ଅନ୍ନଦାନଂ ପଯୋଦାନମଭଯଂ ଦାନମୁତ୍ତମମ୍ । ରତ୍ନଦାନାନି ସର୍ଵାଣି ଵିପ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚାଦିଶନ୍ମହାନ୍
ଅନ୍ନ ଦାନ, ଦୁଧ ଦାନ, ଭୟ ମୁକ୍ତି ଦାନ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଦାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ଦେହି ଦେହି ଧନଂ ଦେହି ମାନେତି ବ୍ରୂହି କସ୍ଯଚିତ୍ । ଦଦାତ୍ଵନ୍ନଂ ଦଦାତ୍ଵନ୍ନଂ ସର୍ଵଭୋଗସମନ୍ଵିତମ୍
'ଦିଅ, ଦିଅ, ଧନ ଦିଅ, ସମ୍ମାନ ଦିଅ'—ଏହିପରି କାହାକୁ କୁହ; ସେ ଅନ୍ନ ଦିଅ, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ସହିତ ଦିଅ।
ଇତ୍ଥଂ ପ୍ରାଵର୍ତତ ମଖୋ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ସଦକ୍ଷିଣୋ ଦ୍ଵିଜଵରୈଃ ପୂର୍ଣଃ ସର୍ଵଶୁଭକ୍ରିଯଃ
ଏଭଳି ରଘୁନାଥଙ୍କର ବିଦ୍ୱାନ୍ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଅଥ ରାମାନୁଜୋ ଗତ୍ଵା ମାତରଂ ପ୍ରଣନାମ ହ । ଆଜ୍ଞାପଯାଶ୍ଵରକ୍ଷାର୍ଥମେଷ ଗଚ୍ଛାମି ଶୋଭନେ
ତାପରେ ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଗଲେ ଏବଂ ମାଆଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ମା, ତୁମ ଆଦେଶରେ ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାଉଛି।'
ତ୍ଵତ୍କୃପାତୋ ରିପୁକୁଲଂ ଜିତ୍ଵା ଶୋଭାସମନ୍ଵିତଃ । ଆଯାସ୍ଯାମି ମହାରାଜୈର୍ହଯଵର୍ଯସମନ୍ଵିତଃ
ତୁମ ଦୟାରେ ଶତ୍ରୁ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଜିତି, ମହିମାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ମହାରାଜମାନେ ଓ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଫେରିଆସିବି।
ମାତୋଵାଚ । ପୁତ୍ର ଗଚ୍ଛ ମହାଵୀର ଶିଵାଃ ପଂଥାନ ଏଵ ତେ । ସର୍ଵାନ୍ରିପୁଗଣାଞ୍ଜିତ୍ଵା ପୁନରାଗଚ୍ଛ ସନ୍ମତେ
ମାଆ କହିଲେ, 'ପୁଅ, ଯାଅ, ମହାବୀର, ତୋର ପଥ ଶୁଭ; ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ଜିତି, ପୁଣି ଫେରିଆସ, ଜ୍ଞାନୀ।'
ପୁଷ୍କଲଂ ପାଲଯ ନିଜଭ୍ରାତୃଜଂ ଧର୍ମଵିତ୍ତମମ୍ । ମହାବଲିନମଦ୍ଯାପି ବାଲକଂ ଲୀଲଯାଯୁତମ୍
ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ, ତୋର ଭାଇର ପୁଅ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ମହାବଳୀ, ଏଉଁ ମଧ୍ୟ ଛୁଆଁ ଏବଂ ଖେଳଧୁଳାରେ ଭରିଆ, ରକ୍ଷା କର।
ପୁତ୍ରାଗଚ୍ଛସି ଚେଦ୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁଷ୍କଲେନ ଶୁଭାନ୍ଵିତଃ । ତଦା ମମ ପ୍ରମୋଦଃ ସ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ଶୋକଭାଗହମ୍
ପୁଷ୍କଳ ସହିତ ଶୁଭ ଭାବେ ତୁମେ ଫେରିଆସିଲେ, ତେବେ ମୋ ଆନନ୍ଦ ହେବ; ନହେଲେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବି।
ଇତି ସଂଭାଷ୍ଯମାଣାଂ ସ୍ଵାଂ ମାତରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସଃ । ତ୍ଵଦୀଯଚରଣଦ୍ଵଂଦ୍ଵଂ ସ୍ମରନ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମି ଶୋଭନମ୍
ଏଭଳି ମାଆ କହିବା ପରେ, ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ମୁଁ ତୁମ ପାଦ ଦ୍ୱୟ ସ୍ମରଣ କରି, ଶୁଭ ଲାଭ କରିବି।'
ପୁଷ୍କଲଂ ପାଲଯିତ୍ଵାହଂ ନିଜାଂଗମିଵ ଶୋଭନେ । ସ୍ଵନାମସଦୃଶଂ କୃତ୍ଵା ପୁନରେଷ୍ଯାମି ମୋଦଵାନ୍
ମୁଁ ପୁଷ୍କଳଙ୍କୁ ନିଜ ଅଂଗ ଭଳି ରକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କୁ ମୋ ନାମ ପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇ, ପୁଣି ଆନନ୍ଦରେ ଫେରିଆସିବି, ଶୋଭାମୟ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ଵୀରୋ ରାମଂ ସ ମଖମଂଡପେ । ଆସୀନଂ ମୁନିଵର୍ଯାଗ୍ର୍ଯୈର୍ଯଜ୍ଞଵେଷଧରଂ ଵରମ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ବୀର ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ ବସିଥିବା, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞ ବେଶଧାରୀ ଉତ୍ତମ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତଃ । ରାମାଜ୍ଞାପଯ ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହଯସ୍ଯାନୁଜ୍ଞଯା ତଵ
ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୀର କହିଲେ, 'ରାମ, ତୁମ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଘୋଡ଼ା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଯିବି।'
ରଘୁନାଥୋଽପି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭଦ୍ରମସ୍ତ୍ଵିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍ । ବାଲଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ ତ୍ଵଂ ମା ହନ୍ଯାଃ ଶସ୍ତ୍ରଵର୍ଜିତମ୍
ରଘୁନାଥ ଏହା ଶୁଣି କହିଲେ, 'ସବୁ ଭଲ ହେଉ।' ସେଉଁଥିରେ କହିଲେ, 'ତୁମେ କେବେ ଏକ ଶିଶୁ, ଜଣେ ଜିଅ, ମଦରେ ମତ ଥିବା କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ତଦା ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିର୍ଭ୍ରାତା ଜାନକ୍ଯା ଜନକାତ୍ମଜଃ । ପ୍ରହସ୍ଯ କିଂଚିନ୍ନଯନେ ନର୍ତଯନ୍ରାମମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି, ଜାନକୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ଭାଇ, ହସିଲେ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଇଙ୍ଗিতରେ ରାମଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧିରୁଵାଚ। ରାମଚଂଦ୍ର ମହାବାହୋ ସର୍ଵଧର୍ମପରାଯଣ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ଶିକ୍ଷଯ ତଥା ଯଥା ଲୋକୋତ୍ତରୋ ଭଵେତ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଧି କହିଲେ, 'ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ତୁମେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଏମିତି ଶିଖାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସାଧାରଣ ହେବେ।'
କୁଲୋଚିତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ନଗ୍ରଜାଚରିତଂ ତଥା । ଗଚ୍ଛେତ୍ସ ପରମଂ ଧାମ ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତମ୍
ସେ ନିଜ ବଂଶର ଉପଯୁକ୍ତ କାମ କରି, ବଡ଼ଭାଇଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରିଲେ, ତେବେ ତାହା ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ତେଜ ଓ ବଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହାରାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ନାଵମାନଯେତ୍ । ପିତ୍ରା ତଵ ହତୋ ଵିପ୍ରଃ ପିତୃଭକ୍ତିପରାଯଣଃ
ମହାରାଜ, ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କେବେ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମର ପିତା, ଯିଏ ପିତୃଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତ୍ଵଯାପି ସୁମହତ୍କର୍ମ କୃତଂ ଲୋକଵିଗର୍ହିତମ୍ । ଅଵଧ୍ଯାଂ ମହିଲାଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ହତଵାନ୍ନିଯତଂ ତତଃ
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ କାମ କରିଛ, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକରେ ନିନ୍ଦିତ; ଯେଉଁ ମହିଳାଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲ।
ଅଗ୍ରଜୋଽସ୍ଯ ମହାରାଜ କୃତଵାନ୍ଯଂ ପରାକ୍ରମମ୍ । ସନକେନ କୃତଃ ପୂର୍ଵଂ ରାକ୍ଷସ୍ଯାଃ କର୍ଣକର୍ତନମ୍
ମହାରାଜ, ତୁମର ଆଗଜା ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟ ଶୌର୍ୟ କାମ କରିଥିଲେ; ସନକଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଏକ ରାକ୍ଷସୀଙ୍କ ଶିର ଛିନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ କରିଷ୍ଯତି ନୃପଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଃ ଶିକ୍ଷଯା ତଵ । ଯଦି ନାଯଂ ତଥା କୁର୍ଯାତ୍କୁଲସ୍ଯାସଦୃଶଂ ଭଵେତ୍
ଏଭଳି ତୁମର ଶିକ୍ଷାରେ ରାଜା ଶତୃଘ୍ନ କାମ କରିବେ; ଯଦି ସେ ଏମିତି ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ବଂଶ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହେବେ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ତଂ ରାମଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହସନ୍ନିଵ । ମେଘଗଂଭୀରଯା ଵାଚା ସର୍ଵଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାମ, ମେଘର ଭଳି ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ ହସି କହିଲେ।
ଶୃଣ୍ଵଂତୁ ଯୋଗିନଃ ଶାଂତାଃ ସମଦୁଃଖସୁଖାଃ ପୁନଃ । ଜାନଂତ୍ଯପାରସଂସାରନିସ୍ତାରତରଣାଦିକମ୍
ଶାନ୍ତ, ସମ ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ପୁଣି ଶୁଣନ୍ତୁ; ସେମାନେ ଅସୀମ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ଉପାୟ ଜାଣନ୍ତି।
ଯେ ଶୂରାଃ ସମହେଷ୍ଵାସାଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦାଃ । ତେ ଚ ଜାନଂତି ଯୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଵାର୍ତ୍ତାଂ ନ ତୁ ଭଵାଦୃଶାଃ
ଯେମାନେ ସୂରବୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ଧର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ତୁମେ ଭଳି ଲୋକ ନୁହେଁ।
ପରୋପତାପିନୋ ଯେ ଵୈ ଯେ ଚୋତ୍ପଥଵିସାରିଣଃ । ତେ ହଂତଵ୍ଯା ନୃପୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵଲୋକହିତୈଷିଭିଃ
ଯେମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଭ୍ରଷ୍ଟ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଣ୍ଡିତ ହେବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ସଭାସଦସ୍ତେ ସର୍ଵେ ସ୍ମିତଂ ଚକ୍ରୁରରିଂଦମସ୍ଯ । କୁଂଭୋଦ୍ଭଵଃ ପୂଜିତମେନମଶ୍ଵଂ ଵିମୋଚଯାମାସ ସୁଶୋଭିତଂ ହି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ; ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଥିବା ଜଣେ, ଘୋଡ଼ାକୁ ସମ୍ମାନ କରି, ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, କାରଣ ଏହା ଅତି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।
ଇମଂ ମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଃ କଲଶୋଦ୍ଭଵଃ । କରାଗ୍ରେଣ ସ୍ପୃଶନ୍ନଶ୍ଵଂ ମୁମୋଚ ଜଯକାଂକ୍ଷଯା
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କଳଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବଶିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ହାତରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛୁଇଁ, ବିଜୟ ଆଶାରେ ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ଵାଜିନ୍ଗଚ୍ଛ ଯଥାଲୀଲଂ ସର୍ଵତ୍ର ଧରଣୀତଲେ । ଯାଗାର୍ଥେ ମୋଚିତୋ ଯେନ ପୁନରାଗଚ୍ଛ ସତ୍ଵରଃ
'ଘୋଡ଼ା, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଯାଅ; ଯାଜ୍ଞ ପାଇଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି—ଯିଏ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତ କରିଛି, ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ।'
ଅଶ୍ଵସ୍ତୁ ମୋଚିତଃ ସର୍ଵୈର୍ଭଟୈଃ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ । ପରୀତଃ ପ୍ରଯଯୌ ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ଵାଯୁଜଵାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧା, ଯେମାନେ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ଘୋଡ଼ାଟି ବାୟୁ ଭଳି ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲା।
ପ୍ରଚଚାର ବଲଂ ସର୍ଵଂ କଂପଯଦ୍ଧରଣୀତଲମ୍ । ଶେଷୋଽପି କିଂଚିନ୍ନ ତଯା ଫଣଯା ଧୃତଵାନ୍ଭୁଵମ୍
ସମସ୍ତ ସେନା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା; ସେ ସମୟରେ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଫଣାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରିନଥିଲେ।
ଦିଶଃ ପ୍ରସେଦୁଃ ପରିତଃ କ୍ଷ୍ମାତଲଂ ଶୋଭଯାନ୍ଵିତମ୍ । ଵାଯଵସ୍ତଂ ତୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଂ ପୃଷ୍ଠତୋ ମଂଦଗାମିନଃ
ଚାରିପାଖର ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ଭୂମି ଶୋଭାମୟ ଦେଖାଗଲା; ଶତୃଘ୍ନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ପଛରୁ ପବନ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲା।