ଜିତ୍ଵା ମହେଂଦ୍ରଂ ଦେଵାଂଶ୍ଚ ସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେଶ୍ଵରୋଽଭଵତ୍ । ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଭାଗାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମେଵାଗ୍ରହୀଦ୍ବଲାତ୍
ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ତିନି ଭୁବନର ସ୍ୱାମୀ ହେଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଜୋରକରି ନିଜେ ନେଇଲା।
ତ୍ରାତାରଂ ନାଧିଗଚ୍ଛଂତି ଦେଵତାସ୍ତେନ ନିର୍ଜିତାଃ । ତସ୍ଯୈଵ କିଂକରାଃ ସର୍ଵେ ଗଂଧର୍ଵା ଦେଵଦାନଵାଃ
ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ହାରି ଯାଇ, କୌଣସି ରକ୍ଷକ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବ ଓ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଦାସ ହେଇଗଲେ।
ଯକ୍ଷାଶ୍ଚନାଗାଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯାଶ୍ଚ ଵଶଵର୍ତିନଃ । ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ଯ ସୁତାଂ କଲ୍ଯାଣୀଂ ନାମ କନ୍ଯକାମ୍
ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଲେ। ଦାନବରାଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କର କନ୍ୟା କଳ୍ୟାଣୀଙ୍କୁ ନିୟମରେ ବିବାହ କଲେ।
ଉପଯେମେ ଵିଧାନେନ ଦୈତ୍ଯରାଜୋ ମହାବଲଃ । ତସ୍ଯାଂ ଜାତୋ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ଶୁଭେ
ସେଇ କଳ୍ୟାଣୀଠାରୁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଦାନବମାନେଙ୍କ ରାଜା, ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଅନୁରକ୍ତୋ ହୃଷୀକେଶେ ଗର୍ଭଵାସେଽପି ଯୋ ହରୌ । ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ କୃତ୍ଯେଷୁ ମନୋଵାକ୍କାଯକର୍ମ୍ମଭିଃ
ସେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ହୃଷୀକେଶ ହରିଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମନ, କଥା ଓ କାୟା ଦ୍ୱାରା—
ନାନ୍ଯଂ ଜାନାତି ଦେଵେଶାତ୍ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ସନାତନାତ୍ । ସ କାଲେଽପି ଵିନୀତଃ ସନ୍ଗୁରୁଗେହେ ଵସତ୍ସୁଧୀଃ
ସେ ଚିରକାଳ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସନାତନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଜାଣୁନଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିଲେ। ଗୁରୁଘରେ ଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ନମ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଥିଲେ।
ଅଧୀତ୍ଯ ସର୍ଵଵେଦାଂଶ୍ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ । କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଗୁରୁଣା ସହ ଦୈତ୍ଯଜଃ
ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଦାନବଶିଶୁ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ସହିତ—
ପିତୁଃ ସମୀପମାଗତ୍ଯ ଵଵଂଦେ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ତଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ତନଯଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣମ୍ । ଅଂକେ ନିଧାଯ ଦୈତ୍ଯେଂଦ୍ରଃ ପ୍ରୋଵାଚେଦଂ ସୁଵିସ୍ମିତମ୍
ପିତାଙ୍କ ସମ୍ନିପାତକୁ ଆସି, ନମ୍ରତାରେ ପଦପ୍ରଣାମ କଲେ। ଦାନବରାଜ ତାଙ୍କ ସୁଭଲକ୍ଷଣୀୟ ପୁଅକୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆଂକ ଉପରେ ବସାଇ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ଉପଦେଶ କହିଲେ—
ହିରଣ୍ଯକଶିପୁରୁଵାଚ- ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଚିରକାଲଂ ତ୍ଵଂ ଗୁରୁଗେହେ ନିଵେଶିତଃ । ଯଦୁକ୍ତା ଗୁରୁଣା ଵିଦ୍ଯା ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସୁଵ୍ରତ
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲେ: 'ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗୁରୁଘରେ ରହିଛ। ଗୁରୁ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି, ହେ ସୁନିଶ୍ଚଳ, ମୋତେ କୁହ।'
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଇତି ପୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵପିତ୍ରା ଵୈ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଜନ୍ମଵୈଷ୍ଣଵଃ । ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଵଚନଂ କଲୁଷାପହମ୍
ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ବୈଷ୍ଣବ ଜନ୍ମ ଧାରିଥିବା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦାନବରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରେମରେ ଏମିତି କଥା କହିଲେ, ଯାହା ଦୁଷ୍ଟତା ଦୂର କରେ।
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ- ଯୋ ଵୈ ସର୍ଵୋପନିଷଦାମର୍ଥଃ ପୁରୁଷ ଈଶ୍ଵରଃ । ତଂ ଵୈ ସର୍ଵଗତଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ବ୍ରଵୀମି ତେ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: 'ଯିଏ ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ତତ୍ତ୍ୱ, ପରମ ପୁରୁଷ, ଈଶ୍ୱର—ସେଇ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତୁମକୁ କହୁଛି।'
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ-। ଇତି ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁତିଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯରାଡ୍ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ । ଉଵାଚ ତଂ ଗୁରୁଂ ରୋଷାତ୍କିଂ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଂ ମମାତ୍ମଜେ
ରୁଦ୍ର କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ଦାନବରାଜ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ମୋ ପୁଅକୁ ଏହିପରି କଥା କାହିଁକି ଶିଖେଇଛ?'
ମମାତ୍ମଜସ୍ଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ହରିସଂସ୍ତଵମୀଦୃଶମ୍ । କିମର୍ଥମୁକ୍ତଵାନ୍ଜାଡ୍ଯମକାର୍ଯ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତମ୍
'ମୋ ପୁଅ ମୁଢ଼ା, ଏହିପରି ହରିଙ୍କର ସ୍ତୁତି କାହିଁକି କହିଲ? ଏହା ଅନୁଚିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଓ ଅର୍ଥହୀନ।'
ଅଶ୍ରାଵ୍ଯଂ ମଦମିତ୍ରସ୍ଯ ସ୍ତଵମେତଂ ମମାଗ୍ରତଃ । ବାଲେନାପିକୃତଂତ୍ଵେତତ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଦିଵଜାଧମ
'ମୋ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଏହି ସ୍ତୁତି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ହୋଇଛି, ହେ ଦୁଇଥର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧମ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପରିତୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ । ଉଵାଚ ଦୈତ୍ଯମେକଂ ତୁ ବଂଧଯୈନଂ ଦ୍ଵିଜାଧମମ୍
ଏପରି କହି, ଚାରିପଟେ ଦେଖି, ଦାନବରାଜ କ୍ରୋଧରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଲେ । ସେ ଜଣେ ଦାନବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବାନ୍ଧିଦେ ।'
ଇତିରାଜଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ବବଂଧ ଭୃଗୋଃ ସୁତମ୍ । ବଧ୍ଯମାନଂ ଗୁରୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିଯଃ । ଉଵାଚ ପିତରଂ ତାତ ଇଦଂ ମେ ନୋକ୍ତଵାନ୍ଗୁରୁଃ
ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲା । ଗୁରୁଙ୍କୁ ବାନ୍ଧିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରିୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ପିତା, ମୋ ଗୁରୁ ଏହି କଥା କହିନାହାନ୍ତି ।'
କୃପଯା ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶିକ୍ଷିତୋସ୍ମି ହରେଃ ପ୍ରଭୋ । ନାନ୍ଯୋ ଗୁରୁର୍ମେ ଭଵତି ସ ଏଵ ପ୍ରେରକୋ ହରିଃ
ମୁଁ ଦେବଦେବ ହରିଙ୍କ ଦୟାରେ ଶିଖିଛି, ପ୍ରଭୁ । ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁରୁ ନାହିଁ, ସେ ହରି ମାତ୍ର ମୋତେ ପ୍ରେରଣା କରନ୍ତି ।
ଶ୍ରୋତା ମଂତା ତଥା ଵକ୍ତା ଦ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଗ ଈଶ୍ଵରଃ । ହରିରେଵାକ୍ଷଯଃ କର୍ତ୍ତା ନିଯଂତା ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ତସ୍ମାଦନାଗସୋ ଵିପ୍ରୋ ମୋକ୍ତଵ୍ଯୋଽଯଂ ଗୁରୁଃ ପ୍ରଭୋ
ସେ ଶୁଣନ୍ତି, ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, କହନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତି, ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ସେଇ ଭଗବାନ୍ । ହରି ମାତ୍ର ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ନିୟନ୍ତା । ଏହିଠାରୁ, ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଛାଡିଦିଅ ।
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଇତି ପୁତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହିରଣ୍ଯକଶିପୁସ୍ତତଃ । ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମୋଚଯିତ୍ଵା ସ୍ଵସୁତଂ ପ୍ରାହ ଵିସ୍ମଯାତ୍
ରୁଦ୍ର କହିଛନ୍ତି— ପୁଅଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଛାଡିଦେଲେ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ପୁଅକୁ କହିଲେ ।
କିଂ ଵତ୍ସ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରମସ୍ଯେଵଂ ମିଥ୍ଯାଵାକ୍ଯୈର୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମନଃ । କୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ କିଂ ତୁ ତଦ୍ରୂପଂ କୁତ୍ରାସୌ ସଂସ୍ଥିତୋ ହରିଃ
ବେଟା, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛ? ବିଷ୍ଣୁ କିଏ? ତାଙ୍କର ରୂପ କଣ? ସେ ହରି କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?
ଅହମେଵେଶ୍ଵରୋ ଲୋକେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତିର୍ଯତଃ । ମାମେଵାର୍ଚ୍ଚଯ ଗୋଵିଂଦଂ ତ୍ଯଜ ଶତ୍ରୁଂ ଦୁରାସଦମ୍
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱର, ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତି । ମୋତେ ପୂଜ, ଗୋବିନ୍ଦକୁ ଛାଡ଼, ସେ ଦୁର୍ଲଭ ଶତ୍ରୁକୁ ତ୍ୟାଗ କର ।
ଅଥଵା ଶଂକରଂ ଦେଵଂ ରୁଦ୍ରଂ ଲୋକଗୁରୁଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ଅର୍ଚ୍ଚଯସ୍ଵାସୁରାଧ୍ଯକ୍ଷଂ ସର୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯପ୍ରଦଂ ଶିଵମ୍
ନହେଲେ, ଦେବ ଶଙ୍କର, ରୁଦ୍ର, ଲୋକଙ୍କର ଗୁରୁ, ପ୍ରଭୁ, ଦାନବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।
ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରଧାରଣଂ କୃତ୍ଵା ଭସ୍ମନା ଦୈତ୍ଯପୂଜିତମ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ମହାଦେଵଂ ପାଶୁପତ୍ଯୋକ୍ତମାର୍ଗତଃ
ଦାନବମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ଭାସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଟିକିଆ ଲଗାଇ, ପାଶୁପତ ମାର୍ଗ ଅନୁସାରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଇତି ଦୈତ୍ଯପତେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯପୁରୋହିତାଃ
ରୁଦ୍ର କହିଛନ୍ତି— ଦାନବରାଜଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦାନବ ପୁରୋହିତମାନେ—
ପୁରୋହିତା ଊଚୁଃ- ଏଵମେଵ ମହାଭାଗ କୁରୁଷ୍ଵ ଵଚନଂ ପିତୁଃ । ତ୍ଯଜ ଶତ୍ରୁଂ କୈଟଭାରିଂ ପୂଜଯସ୍ଵ ତ୍ରିଲୋଚନମ୍
ପୁରୋହିତମାନେ କହିଲେ— 'ଏହିପରି ହେଉ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବାପାଙ୍କ କଥା ମାନ । କୈଟଭକୁ ମାରିଥିବା ଶତ୍ରୁକୁ ଛାଡ଼ ଓ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର ।'
ରୁଦ୍ରାତ୍ପରତରୋ ଦେଵୋ ନାସ୍ତି ସର୍ଵପ୍ରଦୋ ନୄଣାମ୍ । ପିତା ତଵାପି ତସ୍ଯୈଵ ପ୍ରସାଦାଦୀଶ୍ଵରୋଽଭଵତ୍
ରୁଦ୍ରଠାରୁ ବଡ଼ ଦେବତା କେହି ନାହାନ୍ତି; ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଦେଇଥାନ୍ତି । ତୁମର ବାପା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଈଶ୍ୱର ହୋଇଥିଲେ ।
ରୁଦ୍ର ଉଵାଚ- ଇତି ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଜନ୍ମଵୈଷ୍ଣଵଂ
ରୁଦ୍ର କହିଛନ୍ତି— ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବୈଷ୍ଣବ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରହ୍ଲାଦ—
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଉଵାଚ- ଅହୋ ଭଗଵତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଯନ୍ମାଯା ମୋହିତଂ ଜଗତ୍ । ଅହୋ ଵେଦାଂତଵିଦୁଷଃ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ପୂଜିତାଃ
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ— 'ହାଁ, କି ଅଦ୍ଭୁତ ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋହିତ ହୋଇଛି! ହାଁ, ବେଦାନ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅପି ଚାପଲ୍ଯାଦ୍ଵଦଂତ୍ଯେଵଂ ମଦାନ୍ଵିତାଃ । ନାରାଯଣଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ଵଂ ନାରାଯଣଃ ପରମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅହଂକାରରେ ଏପରି କଥା କହନ୍ତି । ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ; ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ, ସେଇ ସର୍ବୋପରି ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାନଂ ନାରଯଣଃ ପରମ୍ । ଗତିର୍ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ଶାଶ୍ଵତଂ ଶିଵମଚ୍ଯୁତଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ; ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ, ସେଇ ସର୍ବୋପରି । ସେ ଅଚଳ, ଶାଶ୍ୱତ, ଶୁଭ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ।