ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ତଂ ରାମଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହସନ୍ନିଵ । ମେଘଗଂଭୀରଯା ଵାଚା ସର୍ଵଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ, ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ହସି କହିଲେ।
ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ଯୋଗିନଃ ଶାଂତାଃ ସମଦୁଃଖସୁଖାଃ ପୁନଃ । ଜାନଂତ୍ଯପାରସଂସାରନିସ୍ତାରତରଣାଦିକମ୍
ଶାନ୍ତ, ସମ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ପୁଣି ଶୁଣନ୍ତୁ; ସେମାନେ ଅସୀମ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଉପାୟ ଜାଣନ୍ତି।
ଯେ ଶୂରାଃ ସମହେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ । ତେ ଚ ଜାନଂତି ଯୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵାର୍ତ୍ତାଂ ନ ତୁ ଭଵାଦୃଶାଃ
ଯେମାନେ ସୂରବୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ତୁମେ ଭଳି ଲୋକ ନୁହେଁ।
ପରୋପତାପିନୋ ଯେ ଵୈ ଯେ ଚୋତ୍ପଥଵିସାରିଣଃ । ତେ ହଂତଵ୍ଯା ନୃପୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵଲୋକହିତୈଷିଭିଃ
ଯେମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଭ୍ରଷ୍ଟ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ସଭାସଦସ୍ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ମିତଂ ଚକ୍ରୁରରିଂଦମସ୍ଯ । କୁଂଭୋଦ୍ଭଵଃ ପୂଜିତମେନମଶ୍ଵଂ ଵିମୋଚଯାମାସ ସୁଶୋଭିତଂ ହି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ; ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଥିବା ଜଣେ, ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, କାରଣ ଏହା ଅତି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।
ଇମଂ ମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଃ କଲଶୋଦ୍ଭଵଃ । କରାଗ୍ରେଣ ସ୍ପୃଶନ୍ନଶ୍ଵଂ ମୁମୋଚ ଜଯକାଂକ୍ଷଯା
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କଳଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବଶିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛୁଇଁ, ବିଜୟ ଆଶାରେ ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ଵାଜିନ୍ଗଚ୍ଛ ଯଥାଲୀଲଂ ସର୍ଵତ୍ର ଧରଣୀତଲେ । ଯାଗାର୍ଥେ ମୋଚିତୋ ଯେନ ପୁନରାଗଚ୍ଛ ସତ୍ଵରଃ
'ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଯାଅ; ଯାଜ୍ଞ ପାଇଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି—ଯିଏ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଛି, ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ।'
ଅଶ୍ଵସ୍ତୁ ମୋଚିତଃ ସର୍ଵୈର୍ଭଟୈଃ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । ପରୀତଃ ପ୍ରଯଯୌ ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ଵାଯୁଜଵାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା, ଯେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ଘୋଡ଼ାଟି ବାୟୁ ଭଳି ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲା।
ପ୍ରଚଚାର ବଲଂ ସର୍ଵଂ କଂପଯଦ୍ଧରଣୀତଲମ୍ । ଶେଷୋଽପି କିଂଚିନ୍ନ ତଯା ଫଣଯା ଧୃତଵାନ୍ଭୁଵମ୍
ସମସ୍ତ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା; ସେ ସମୟରେ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଫଣାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରିନଥିଲେ।
ଦିଶଃ ପ୍ରସେଦୁଃ ପରିତଃ କ୍ଷ୍ମାତଲଂ ଶୋଭଯାନ୍ଵିତମ୍ । ଵାଯଵସ୍ତଂ ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ମଂଦଗାମିନଃ
ଚାରିପାଖର ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଭୂମି ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଗଲା; ଶତୃଘ୍ନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ପଛରୁ ପବନ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲା।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ପ୍ରଯାଣାଯାଭ୍ଯୁଦ୍ଯ ତସ୍ଯ ଭୁଜୋଽସ୍ଫୁରତ୍ । ଦକ୍ଷିଣଃ ଶୁଭମାଶଂସୀ ଜଯାଯ ଚ ବଭୂଵ ହ
ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ ହଲିଗଲା—ଏହା ଭଲ ଲକ୍ଷଣ, ବିଜୟର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା।
ପୁଷ୍କଲଃ ସ୍ଵଗୃହଂ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ସମୃଦ୍ଧିମତ୍ । ଵିତର୍ଦିଭିର୍ଵଲକ୍ଷାଭିଃ ଶୋଭିତଂ ରତ୍ନଵେଦିକମ୍
ପୁଷ୍କଳ ତାଙ୍କର ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠାରେ ସମ୍ପଦ ଓ ଶୋଭା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ବାଲକନି ଓ ଅଗଣନୀୟ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ମଣିର ଚଉକି ଆଲୋକିତ ହେଉଥିଲା।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯନ୍ନିଜାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣାମ୍ । କିଂଚିତ୍ସ୍ଵଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷ୍ଟାଂ ଭର୍ତୃଦର୍ଶନଲାଲସାମ୍
ସେଠାରେ ସେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସ୍ୱାମୀନିଷ୍ଠା ଓ ପତିପରାୟଣା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି କିଛି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ମୁଖାରଵିଂଦେନ ଚ ନାଗଵଲ୍ଲୀଦଲଂ ସୁକର୍ପୂରଯୁତଂ ଚ ଚର୍ଵତୀ । ନାସାଫଲଂ ତୋଯଭଵଂ ମହାଧନଂ ବାହ୍ଵୋର୍ମୃଣାଲୀସଦୃଶୋଃ ସୁକଂକଣେ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ସେ ନାଗବଲ୍ଲୀ ପତ୍ର ଓ ସୁନା କପୂର ମିଶାଇ ଚିବାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ନାକର ଆଳଂକାର ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକ୍ତାରୁ ତିଆରି, ଦୁଇ ବାହୁରେ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ ପରି ଶୋଭାବାନ ବାହୁଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
କୁଚୌ ତୁ ମାଲୂରଫଲୋପମୌ ଵରୌ ନିତଂବବିଂବଂ ଵରନୀଵି ଶୋଭିତମ୍ । ପାଦୌ ତୁଲାକୋଟିଧରୌ ସୁକୋମଲୌ ଦଧତ୍ଯହୋ ଏକ୍ଷତ ସତ୍ପତିଂ ସ୍ଵକମ୍
ତାଙ୍କର ଉଦର ଦୁଇଟି ମାଲୁର ଫଳ ପରି ମନୋହର, କମର ଉପରେ ଅତି ଶୁଭ୍ର ନିବି ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପାଦ ତୁଳାର ଶିରା ପରି କମଳା ଓ ମୃଦୁ, ସୁନ୍ଦର ଗୁହୁରି ପିନ୍ଧିଥିଲେ—ଏଭଳି ତିନି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ପରିରଭ୍ଯ ପ୍ରିଯାଂ ଧୀରୋ ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରଭାଷିଣୀମ୍ । ତଦୁରୋଜପରୀରଂଭନିର୍ଭରୀକୃତଦେହକାମ୍
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯିଏ ଭାବନାରେ ଗଳା ଭରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଛାତିରେ ଗଢ଼ି ଲାଗି ରହିଥିଲା।
ଉଵାଚ ଭଦ୍ରେ ଗଚ୍ଛାମି ଶତ୍ରୁଘ୍ନପୃଷ୍ଠରକ୍ଷକଃ । ରାମାଜ୍ଞଯା ଯାଜ୍ଞମଶ୍ଵଂ ପାଲଯନ୍ରଥସଂଯୁତଃ
ସେ କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛରେ ରହି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ରଥ ସହିତ।'
ତ୍ଵଯା ମେ ମାତରଃ ପୂଜ୍ଯାଃ ପାଦସଂଵାହନାଦିମିଃ । ତଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ହି ଭୁଂଜାନା ତତ୍କର୍ମକରଣାଦରା
'ତୁମେ ମୋ ମାନେଙ୍କୁ ପାଦ ମସାଜ ଓ ଅନ୍ୟ କାମରେ ସମ୍ମାନ କରିବା; ସେମାନେ ଖାଇଥିବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଇବା, ଏହି କାମଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ କରିବା।'
ସର୍ଵାଃ ପତିଵ୍ରତା ନାର୍ଯୋ ଲୋପାମୁଦ୍ରାଦିକାଃ ଶୁଭାଃ । ନାଵମାନ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ଭୀରୁ ସ୍ଵତପୋବଲଶୋଭିତାଃ
'ସମସ୍ତ ପତିନିଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ, ଲୋପାମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ; ଭୟଭିତେ, ସେମାନେ ନିଜ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ସ୍ଵପତିଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରେମ୍ଣା ସୁନିର୍ଭରମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହସଂତୀଵ କିଂଚିଦ୍ଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀ
ଶେଷ କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏପରି କହୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ହସି କିଛି ଗଳା ଭରି କଥା କହିଲେ।
ନାଥ ତେ ଵିଜଯୋଭୂଯାତ୍ସର୍ଵତ୍ର ରଣମଂଡଲେ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନାଜ୍ଞା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ହଯରକ୍ଷା ଯଥା ଭଵେତ୍
'ନାଥ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଜୟୀ ହେଉ; ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।'
ସ୍ମରଣୀଯା ହି ସର୍ଵତ୍ର ସେଵିକା ତ୍ଵତ୍ପଦାନୁଗା । କଦାପି ମାନସଂ ନାଥ ତ୍ଵତ୍ତୋ ନାନ୍ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତି
'ମୁଁ ସଦା ତୁମ ପାଦ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଦାସୀ, ସମୟ ସମୟରେ ସ୍ମରଣ ଯୋଗ୍ୟ; ମୋର ମନ, ନାଥ, କେବେ ତୁମୁଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଯାଏ ନାହିଁ।'
ପରମାଯୋଧନେ କାଂତ ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯାହଂ ନ ଜାତୁଚିତ୍ । ସତ୍ଯାଂ ମଯି ତଵ ସ୍ଵାଂତେ ଯୁଦ୍ଧେ 3ଵିଜଯସଂଶଯଃ
'ପ୍ରିୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସ୍ମରଣ ଯୋଗ୍ୟ; ମୁଁ ତୁମ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ରହିଲେ, ତୁମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ।'
ପଦ୍ମନେତ୍ର ତଥା କାର୍ଯମୂର୍ମିଲାଦ୍ଯା ଯଥା ମମ । ହାସ୍ଯଂ ନୈଵ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ମାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କରତାଡନୈଃ
'ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଉର୍ମିଳା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ହେଉ; ସେମାନେ ମୋତେ ଦେଖି ହସନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ହାତରେ ମାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।'
ଇଯଂ ପତ୍ନୀ ମହାଭୀରୋଃ ସଂଗ୍ରାମେ ପ୍ରପଲାଯିତୁଃ । କାତରା ଯର୍ହି ଯୁଦ୍ଧ୍ଯଂତି ଶୂରାଣାଂ ସମଯଃ କୁତଃ
'ଏହି ମହାବୀରଙ୍କ ଭୟଭୀତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଯୁଦ୍ଧ ରୁ ଭାଗିଯାଏ—ଏମିତି ମହିଳାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଶୂରମାନେ ପାଇଁ ସମୟ କେଉଁଠି? '
ଇତ୍ଯେଵଂ ନ ହସଂତ୍ଯୁଚ୍ଚୈର୍ଯଥା ମେ ଦେଵରାଂଗନାଃ । ତଥା କାର୍ଯଂ ମହାବାହୋ ରାମସ୍ଯ ହଯରକ୍ଷଣେ
'ଏଭଳି, ମୋ ଦେବରାଣୀମାନେ ଯେପରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ହସନ୍ତି, ସେପରି ମୋତେ ହସନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି ହେଉ, ମହାବାହୁ, ରାମଙ୍କ ଅଶ୍ୱର ରକ୍ଷାରେ।'
ଯୋଦ୍ଧା ତ୍ଵମାଦୌ ସର୍ଵତ୍ର ପରେ ଯେ ତଵ ପୃଷ୍ଠତଃ । ଧନୁଷ୍ଟଂକାରବଧିରାଃ କ୍ରିଯଂତାଂ ବଲିନଃ ପରେ
'ତୁମେ ସବୁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା; ତୁମ ପଛରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ; ତୁମ ଧନୁର ଧ୍ୱନିରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ବିବ୍ରାନ୍ତ ଓ ଶବ୍ଦହୀନ ହେଉନ୍ତୁ।'
ତଵପ୍ରୋଦ୍ଯତ୍କରାଂଭୋଜ କରଵାଲଭିଯା ବଲମ୍ । ପରେଷାଂ ଭଵତାତ୍କ୍ଷିପ୍ରମନ୍ଯୋନ୍ଯ ଭଯଵ୍ଯାକୁଲମ୍
'ଯେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ହାତରେ ତଳୱାର ଉଠିବ, ଶତ୍ରୁ ସେନା ତୁରନ୍ତ ଭୟରେ ଏକାଉଁଠି ଅସ୍ଥିର ହେଉ।'
କୁଲଂ ମହଦଲଂ କାର୍ଯଂ ପରାନ୍ଵିଜଯତା ତ୍ଵଯା । ଗଚ୍ଛ ସ୍ଵାମିନ୍ମହାବାହୋ ତଵ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵତ୍ଵିହ
ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଜିତି ଏକ ବଡ଼ ବଂଶ ସ୍ଥାପନ କର। ଯାଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର, ଏଠାରେ ତୁମର ଭଲ ହେଉ।
ଇଦଂ ଧନୁର୍ଗୃହାଣାଶୁ ମହଦ୍ଗୁଣଵିଭୂଷିତମ୍ । ଯସ୍ଯ ଗର୍ଜିତମାକର୍ଣ୍ଯ ଵୈରିଵୃଂଦଂ ଭଯାତୁରମ୍
ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ ତୁରନ୍ତ ଧର; ଏହାର ଗର୍ଜନ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଭରିଦିଏ।