର୍ଵୈସ୍ତପୋବଲସମନ୍ଵିତୈଃ
ସେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ରେବା ନଦୀ କୂଳକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା, ସହିତ ଥିଲେ।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ତପସ୍ତେପେ ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ମହାନ୍ । ଅଂସଯୋଃ କିଂଶୁକୌ ଜାତୌ ଵଲ୍ମୀକୋପରିଶୋଭିତୌ
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁଇ କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଟି କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ଉଠିଗଲା, ଜହ୍ନପାଣି ଉପରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ମୃଗା ଆଗତ୍ଯ ତସ୍ଯାଂଗେ କଂଡୂଂ ଵିଦଧୁରୁତ୍ସୁକାଃ । ନ କିଂଚିତ୍ସ ହି ଜାନାତି ଦୁର୍ଵାରତପସାଵୃତଃ
ହରିଣମାନେ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଦାଡ଼ି ଘସିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅପାର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
କଦାଚିନ୍ମନୁରୁଦ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୁଃ । ସକୁଟୁଂବୋ ଯଯୌ ରେଵାଂ ମହାବଲସମାଵୃତଃ
ଏକଥର, ମନୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ପରିବାର ସହିତ ମହାବଳ ଦଳ ନେଇ ରେବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ମହାନଦ୍ଯାଂ ସଂତର୍ପ୍ଯ ପିତୃଦେଵତାଃ । ଦାନାନି ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରାଦାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରତୁଷ୍ଟଯେ
ସେଠାରେ, ବଡ଼ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଦେଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ।
ତତ୍କନ୍ଯା ଵିଚରଂତୀ ସା ଵନମଧ୍ଯେ ଇତସ୍ତତଃ । ସଖୀଭିଃ ସହିତା ରମ୍ଯା ତପ୍ତହାଟକଭୂଷଣା
ସେଠାରେ, ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା, ତପ୍ତ ସୁନାର ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ସଖୀମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଏଠୁ ସେଠି ଘୁରୁଥିଲେ।
ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଥ ଵଲ୍ମୀକଂ ମହାତରୁସୁଶୋଭିତମ୍ । ନିମେଷୋନ୍ମେଷରହିତଂ ତେଜଃ କିଂଚିଦ୍ଦଦର୍ଶ ସା
ସେଠାରେ, ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ତଳେ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଜହ୍ନପାଣି ଦେଖିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ଅଳ୍ପ ଆଲୋକ ଅନ୍ଦୋଳନ ଓ ଝପକି ବିନା ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ଶଲାକାଭିରତୁଦଦ୍ରୁଧିରଂ ସ୍ରଵତ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଞାଂଗଜା ଖେଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଵତ୍ଯତିଦୁଃଖିତା
ସେ ଛାଡ଼ି ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଲାଠି ଦେଇ ମାରିଲେ, ତେଣୁ ରକ୍ତ ବହିଲା; ଏହା ଦେଖି ରାଜାର କନ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
ନ ଜନନ୍ଯୈ ତଥା ପିତ୍ରେ ଶଶଂସାଘେନ ଵିପ୍ଲୁତା । ସ୍ଵଯମେଵାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ସା ଶୁଶୋଚ ଭଯାତୁରା
ପାପରେ ଡୁବିଯାଇଥିବାରୁ, ସେ ମା କିମ୍ବା ବାପାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; ଭୟରେ, ସେ ନିଜେ ମନେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ।
ତଦା ଭୂଶ୍ଚଲିତା ରାଜନ୍ଦିଵଶ୍ଚୋଲ୍କା ପପାତ ହ । ଧୂମ୍ରା ଦିଶୋ ଭଵନ୍ସର୍ଵାଃ ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ପରିଵେଷିତଃ
ସେବେ, ରାଜା, ଭୂମି କମ୍ପିଗଲା ଏବଂ ଆକାଶରୁ ଏକ ଉଲ୍କା ପଡିଲା; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧୂଆଁରେ ଢାକିଗଲା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ଆଲୋକର ଏକ ଚକ୍ର ଦେଖାଦେଲା।
ତଦା ରାଜ୍ଞୋ ହଯା ନଷ୍ଟା ହସ୍ତିନୋ ବହଵୋ ମୃତାଃ । ଧନଂ ନଷ୍ଟଂ ରତ୍ନଯୁତଂ କଲହୋଭୂନ୍ମିଥସ୍ତଦା
ସେ ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ହୋଇଗଲା ହରାଇ, ବହୁତ ହାତୀ ମରିଗଲା, ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା ଧନ ହରାଇଗଲା ଏବଂ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ତଦାଲୋକ୍ଯ ନୃପୋ ଭୀତଃ କିଂଚିଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନମାନସଃ । ଜନାନପୃଚ୍ଛତ୍କେନାପି ମୁନଯେ ତ୍ଵପରାଧିତମ୍
ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଏବଂ ମନରେ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ; ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, କେଉଁ ସନ୍ତକୁ ଅପମାନ କରାଯାଇଛି?
ପାରଂପର୍ଯେଣ ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵପୁତ୍ର୍ଯାଃ ପରିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ଯଯୌ ସୁଦୁଃଖିତସ୍ତତ୍ର ସମୃଦ୍ଧବଲଵାହନଃ
ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଝିଅର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜାଣି, ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ।