ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ଵୀରୋ ରାମଂ ସ ମଖମଂଡପେ । ଆସୀନଂ ମୁନିଵର୍ଯାଗ୍ର୍ଯୈର୍ଯଜ୍ଞଵେଷଧରଂ ଵରମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ବୀର ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ବସିଥିବା, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞ ବେଶଧାରୀ ଉତ୍ତମ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତଃ । ରାମାଜ୍ଞାପଯ ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହଯସ୍ଯାନୁଜ୍ଞଯା ତଵ
ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୀର କହିଲେ, 'ରାମ, ତୁମ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଯିବି।'
ରଘୁନାଥୋଽପି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭଦ୍ରମସ୍ତ୍ଵିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ । ବାଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ତ୍ଵଂ ମା ହନ୍ଯାଃ ଶସ୍ତ୍ରଵର୍ଜିତମ୍
ରଘୁନାଥ ଏହା ଶୁଣି କହିଲେ, 'ସବୁ ଭଲ ହେଉ।' ସେଉଁଥିରେ କହିଲେ, 'ତୁମେ କେବେ ଏକ ଶିଶୁ, ଜଣେ ଜିଅ, ମଦରେ ମତ ଥିବା କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ତଦା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିର୍ଭ୍ରାତା ଜାନକ୍ଯା ଜନକାତ୍ମଜଃ । ପ୍ରହସ୍ଯ କିଂଚିନ୍ନଯନେ ନର୍ତଯନ୍ରାମମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଭାଇ, ହସିଲେ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଇଙ୍ଗিতରେ ରାମଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିରୁଵାଚ। ରାମଚଂଦ୍ର ମହାବାହୋ ସର୍ଵଧର୍ମପରାଯଣ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଶିକ୍ଷଯ ତଥା ଯଥା ଲୋକୋତ୍ତରୋ ଭଵେତ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି କହିଲେ, 'ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତୁମେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଏମିତି ଶିଖାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସାଧାରଣ ହେବେ।'
କୁଲୋଚିତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନଗ୍ରଜାଚରିତଂ ତଥା । ଗଚ୍ଛେତ୍ସ ପରମଂ ଧାମ ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତମ୍
ସେ ନିଜ ବଂଶର ଉପଯୁକ୍ତ କାମ କରି, ବଡ଼ଭାଇଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରିଲେ, ତେବେ ତାହା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ତେଜ ଓ ବଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହାରାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ନାଵମାନଯେତ୍ । ପିତ୍ରା ତଵ ହତୋ ଵିପ୍ରଃ ପିତୃଭକ୍ତିପରାଯଣଃ
ମହାରାଜ, ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମର ପିତା, ଯିଏ ପିତୃଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତ୍ଵଯାପି ସୁମହତ୍କର୍ମ କୃତଂ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍ । ଅଵଧ୍ଯାଂ ମହିଲାଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ହତଵାନ୍ନିଯତଂ ତତଃ
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ କାମ କରିଛ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକରେ ନିନ୍ଦିତ; ଯେଉଁ ମହିଳାଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲ।
ଅଗ୍ରଜୋଽସ୍ଯ ମହାରାଜ କୃତଵାନ୍ଯଂ ପରାକ୍ରମମ୍ । ସନକେନ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ରାକ୍ଷସ୍ଯାଃ କର୍ଣକର୍ତନମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମର ଆଗଜା ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟ ଶୌର୍ୟ କାମ କରିଥିଲେ; ସନକଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଶିର ଛିନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ କରିଷ୍ଯତି ନୃପଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଶିକ୍ଷଯା ତଵ । ଯଦି ନାଯଂ ତଥା କୁର୍ଯାତ୍କୁଲସ୍ଯାସଦୃଶଂ ଭଵେତ୍
ଏଭଳି ତୁମର ଶିକ୍ଷାରେ ରାଜା ଶତୃଘ୍ନ କାମ କରିବେ; ଯଦି ସେ ଏମିତି ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ବଂଶ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହେବେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ତଂ ରାମଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହସନ୍ନିଵ । ମେଘଗଂଭୀରଯା ଵାଚା ସର୍ଵଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ, ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ହସି କହିଲେ।
ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ଯୋଗିନଃ ଶାଂତାଃ ସମଦୁଃଖସୁଖାଃ ପୁନଃ । ଜାନଂତ୍ଯପାରସଂସାରନିସ୍ତାରତରଣାଦିକମ୍
ଶାନ୍ତ, ସମ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ପୁଣି ଶୁଣନ୍ତୁ; ସେମାନେ ଅସୀମ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଉପାୟ ଜାଣନ୍ତି।
ଯେ ଶୂରାଃ ସମହେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ । ତେ ଚ ଜାନଂତି ଯୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵାର୍ତ୍ତାଂ ନ ତୁ ଭଵାଦୃଶାଃ
ଯେମାନେ ସୂରବୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ତୁମେ ଭଳି ଲୋକ ନୁହେଁ।
ପରୋପତାପିନୋ ଯେ ଵୈ ଯେ ଚୋତ୍ପଥଵିସାରିଣଃ । ତେ ହଂତଵ୍ଯା ନୃପୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵଲୋକହିତୈଷିଭିଃ
ଯେମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଭ୍ରଷ୍ଟ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ସଭାସଦସ୍ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ମିତଂ ଚକ୍ରୁରରିଂଦମସ୍ଯ । କୁଂଭୋଦ୍ଭଵଃ ପୂଜିତମେନମଶ୍ଵଂ ଵିମୋଚଯାମାସ ସୁଶୋଭିତଂ ହି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ; ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଥିବା ଜଣେ, ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, କାରଣ ଏହା ଅତି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।
ଇମଂ ମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଃ କଲଶୋଦ୍ଭଵଃ । କରାଗ୍ରେଣ ସ୍ପୃଶନ୍ନଶ୍ଵଂ ମୁମୋଚ ଜଯକାଂକ୍ଷଯା
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କଳଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବଶିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛୁଇଁ, ବିଜୟ ଆଶାରେ ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ଵାଜିନ୍ଗଚ୍ଛ ଯଥାଲୀଲଂ ସର୍ଵତ୍ର ଧରଣୀତଲେ । ଯାଗାର୍ଥେ ମୋଚିତୋ ଯେନ ପୁନରାଗଚ୍ଛ ସତ୍ଵରଃ
'ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଯାଅ; ଯାଜ୍ଞ ପାଇଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି—ଯିଏ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଛି, ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ।'
ଅଶ୍ଵସ୍ତୁ ମୋଚିତଃ ସର୍ଵୈର୍ଭଟୈଃ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । ପରୀତଃ ପ୍ରଯଯୌ ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ଵାଯୁଜଵାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା, ଯେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ଘୋଡ଼ାଟି ବାୟୁ ଭଳି ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲା।
ପ୍ରଚଚାର ବଲଂ ସର୍ଵଂ କଂପଯଦ୍ଧରଣୀତଲମ୍ । ଶେଷୋଽପି କିଂଚିନ୍ନ ତଯା ଫଣଯା ଧୃତଵାନ୍ଭୁଵମ୍
ସମସ୍ତ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା; ସେ ସମୟରେ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଫଣାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରିନଥିଲେ।
ଦିଶଃ ପ୍ରସେଦୁଃ ପରିତଃ କ୍ଷ୍ମାତଲଂ ଶୋଭଯାନ୍ଵିତମ୍ । ଵାଯଵସ୍ତଂ ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ମଂଦଗାମିନଃ
ଚାରିପାଖର ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଭୂମି ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଗଲା; ଶତୃଘ୍ନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ପଛରୁ ପବନ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲା।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନସ୍ଯ ପ୍ରଯାଣାଯାଭ୍ଯୁଦ୍ଯ ତସ୍ଯ ଭୁଜୋଽସ୍ଫୁରତ୍ । ଦକ୍ଷିଣଃ ଶୁଭମାଶଂସୀ ଜଯାଯ ଚ ବଭୂଵ ହ
ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ ହଲିଗଲା—ଏହା ଭଲ ଲକ୍ଷଣ, ବିଜୟର ସୂଚନା ଦେଉଥିଲା।
ପୁଷ୍କଲଃ ସ୍ଵଗୃହଂ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ସମୃଦ୍ଧିମତ୍ । ଵିତର୍ଦିଭିର୍ଵଲକ୍ଷାଭିଃ ଶୋଭିତଂ ରତ୍ନଵେଦିକମ୍
ପୁଷ୍କଳ ତାଙ୍କର ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠାରେ ସମ୍ପଦ ଓ ଶୋଭା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ବାଲକନି ଓ ଅଗଣନୀୟ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ମଣିର ଚଉକି ଆଲୋକିତ ହେଉଥିଲା।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯନ୍ନିଜାଂ ଭାର୍ଯାଂ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣାମ୍ । କିଂଚିତ୍ସ୍ଵଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷ୍ଟାଂ ଭର୍ତୃଦର୍ଶନଲାଲସାମ୍
ସେଠାରେ ସେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସ୍ୱାମୀନିଷ୍ଠା ଓ ପତିପରାୟଣା, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି କିଛି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ମୁଖାରଵିଂଦେନ ଚ ନାଗଵଲ୍ଲୀଦଲଂ ସୁକର୍ପୂରଯୁତଂ ଚ ଚର୍ଵତୀ । ନାସାଫଲଂ ତୋଯଭଵଂ ମହାଧନଂ ବାହ୍ଵୋର୍ମୃଣାଲୀସଦୃଶୋଃ ସୁକଂକଣେ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ସେ ନାଗବଲ୍ଲୀ ପତ୍ର ଓ ସୁନା କପୂର ମିଶାଇ ଚିବାଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ନାକର ଆଳଂକାର ମୂଲ୍ୟବାନ ମୁକ୍ତାରୁ ତିଆରି, ଦୁଇ ବାହୁରେ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ ପରି ଶୋଭାବାନ ବାହୁଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
କୁଚୌ ତୁ ମାଲୂରଫଲୋପମୌ ଵରୌ ନିତଂବବିଂବଂ ଵରନୀଵି ଶୋଭିତମ୍ । ପାଦୌ ତୁଲାକୋଟିଧରୌ ସୁକୋମଲୌ ଦଧତ୍ଯହୋ ଏକ୍ଷତ ସତ୍ପତିଂ ସ୍ଵକମ୍
ତାଙ୍କର ଉଦର ଦୁଇଟି ମାଲୁର ଫଳ ପରି ମନୋହର, କମର ଉପରେ ଅତି ଶୁଭ୍ର ନିବି ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପାଦ ତୁଳାର ଶିରା ପରି କମଳା ଓ ମୃଦୁ, ସୁନ୍ଦର ଗୁହୁରି ପିନ୍ଧିଥିଲେ—ଏଭଳି ତିନି ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ପରିରଭ୍ଯ ପ୍ରିଯାଂ ଧୀରୋ ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରଭାଷିଣୀମ୍ । ତଦୁରୋଜପରୀରଂଭନିର୍ଭରୀକୃତଦେହକାମ୍
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଯିଏ ଭାବନାରେ ଗଳା ଭରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଛାତିରେ ଗଢ଼ି ଲାଗି ରହିଥିଲା।
ଉଵାଚ ଭଦ୍ରେ ଗଚ୍ଛାମି ଶତ୍ରୁଘ୍ନପୃଷ୍ଠରକ୍ଷକଃ । ରାମାଜ୍ଞଯା ଯାଜ୍ଞମଶ୍ଵଂ ପାଲଯନ୍ରଥସଂଯୁତଃ
ସେ କହିଲେ, 'ପ୍ରିୟେ, ମୁଁ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କ ପଛରେ ରହି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ରଥ ସହିତ।'
ତ୍ଵଯା ମେ ମାତରଃ ପୂଜ୍ଯାଃ ପାଦସଂଵାହନାଦିମିଃ । ତଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ହି ଭୁଂଜାନା ତତ୍କର୍ମକରଣାଦରା
'ତୁମେ ମୋ ମାନେଙ୍କୁ ପାଦ ମସାଜ ଓ ଅନ୍ୟ କାମରେ ସମ୍ମାନ କରିବା; ସେମାନେ ଖାଇଥିବା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଇବା, ଏହି କାମଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ କରିବା।'
ସର୍ଵାଃ ପତିଵ୍ରତା ନାର୍ଯୋ ଲୋପାମୁଦ୍ରାଦିକାଃ ଶୁଭାଃ । ନାଵମାନ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ଭୀରୁ ସ୍ଵତପୋବଲଶୋଭିତାଃ
'ସମସ୍ତ ପତିନିଷ୍ଠା ନାରୀମାନେ, ଲୋପାମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ; ଭୟଭିତେ, ସେମାନେ ନିଜ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ସ୍ଵପତିଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରେମ୍ଣା ସୁନିର୍ଭରମ୍ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହସଂତୀଵ କିଂଚିଦ୍ଗଦ୍ଗଦଭାଷିଣୀ
ଶେଷ କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏପରି କହୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ହସି କିଛି ଗଳା ଭରି କଥା କହିଲେ।