ଉତ୍ତରଦ୍ଵାରି ତୁ ମୁନୀ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵିତୈକତ ତାପସୌ । ଏଵଂ ଦ୍ଵାରଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠଃ କଲଶୋଦ୍ଭଵଃ
ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଜଣ ତପସ୍ଵୀ ମୁନି ଏକତାରେ ବସିଥିଲେ; ଏଭଳି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ବସିଷ୍ଠ କଳଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ହଯଵର୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ପୂଜାଂ କର୍ତୁମାରଭତ ଦ୍ଵିଜ । ସୁଵାସିନ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତତ୍ର ଵାସୋଲଂକାରଭୂଷିତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ାର ଯଥାଯଥ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଜନାନୀମାନେ ଭୂଷା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ହରିଦ୍ରାକ୍ଷତଗଂଧାଦ୍ଯୈଃ ପୂଜଯାମାସୁରର୍ଚିତମ୍ । ନୀରାଜନଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ଧୂପଯିତ୍ଵାଗୁରୂକ୍ଷଣୈଃ
ହଳଦୀ, ଅକ୍ଷତ ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ସେମାନେ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ଦୀପ ଦେଖାଇ, ଅଗରୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳାଇ ଧୂପ ଦେଲେ।
ଵର୍ଧାପନଂ ତତୋ ଵେଶ୍ଯାଶ୍ଚକ୍ରୁସ୍ତା ଵାଡଵାଜ୍ଞଯା । ଏଵଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିମଲେ ଭାଲେ ଚଂଦନଚର୍ଚିତେ
ତାପରେ ବେଶ୍ୟାପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଘୋଡ଼ାର ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇବା ପୂଜା କଲେ; ଏଭଳି ପୂଜା କରି, ସେମାନେ ଶୁଭ୍ର ଲଳାଟକୁ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଲେ।
କୁଂକୁମାଦିକଗଂଧାଢ୍ଯେ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତେ । ବବଂଧ ଭାସ୍ଵରଂ ପତ୍ରଂ ତପ୍ତହାଟକନିର୍ମିତମ୍
କୁଙ୍କୁମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟର ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ, ସମସ୍ତ ଶୋଭା ଦେଇ, ସେମାନେ ତପ୍ତ ସୁନାରେ ତିଆରି ଏକ ଜଜ୍ଜ୍ୱଳ ପତ୍ର ବାନ୍ଧିଲେ।
ତତ୍ରାଲିଖଦ୍ଦାଶରଥେଃ ପ୍ରତାପବଲମୂର୍ଜିତମ୍ । ସୂର୍ଯଵଂଶଧ୍ଵଜୋ ଧନ୍ଵୀ ଧନୁର୍ଦୀକ୍ଷା ଗୁରୁର୍ଗୁରୁଃ
ସେଠାରେ ଲେଖାଗଲା: 'ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଧ୍ୱଜ, ଧନୁର୍ଧର, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୀକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ, ଗୁରୁମାନ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଯୁକ୍ତ।'
ଯଂ ଦେଵାଃ ସାସୁରାଃ ସର୍ଵେ ନମଂତି ମଣିମୌଲିଭିଃ । ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଵୀରବଲଦର୍ପହାରୀ ରଘୂଦ୍ଵହଃ
ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମଣିମୁକୁଟ ନମାଇ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ବୀରମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ରାମଚଂଦ୍ରୋ ମହାଭାଗଃ ସର୍ଵଶୂରଶିରୋମଣିଃ । ତନ୍ମାତା କୋସଲନୃପପତ୍ନୀଗର୍ଭସମୁଦ୍ଭଵା
ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ଶୂରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଣି, ଯାହାଙ୍କ ମାଆ କୋଶଳର ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଃ କୁକ୍ଷିଭଵଂ ରତ୍ନଂ ରାମଃ ଶତ୍ରୁକ୍ଷଯଂକରଃ । କରୋତି ହଯମେଧଂ ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସୁଶିକ୍ଷିତଃ
ସେ ମାଆଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମଣି ରାମ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ କରୁଥିବା, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରେ ଘୋଡ଼ାଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି।
ରାଵଣାଭିଧଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଵଧପାପାପନୁତ୍ତଯେ । ମୋଚିତସ୍ତେନ ଵାହାନାଂ ମୁଖ୍ଯୋଽସୌ ଵାଜିନାଂ ଵରଃ
ରାବଣ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମାରିବାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏହି ଘୋଡ଼ା ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମହାବଲପରୀଵାର ପରିଖାଭିଃ ସୁରକ୍ଷିତଃ । ତଦ୍ରକ୍ଷକୋଽସ୍ତି ତଦ୍ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲଵଣାଂତକଃ
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ଓ ପରିଖା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଏହି ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷାକାରୀ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ, ଲବଣ ନାଶକ।
ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥପାଦାତ ସେନାସଂଘସମନ୍ଵିତଃ । ଯସ୍ଯ ରାଜ୍ଞ ଇତି ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମାନଃ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵବଲୋନ୍ମଦାତ୍
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନା ସହିତ ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ନିଜକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମାନେ—
ଵଯଂ ଧନୁର୍ଧରାଃ ଶୂରାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵଯମିହୋତ୍କଟାଃ । ତେ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ବଲାଦ୍ଵାହଂ ରତ୍ନମାଲାଵିଭୂଷିତମ୍
ଆମେ ଧନୁର୍ଧର, ଶୂର ଓ ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେମାନେ ଚାହିଲେ ଶକ୍ତିବଳରେ ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରନ୍ତୁ।
ମନୋଵେଗଂ କାମଜଵଂ ସର୍ଵଗତ୍ଯଧିଭାସ୍ଵରମ୍ । ତତୋ ମୋଚଯିତା ଭ୍ରାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଲୀଲଯା ହଯମ୍
ମନର ତ୍ୱେଗର ଦ୍ରୁତ, କାମନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଗତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ତାପରେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଶତୃଘ୍ନ ସହଜରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।
ଶରାସନଵିନିର୍ମୁକ୍ତ ଵତ୍ସଦଂତୈଃ ଶିଖାଶିତୈଃ
ଧନୁର ତାଣିରୁ ଛୁଟିଥିବା, ଶର ଦନ୍ତ ଓ ଚୂଡ଼ା ତୀକ୍ଷ୍ଣ—
ଇତ୍ଯେଵମାଦି ଵିଲିଲେଖ ମହାମୁନୀଂଦ୍ରଃ । ଶ୍ରୀରାମଚଂଦ୍ର ଭୁଜଵୀର୍ଯଲସତ୍ପ୍ରତାପମ୍ । ଶୋଭାନିଧାନମତିଚଂଚଲଵାଯୁଵେଗଂ । ପାତାଲଭୂତଲଵିଶେଷଗତିଂ ମୁମୋଚ
ଏଭଳି ଅନେକ ଉକ୍ତି ମହାମୁନି ଲେଖିଲେ: ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୁଜବଳର ତେଜ, ସମସ୍ତ ଶୋଭାର ନିଧି, ବହୁତ ଚଞ୍ଚଳ ବାୟୁ ତ୍ୱେଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ପାତାଳ ଓ ଭୂମିର ଭିନ୍ନ ଗତିରେ ଚଳିଥିବା।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନମାଦିଦେଶାଥ ରାମଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ । ଯାହି ଵାହସ୍ଯ ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ପୃଷ୍ଠତଃ ସ୍ଵୈରଗାମିନଃ
ତାପରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ: 'ଘୋଡ଼ାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଯେଉଁପରି ଘୋଡ଼ା ମନମତା ଚାଲିବ, ତାହା ପଛରେ ଯାଅ।'
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଗଚ୍ଛ ଵାହସ୍ଯ ମାର୍ଗଂ ଭଦ୍ରଂ ଭଵେତ୍ତଵ । ଭଵେତାଂ ଶତ୍ରୁଵିଜଯୌ ରିପୁକର୍ଷଣ ତେ ଭୁଜୌ
'ଶତୃଘ୍ନ, ଘୋଡ଼ାର ରାସ୍ତାରେ ଯାଅ; ତୁମର ଭଲ ହେଉ। ତୁମର ଭୁଜ ଶତ୍ରୁଜୟୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦମନ କରୁ।'
ଯେ ଯୋଦ୍ଧାରଃ ପ୍ରତିରଣଗତାସ୍ତେ ତ୍ଵଯା ଵାରଣୀଯା-। ଵାହଂ ରକ୍ଷ ସ୍ଵକଗୁଣଗଣୈଃ ସଂଯୁତଃ ସନ୍ମହୋର୍ଵ୍ଯାମ୍ । ସୁପ୍ତାନ୍ଭ୍ରଷ୍ଟାନ୍ଵିଗତଵସନାନ୍ଭୀତଭୀତାଂସ୍ତୁ ନମ୍ରାଂ-। ସ୍ତାନ୍ମା ହନ୍ଯାଃ ସୁକୃତକୃତିନୋ ଯେନ ଶଂସଂତି କର୍ମ
'ଯେଉଁ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିବେ, ସେମାନେ ତୁମେ ରୋକିବା; ତୁମ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବଡ଼ ଭୂମିରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କର। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ପଡ଼ିଯାଇଛନ୍ତି, ପୋଷାକ ହାରାଇଛନ୍ତି, ଭୟଭୀତ, କିମ୍ବା ନମ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି—ଯେଉଁମାନେ ଭଲ କାମ କରିଛନ୍ତି, ତୁମ କର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଵିରଥା ଭଯସଂତ୍ରସ୍ତା ଯେ ଵଦଂତି ଵଯଂ ତଵ । ତେ ତ୍ଵଯା ନ ହି ହଂତଵ୍ଯାଃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସୁକୃତୈଷିଣା
'ଯେଉଁମାନେ ରଥ ଛାଡ଼ି ଭୟରେ ତୁମର ଅଧୀନ ହେବାକୁ କହନ୍ତି—ଶତୃଘ୍ନ, ତୁମେ ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବା ଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଯୋ ହନ୍ଯାଦ୍ଵିମଦଂ ମତ୍ତଂ ସୁପ୍ତଂ ମଗ୍ନଂ ଭଯାତୁରମ୍ । ତାଵକୋଽହଂ ବ୍ରୁଵାଣଂ ଚ ସ ଵ୍ରଜତ୍ଯଧମାଂ ଗତିମ୍
ଯେଉଁଠି ଅହଂକାରୀ, ମଦମସ୍ତ, ଘୁମାଉଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଭୟଭୀତ କିମ୍ବା 'ମୁଁ ତୁମର' ବୋଲି ଅନୁଗତ ଥିବା କାହାକୁ ମାରାଯାଏ, ସେ ଲୋକ ଅତି ନିଚ୍ଚ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼େ।
ପରସ୍ଵେ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଂ ତ୍ଵଂ ମା କୃଥାଃ ପାରଦାରିକେ । ନୀଚେ ରତିଂ ନ କୁର୍ଵୀଥାଃ ସର୍ଵସଦ୍ଗୁଣପୂରିତଃ
ତୁମେ କେବେ ଅନ୍ୟର ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପ୍ରତି ମନ ଦେଉନାହାଁତୁ, ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ନାରୀ ସହ ଆନନ୍ଦ ନେଉନାହାଁତୁ, ସବୁ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଭରିପୁର୍ଣ୍ଣ ହେଇରୁ।
ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ପ୍ରେରଣଂ ପୂର୍ଵଂ ମା କୁର୍ଵୀଥା ରଣଂ ଜଯ । ପୂଜ୍ଯପୂଜାତିକ୍ରମଂ ତ୍ଵଂ ମା ଵିଧେହି ଦଯାନ୍ଵିତଃ
ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦୟାବଶତଃ ଯେଉଁମାନେ ପୂଜ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାର କ୍ରମ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଗାଂ ଵିପ୍ରଂ ଚ ନମସ୍କୁର୍ଯା ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଧର୍ମସଂଯୁତମ୍ । ଅଭିଵାଦ୍ଯ ଯତୋ ଗଚ୍ଛେସ୍ତତ୍ର ସିଦ୍ଧିମଵାପ୍ନୁଯାଃ
ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କୁ ଶିର ନମାଅ; ଯେଉଁଠି ଯିବ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ, ସେଠି ସଫଳତା ମିଳିବ।
ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରଃ ସାକ୍ଷୀ ସର୍ଵଵ୍ଯାପକଦେହଭୃତ୍ । ଯେ ତଦୀଯା ମହାବାହୋ ତଦ୍ରୂପା ଵିଚରଂତି ହି
ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଦେହଧାରୀ ଓ ସାକ୍ଷୀ; ମହାବାହୁ, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପରେ ଏହି ଜଗତରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଯେ ସ୍ମରଂତି ମହାଵିଷ୍ଣୁଂ ସର୍ଵଭୂତହୃଦି ସ୍ଥିତମ୍ । ତେ ମଂତଵ୍ଯା ମହାଵିଷ୍ଣୁ ସମରୂପା ରଘୂଦ୍ଵହ
ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପରେ ମନ୍ତବ୍ୟ।
ଯସ୍ଯ ସ୍ଵୀଯୋ ନ ପାରକ୍ଯୋ ଯସ୍ଯ ମିତ୍ରସମୋ ରିପୁଃ । ତେ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ କ୍ଷଣାଦେଵ ପାପିନଂ ପାଵଯଂତି ହି
ଯେଉଁଠି ନିଜ ଓ ପରରେ ଭେଦ ନାହିଁ, ଶତ୍ରୁ ଓ ବନ୍ଧୁ ସମାନ, ସେମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ହୋଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ପାପୀକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।
ଯେଷାଂ ପ୍ରିଯଂ ଭାଗଵତଂ ଯେଷାଂ ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପ୍ରିଯାଃ । ଵୈକୁଂଠାତ୍ପ୍ରେଷିତାସ୍ତେଽତ୍ର ଲୋକପାଵନହେତଵେ
ଯେଉଁମାନେ ଭାଗବତକୁ ପ୍ରିୟ ଭାବନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ଏଠାରେ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି।
ଯେଷାଂ ଵକ୍ତ୍ରେ ହରେର୍ନାମ ହୃଦି ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ । ଉଦରେ ଵିଷ୍ଣୁନୈଵେଦ୍ଯଃ ସ ଶ୍ଵପାକୋଽପି ଵୈଷ୍ଣଵଃ
ଯାହାଙ୍କ ମୁଁହରେ ହରିନାମ, ହୃଦୟରେ ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ, ପେଟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଭୋଗ ଅଛି—ଏପରି ଏକ ଶ୍ୱପାକ ମଧ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ।
ଯେଷାଂ ଵେଦାଃ ପ୍ରିଯତମା ନ ଚ ସଂସାରଜଂ ସୁଖମ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମନିରତା ଯେ ଚ ତାନ୍ନମସ୍କୁର୍ଵିହାନ୍ଵିତାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ବେଦକୁ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବନ୍ତି, ସଂସାରର ସୁଖକୁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ନିଜ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କର।