ମଯୂରୈର୍ନକୁଲୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ କ୍ରୀଡଂତି ଫଣିନୋନିଶମ୍ । ଗଜୈଃ ସିଂହୈର୍ନିତ୍ଯମତ୍ର ସ୍ଥୀଯତେ ମିତ୍ରତାଂ ଗତୈଃ
ଏଠାରେ ସାପମାନେ ମୟୂର ଓ ନିଉଲି ସହିତ ଦିନରାତି ଖେଳୁଛନ୍ତି; ହାତୀ ଓ ସିଂହମାନେ ମିଳିତ ମିତ୍ରତାରେ ଏଠି ନିର୍ଭୟ ରହୁଛନ୍ତି।
ଏଣାସ୍ତତ୍ରତ୍ଯ ନୀଵାରଭକ୍ଷଣେଷୁ କୃତାଦରାଃ । ନ ଭଯଂ କୁର୍ଵତେ କାଲାଦ୍ରକ୍ଷିତା ମୁନିଵୃଂଦକୈଃ
ଏଠାର ମୃଗମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଧାନ ଖାଇବାରେ ଲାଗିଥିବାବେଳେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଥିବାରୁ କାଳର ଭୟ କରୁନାହାନ୍ତି।
ଗାଵଃ କୁଂଭସମୋଧସ୍କା ନଂଦିନୀ ସମଵିଗ୍ରହାଃ । କୁର୍ଵଂତି ଚରଣୋତ୍ଥେନ ରଜସେଲାଂ ପଵିତ୍ରିତାମ୍
ଏଠାର ଗାଈମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଧର ଥନ ଓ ନନ୍ଦିନୀ ପରି ଦେହ ଥିବା, ତାଙ୍କର ପାଦର ଧୁଳିରେ ମାଟିକୁ ପବିତ୍ର କରୁଛନ୍ତି।
ମୁନିଵର୍ଯାଃ ସମିତ୍ପାଣି ପଦ୍ମୈର୍ଧର୍ମକ୍ରିଯୋଚିତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛସୁମତିଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ରାମ ମଂତ୍ରିଣମ୍
ମହାନ ଋଷିମାନେ ହାତରେ ହୋମକାଠି ଓ ପଦ୍ମ ଧରି, ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏହା ଦେଖି ରାମଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ପରାମର୍ଶଦାତା ସୁମତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ସୁମତେ କସ୍ଯ ସଂସ୍ଥାନଂ ମୁନେର୍ଭାତି ପୁରୋଗତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁ ସଂସେଵ୍ଯଂ ମୁନିଵୃଂଦସମାକୁଲମ୍
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ହେ ସୁମତି, ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ, ଏହି ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରମ କାହାର?
ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ମୁନିଵାର୍ତାଂ ଚ ଵିଦଧାମି ପଵିତ୍ରତାମ୍ । ନିଜଂ ଵପୁସ୍ତଦୀଯାଭିର୍ଵାର୍ତାଭିର୍ଵର୍ଣନାଦିଭିଃ
ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁଣକୁ ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଏହାର ପବିତ୍ରତା ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହେଁ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କଥଯାମାସ ସଚିଵୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଏପରି ମହାନ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ସଚିବ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଵିଦ୍ଧି ମହାତାପସଶୋଭିତମ୍ । ନିର୍ଵୈରିଜଂତୁସଂକୀର୍ଣଂ ମୁନିପତ୍ନୀଭିରାଵୃତମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ଏହା ଚ୍ୟବନ ମହାତପସ୍ବୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଯୋଽସୌ ମହାମୁନିଃ ସ୍ଵର୍ଗଵୈଦ୍ଯଯୋର୍ଭାଗମାଦଧାତ୍ । ସ୍ଵାଯଂଭୁଵମହାଯଜ୍ଞେ ଶକ୍ରମାନଵିଭେଦନଃ
ଏହି ମହାମୁନି ଏକଥିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସ୍ୱୟଂଭୂବ ଯଜ୍ଞରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଭାଗ ଦେଇଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଭଙ୍ଗ କରି।
ମହାମୁନେଃ ପ୍ରଭାଵୋଽଯଂ ନ କେନାପି ସମାପ୍ଯତେ । ତପୋବଲସମୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵେଦମୂର୍ତିଧରସ୍ଯ ହ
ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କର ଶକ୍ତି କେହି ମାପିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମାନୁଜୋ ଵାର୍ତାଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାମୁନେଃ । ସର୍ଵଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁମତିଂ ଶକ୍ରମାନାଦିଭଂଜନମ୍
ଚ୍ୟବନ ମହାମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ସୁମତିଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଧିକାର ଭଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ସବୁ ପଚାରିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କଦାସୌ ଦସ୍ରଯୋର୍ଭାଗଂ ଚକାର ସୁରପଂକ୍ତିଷୁ । କିଂ କୃତଂ ଦେଵରାଜେନ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵ ମହାମଖେ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ସେ କେବେ ଦଶର ଭାଗ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ଦେଇଥିଲେ? ସ୍ୱୟଂଭୂବ ମହାଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ କଣ କରିଥିଲେ?
ସୁମତିରୁଵାଚ। ବ୍ରହ୍ମଵଂଶେଽତିଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁନିର୍ଭୃଗୁରିତି ଶ୍ରୁତଃ । କଦାଚିଦ୍ଗତଵାନ୍ସାଯଂ ସମିଦାହରଣଂ ପ୍ରତି
ସୁମତି କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶରେ ଭୃଗୁ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଥିଲେ; ଏକ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ହୋମକାଠି ଆଣିବାକୁ ଗଲେ।
ତଦା ମଖଵିନାଶାଯ ଦମନୋ ରାକ୍ଷସୋ ବଲୀ । ଆଗତ୍ଯୋଚ୍ଚୈର୍ଜଗାଦେଦଂ ମହାଭଯକରଂ ଵଚଃ
ସେବେଳେ, ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦମନକ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଆସି, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ କହିଲା।
କୁତ୍ରାସ୍ତି ମୁନିବଂଧୁଃ ସ କୁତ୍ର ତନ୍ମହିଲାନଘା । ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚେଦଂ ଵଚୋ ରୋଷସମାକୁଲଃ
ସେ କହିଲା: 'ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ କେଉଁଠି? ତାଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଜୀବନ ସାଥି କେଉଁଠି?' ପୁନିପୁନି କ୍ରୋଧରେ ଏହି କଥା କହୁଥିଲା।
ତଦାହୁତଵହୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଦ୍ଭଯମାଗତମ୍ । ଦର୍ଶଯାମାସ ତଜ୍ଜାଯାମଂତର୍ଵତ୍ନୀମନିଂଦିତାମ୍
ତାବେଳେ ଅଗ୍ନି ଜାଣିଲେ ଯେ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଆସିଛି, ତେଣୁ ମୁନିଙ୍କ ନିର୍ମଳ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମ ଭିତରୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ଜହାର ରାକ୍ଷସସ୍ତାଂ ତୁ ରୁଦଂତୀଂ କୁରରୀମିଵ । ଭୃଗୋ ରକ୍ଷପତେ ରକ୍ଷ ରକ୍ଷ ନାଥ ତପୋନିଧେ
ସେ ରାକ୍ଷସ ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ଧରିନେଲା, ଏକ ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ପରି; ସେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, 'ହେ ଭୃଗୁ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର!'
ଏଵଂ ଵଦଂତୀମାର୍ତାଂ ତାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ନିରଗାଦ୍ବହିଃ । ଦୁଷ୍ଟୋ ଵାକ୍ଯପ୍ରହାରେଣ ବୋଧଯନ୍ସ ଭୃଗୋଃ ସତୀମ୍
ଏପରି ଦୁଃଖରେ କହୁଥିବା ସତୀଙ୍କୁ ଧରି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରେ ନେଲା, ଭୃଗୁଙ୍କ ସତୀକୁ କଠୋର କଥା କହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିଲା।
ତତୋ ମହାଭଯତ୍ରସ୍ତୋ ଗର୍ଭଶ୍ଚୋଦରମଧ୍ଯତଃ । ପପାତ ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନେତ୍ରୋ ଵୈଶ୍ଵାନର ଇଵାଂଗଜଃ
ତାପରେ, ବଡ଼ ଭୟରେ ତରସି, ଗର୍ଭର ମଧ୍ୟରୁ ଶିଶୁଟି ଝରିପଡ଼ିଲା, ତାଙ୍କର ଆଖି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା, ମାନେ ଅଗ୍ନିଦେବତା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତେନୋକ୍ତଂ ମା ଵ୍ରଜାଶୁ ତ୍ଵଂ ଭସ୍ମୀ ଭଵ ସୁଦୁର୍ମତେ । ନ ହି ସାଧ୍ଵୀ ପରାମର୍ଶଂ କୃତ୍ଵା ଶ୍ରେଯୋଽଧିଯାସ୍ଯସି
ସେ ତାକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଦୃତ ଚାଲିଯିଅନି, ଦୁଷ୍ଟ ମନର ମହିଳା, ତୁମେ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଉ। ଯେହেতୁ ଅନୁଚିତ କାମ କରିଛ, ତୁମେ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ପାଇବ ନାହିଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପପାତାଶୁ ଭସ୍ମୀଭୂତକଲେଵରଃ । ମାତା ତଦାର୍ଭକଂ ନୀତ୍ଵା ଜଗାମାଶ୍ରମମୁନ୍ମନାଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସେ ସହସା ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ; ମାଆ ଶିଶୁଟିକୁ ନେଇ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଭୃଗୁର୍ଵହ୍ନିକୃତଂ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୋପସମାକୁଲଃ । ଶଶାପ ସର୍ଵଭକ୍ଷସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵ ଦୁଷ୍ଟାରିସୂଚକ
ଭୃଗୁ ମୁନି ଜାଣିଲେ ଯେ ସବୁକିଛି ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ତେଣୁ ତିନି କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ସବୁକିଛି ଖାଇବା ଜନ୍ତୁ ହେଉ, ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁତାର ଚିହ୍ନ ହେଉ।'
ତଦା ଶପ୍ତୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ଜଗ୍ରାହାଂଘ୍ର୍ଯାଶୁଶୁକ୍ଷଣିଃ । କୁରୁ ମେଽନୁଗ୍ରହଂ ସ୍ଵାମିନ୍କୃପାର୍ଣଵ ମହାମତେ
ଏହି ଶାପରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧରି, କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି କହିଲେ, 'ସ୍ୱାମୀ, ଦୟାର ସାଗର, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ।'
ମଯାନୃତଂ ଵଚୋଭୀତ୍ଯା କଥିତଂ ନ ଗୁରୁଦ୍ରୁହା । ତସ୍ମାନ୍ମମୋପରି କୃପାଂ କୁରୁ ଧର୍ମଶିରୋମଣେ
'ଭୟରେ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିଲି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରି ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଧର୍ମର ମଣି, ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ।'
ତଦାନୁଗ୍ରହମାଧାଚ୍ଚ ସର୍ଵଭକ୍ଷୋ ଭଵାଞ୍ଛୁଚିଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵାନ୍ହୁତଭୁଜଂ ଦଯାର୍ଦ୍ରୋ ମୁନିତାପସଃ
ତାପରେ, ତିନି ଦୟା କରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ସବୁ ଖାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଚି ରୁହିବ।' ଏଭଳି ଦୟାରେ ଭରିଥିବା ମୁନି ଅଗ୍ନିଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗର୍ଭାଚ୍ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଜାତକର୍ମାଦିକଂ ଶୁଚିଃ । ଚକାର ଵିଧିଵଦ୍ଵିପ୍ରୋ ଦର୍ଭପାଣିଃ ସୁମଂଗଲଃ
ଗର୍ଭରୁ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ, ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦର୍ଭା ଧରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ଚ୍ଯଵନାଚ୍ଚ୍ଯଵନଂ ପ୍ରାହୁଃ ପୁତ୍ରଂ ସର୍ଵେ ତପସ୍ଵିନଃ । ଶନୈଃଶନୈଃ ସ ଵଵୃଧେ ଶୁକ୍ଲେ ପ୍ରତିପଦିଂଦୁଵତ୍
ଝରିପଡ଼ିଥିବାରୁ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀ ସେଇ ପୁଅକୁ 'ଚ୍ୟବନ' ବୋଲି କହିଲେ; ସେ ଦୀରେ ଦୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ବଢ଼େ।
ସ ଜଗାମ ତପଃ କର୍ତୁଂ ରେଵାଂ ଲୋକୈକପାଵନୀମ୍ । ଶିଷ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତଃ ସର୍ଵୈସ୍ତପୋବଲସମନ୍ଵିତୈଃ
ସେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ରେବା ନଦୀ କୂଳକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା, ସହିତ ଥିଲେ।
ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ତପସ୍ତେପେ ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ମହାନ୍ । ଅଂସଯୋଃ କିଂଶୁକୌ ଜାତୌ ଵଲ୍ମୀକୋପରିଶୋଭିତୌ
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତାଙ୍କ ଦୁଇ କାନ୍ଧରେ ଦୁଇଟି କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ଉଠିଗଲା, ଜହ୍ନପାଣି ଉପରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ମୃଗା ଆଗତ୍ଯ ତସ୍ଯାଂଗେ କଂଡୂଂ ଵିଦଧୁରୁତ୍ସୁକାଃ । ନ କିଂଚିତ୍ସ ହି ଜାନାତି ଦୁର୍ଵାରତପସାଵୃତଃ
ହରିଣମାନେ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଦାଡ଼ି ଘସିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅପାର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ।