ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତଦ୍ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଭ୍ରାତା ଦେଵାଲଯଂ ଵରମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁମତିଂ ସ୍ଵୀଯଂ ମଂତ୍ରିଣଂ ଵଦତାଂଵରମ୍
ରଘୁନାଥଙ୍କର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେବାଳୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। ଵଦାମାତ୍ଯ ଵରେଦଂ କିଂ କସ୍ଯଦେଵସ୍ଯ କେତନମ୍ । କା ଦେଵତା ପୂଜ୍ଯତେଽତ୍ର କସ୍ଯ ହେତୋଃ ସ୍ଥିତାନଘ
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: ମନ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଦେବାଳୟ କାହାର? କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ପୂଜା କରାଯାଏ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ହେ ନିର୍ମଳ?
ଏଵମାକର୍ଣ୍ଯ ଯଥାଵଦିହସର୍ଵଶଃ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଲେ—
କାମାକ୍ଷାଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିଶ୍ଵୈକଶର୍ମଦମ୍ । ଯସ୍ଯା ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଜାପତେ
ଏହାକୁ କାମାକ୍ଷ୍ୟାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ଜାଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
ଦେଵାସୁରାସ୍ତୁ ଯାଂ ସ୍ତୁତ୍ଵା ନତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତାଖିଲାଂ ଶ୍ରିଯମ୍ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଦାତ୍ରୀ ଭକ୍ତାନୁକଂପିନୀ
ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ସେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତ୍ରୀ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିବା।
ଯାଚିତା ସୁମଦେନାତ୍ରାହିଚ୍ଛତ୍ରା ପତିନା ପୁରା । ସ୍ଥିତା କରୋତି ସକଲଂ ଭକ୍ତାନାଂ ଦୁଃଖହାରିଣୀ
ଏଠାରେ ପୂର୍ବେ ଅହିଚ୍ଛତ୍ରର ରାଜା ସୁମଦଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସେ ରହିଥିଲେ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିଲେ।
ତାଂ ନମସ୍କୁରୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସର୍ଵଵୀର ଶିରୋମଣେ । ନତ୍ଵାଶୁ ସିଦ୍ଧିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋଷି ସସୁରାସୁରଦୁର୍ଲ୍ଲଭାମ୍
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର, ହେ ଶତୃଘ୍ନ, ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କ ମୁକୁଟମଣି; ନମିଲେ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାଥ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଶତ୍ରୁତାପନଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ସକଲାଂ ଵାର୍ତାଂ ଭଵାନ୍ଯାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶତୃଘ୍ନ, ଶତୃମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥିବା, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତାପରେ ଭବାନୀଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ପଚାରିଲେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଉଵାଚ। କୋଽହିଚ୍ଛତ୍ରାପତୀ ରାଜା ସୁମଦଃ କିଂ ତପଃ କୃତମ୍ । ଯେନେଯଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ମାତା ତୁଷ୍ଟାତ୍ର ସଂସ୍ଥିତା
ଶତୃଘ୍ନ କହିଲେ: କିଏ ଅହିଚ୍ଛତ୍ରର ରାଜା ସୁମଦ? ସେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆ ଏଠାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ?
ଵଦ ସର୍ଵଂ ମହାମାତ୍ଯ ନାନାର୍ଥପରିବୃଂହିତମ୍ । ଯଥାଵତ୍ତ୍ଵଂ ହି ଜାନାସି ତସ୍ମାଦ୍ଵଦ ମହାମତେ
ସମସ୍ତ କଥା କୁହ, ହେ ମହାମନ୍ତ୍ରୀ, ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ; କାରଣ ତୁମେ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣ, ତେଣୁ କୃପାକରି କୁହ।
ସୁମତିରୁଵାଚ। ହେମକୂଟୋ ଗିରିଃ ପୂତଃ ସର୍ଵଦେଵୋପଶୋଭିତଃ । ତତ୍ରାସ୍ତି ତୀର୍ଥଂ ଵିମଲମୃଷିଵୃଂଦସୁସେଵିତମ୍
ସୁମତି କହିଲେ: ସେଠାରେ ହେମକୂଟ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ।
ସୁମଦୋ ହି ତପସ୍ତେପେ ହତମାତୃପିତୃପ୍ରଜଃ । ଅରିଭିଃ ସର୍ଵସାମଂତୈର୍ଜଗାମ ତପସେ ହି ତମ୍
ସୁମଦ, ମାଆ, ବାପା ଓ ସନ୍ତାନ ହୀନ ହୋଇ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ପାଖରୁ ଶତୃମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ, ସେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ଵର୍ଷାଣି ତ୍ରୀଣି ସପଦା ତ୍ଵେକେନ ମନସା ସ୍ମରନ୍ । ଜଗତାଂ ମାତରଂ ଦଧ୍ଯୌ ନାସାଗ୍ରସ୍ତିମିତେକ୍ଷଣଃ
ତିନି ବର୍ଷ ଏବଂ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅଟୁଟ ମନେ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସଦା ନାକର ଟିପରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲା।
ଵର୍ଷାଣି ତ୍ରୀଣି ଶୁଷ୍କାଣାଂ ପର୍ଣାନାଂ ଭକ୍ଷଣଂ ଚରନ୍ । ଚକାର ପରମୁଗ୍ରଂ ସ ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍
ତିନି ବର୍ଷ ଧରି, କେବଳ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଖାଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଅବ୍ଦାନି ତ୍ରୀଣି ସଲିଲେ ଶୀତକାଲେ ମମଜ୍ଜ ସଃ । ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଚଚାର ପଂଚାଗ୍ନୀନ୍ପ୍ରାଵୃଟ୍ସୁ ଜଲଦୋନ୍ମୁଖଃ
ତିନି ବର୍ଷ ଧରି, ଶୀତକାଳରେ ସେ ପାଣିରେ ଡୁବି ରହିଥିଲେ; ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳରେ ମେଘ ଦିଗରେ ମୁହଁ କରିଥିଲେ।
ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷାଣି ପଵନଂ ସଂରୁଧ୍ଯ ସ୍ଵାଂତଗୋଚରମ୍ । ଭଵାନୀଂ ସଂସ୍ମରନ୍ଧୀରୋ ନ ଚ କିଂଚନ ପଶ୍ଯତି
ତିନି ବର୍ଷ ଧରି, ସେ ନିଜ ଶ୍ୱାସକୁ ହୃଦୟରେ ରଖି ଭବାନୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖୁନଥିଲେ।
ଵର୍ଷେ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶେଽତୀତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈତତ୍ପରମଂ ତପଃ । ଵିଭାଵ୍ଯ ମନସାତୀଵ ଶକ୍ରଃ ପସ୍ପର୍ଧ ତଂ ଭଯାତ୍
ବାରଷଟିଏ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଏହି ଅତିଶୟ ତପସ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ମନରେ ଭୟ ଅନୁଭବ କରି, ତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଆଦିଦେଶ ସକାମଂ ତୁ ପରିଵାରପରୀଵୃତମ୍ । ଅପ୍ସରୋଭିଃ ସୁସଂଯୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମେଂଦ୍ରାଦିଜଯୋଦ୍ଯତମ୍
ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ କାମଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପରିବାର ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।
ଗଚ୍ଛ କାମସଖେ ମହ୍ଯଂ ପ୍ରିଯମାଚର ମୋହନ । ସୁମଦସ୍ଯ ତପୋଵିଘ୍ନଂ ସମାଚର ଯଥା ଭଵେତ୍
ହେ କାମଦେବଙ୍କ ସଖା, ଯାଅ, ମୋ ପ୍ରିୟ କାମ କର, ଏବଂ ସୁମଦଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦେଅ, ଯାହାଫଳରେ ସେ ଭଙ୍ଗ ହେବ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତୁରାସାହଃ ସ୍ଵଯଂପ୍ରଭୁଃ । ଉଵାଚ ଵିଶ୍ଵଵିଜଯେ ପ୍ରୌଢଗର୍ଵୋ ରଘୂଦ୍ଵହ
ଏହି ମହାଦେଶ ଶୁଣି, ତୁରାସାହ ନାମକ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜିତିବା ଗର୍ବରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଥା କହିଲେ।
କାମ ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିନ୍କୋଽସୌ ହି ସୁମଦଃ କିଂ ତପଃ ସ୍ଵଲ୍ପକଂ ପୁନଃ । ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ତପୋଭଂଗଂ କରୋମ୍ଯସ୍ଯ ତୁ କା କଥା
କାମଦେବ କହିଲେ: 'ସୁମଦା ତୁମର ଦାସ—ଏହି ତପସ୍ୟା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ? ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କରିଛି; ତେଣୁ ତାଙ୍କର କଥା କଣ?'
ମଦ୍ବାଣବଲନିର୍ଭିନ୍ନଶ୍ଚଂଦ୍ରସ୍ତାରାଂ ଗତଃ ପୁରା । ତ୍ଵମପ୍ଯହଲ୍ଯାଂ ଗତଵାନ୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ମେନିକାମ୍
'ମୋର ବାଣର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଲେ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମେନକାଙ୍କୁ ଗଲେ।'
ଚିଂତାଂ ମା କୁରୁ ଦେଵେଂଦ୍ର ସେଵକେ ମଯି ସଂସ୍ଥିତେ । ଏଷ ଗଚ୍ଛାମି ସୁମଦଂ ଦେଵାନ୍ପାଲଯ ମାରିଷ
'ହେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ତୁମର ସେବକ ଥିବାବେଳେ ଚିନ୍ତା କରନି; ମୁଁ ସୁମଦାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛି—ତୁମେ ଦେବତାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା କାମଦେଵୋ ହେମକୂଟଂ ଗିରିଂ ଯଯୌ । ଵସଂତେନ ଯୁତଃ ସଖ୍ଯା ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂଗଣୈଃ
ଏଭଳି କହି, କାମଦେବ ବସନ୍ତ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ହେମକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ।
ଵସଂତସ୍ତତ୍ର ସକଲାନ୍ଵୃକ୍ଷାନ୍ପୁଷ୍ପଫଲୈର୍ଯୁତାନ୍ । କୋକିଲାନ୍ଷଟ୍ପଦଶ୍ରେଣ୍ଯା ଘୁଷ୍ଟାନାଶୁ ଚକାର ହ
ସେଠାରେ ବସନ୍ତ ସମସ୍ତ ଗଛକୁ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଦେଲେ, ଏବଂ କୋଇଲି ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗୀତରେ ପରିବେଶକୁ ମଧୁର କରିଦେଲେ।
ଵାଯୁଃ ସୁଶୀତଲୋ ଵାତି ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଶ୍ରିତଃ । କୃତମାଲାସରିତ୍ତୀର ଲଵଂଗକୁସୁମାନ୍ଵିତଃ
କୃତମାଳା ନଦୀର କୂଳରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ମଧୁର ଏବଂ ଶୀତଳ ପବନ ବହୁଥିଲା, ଯାହା ଲବଙ୍ଗ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିଲା।
ଏଵଂଵିଧେ ଵନେ ଵୃତ୍ତେ ରଂଭାନାମାପ୍ସରୋଵରା । ସଖୀଭିଃ ସଂଵୃତା ତତ୍ର ଜଗାମ ସୁମଦାଂତିକମ୍
ଏପରି ସୁନ୍ଦର ଅରଣ୍ୟରେ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠୀ ରମ୍ଭା, ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେ ସହିତ, ସୁମଦାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ରାରଭତ ଗାନଂ ସା କିନ୍ନରସ୍ଵରଶୋଭନା । ମୃଦଂଗପଣଵାନେକଵାଦ୍ଯଭେଦଵିଶାରଦା
ସେଠାରେ ସେ ଗୀତ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ କିନ୍ନରମାନଙ୍କର ସ୍ୱରରେ ଶୋଭିତ, ମୃଦଙ୍ଗ, ପଣବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଚଳାଇବାରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ତଦ୍ଗାନମାକର୍ଣ୍ଯ ନରାଧିପୋଽସୌ । ଵସଂତମାଲୋକ୍ଯ ମନୋହରଂ ଚ । ତଥାନ୍ଯପୁଷ୍ଟାରଟିତଂ ମନୋରମଂ । ଚକାର ଚକ୍ଷୁଃ ପରିଵର୍ତନଂ ବୁଧଃ
ସେ ଗୀତ ଶୁଣି, ରାଜା, ବସନ୍ତ ଓ ମନୋହର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଡାକ ଶୁଣି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁ ଘୁଞ୍ଚେଇଲେ।
ତଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଂ ନୃପଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କାମଃ ପୁଷ୍ପାଯୁଧସ୍ତ୍ଵରନ୍ । ଚକାର ସତ୍ଵରଂ ସଜ୍ଯଂ ଧନୁସ୍ତତ୍ପୃଷ୍ଠତୋଽନଘ
ସେ ରାଜାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଦେଖି, ପୁଷ୍ପବାଣଧାରୀ କାମଦେବ ତୁରନ୍ତ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ସଜାଇ, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ, ହେ ନିଷ୍ପାପ।