ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ହଯମେଧକ୍ରତୌ ଯୋଗ୍ଯାନ୍ଵାହାଂସ୍ତେ ବହୁଶଃ ଶୁଭାନ୍ । ପଶ୍ଯତୋ ନେତ୍ରଯୋର୍ମେଽଦ୍ଯ ତୃପ୍ତିର୍ନାସ୍ତି ରଘୂତ୍ତମ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅନେକ ଶୁଭ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏମାନେକୁ ଆଜି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ମୋ ଦୁଇ ଆଖି ପୂରା ପରିତୃପ୍ତ ହେଉନାହିଁ।
ରାମଚଂଦ୍ର ମହାଭାଗ ସୁରାସୁରନମସ୍କୃତ । ଯଜ୍ଞଂ କୁରୁ ମହାରାଜ ହଯମେଧଂ ସୁଵିସ୍ତରମ୍
ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ରାଜା, ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର।
ସୁରପତିରିଵ ସର୍ଵାନ୍ଯଜ୍ଞସଂଘାନ୍କରିଷ୍ଯଂସ୍ତପନ ଇଵ ସୁପର୍ଵାରାତିତୋଯଂ ଵିଶୋଷ୍ଯନ୍ । ହତରିପୁଗଣମୁଖ୍ଯଂ ସାଂପରାଯଂ ଵିଜିତ୍ଯ କ୍ଷିତିତଲସୁଖଭୋଗଂ କୁର୍ଵିଦଂ ଭୂରିଭାଗ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କର, କିମ୍ବା ତାପସ୍ୟା ସମାପ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଜଳ ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମାନେକୁ ଜିତି, ଏ ଭୂମିର ସୁଖ ଭୋଗ କର, ହେ ରାଜା, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵାକ୍ଯଵାଦେନ ପରିତୁଷ୍ଟାଖିଲେଂଦ୍ରିଯଃ । ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ଯଜ୍ଞସଂଭାରାନାଜହାର ମନୋହରାନ୍
ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତି ହେଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।
ମୁନ୍ଯନ୍ଵିତୋ ମହାରାଜଃ ସରଯୂତୀରମାଗତଃ । ସୁଵର୍ଣଲାଂଗଲୈର୍ଭୂମିଂ ଵିଚକର୍ଷ ମହୀଯସୀମ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ମହାରାଜା ସରୟୂ ତୀରକୁ ଆସି, ସୁନା ହାଲରେ ବଡ଼ ଭୂମିକୁ ଚାଷ କଲେ।
ଵିଲିଖ୍ଯ ଭୂମିଂ ବହୁଶଶ୍ଚତୁର୍ଯୋଜନସଂମିତାମ୍ । ମଂଡପାନ୍ରଚଯାମାସ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ସ ନରୋତ୍ତମଃ
ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାରି ଯୋଜନ ମାପି ବାରମ୍ବାର ଚିହ୍ନଟ କରି, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ।
କୁଂଡଂ ତୁ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ଯୋନିମେଖଲଯାନ୍ଵିତମ୍ । ଅନେକରତ୍ନରଚିତଂ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତମ୍
ଯଥାବିଧିରେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡ କରି, ଯୋନି ଓ ମେଖଳା ସହିତ, ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଅଲଂକୃତ କଲେ।
ମୁନୀଶ୍ଵରୋ ମହାଭାଗୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ସୁମହାତପାଃ । ସର୍ଵଂ ତତ୍କାରଯାମାସ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିଶ୍ରିତମ୍
ମହାତ୍ମା, ମହାତପସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ସମସ୍ତ କାମକୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଇଲେ।
ପ୍ରେଷିତାସ୍ତେନ ମୁନିନା ଶିଷ୍ଯା ମୁନିଵରାଶ୍ରମାନ୍ । କଥଯାମାସୁରୁଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ହଯମେଧେ ରଘୂତ୍ତମମ୍
ସେଇ ମୁନି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପଠାଇ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ।
ଆକାରିତାସ୍ତଦା ସର୍ଵେ ଋଷଯସ୍ତପତାଂ ଵରାଃ । ଆଜଗ୍ମୁଃ ପରମେଶସ୍ଯ ଦର୍ଶନେ ତ୍ଵତିଲାଲସାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଡାକାଯାଇ, ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବହୁତ ଆଗ୍ରହରେ ଆସିଲେ।
ନାରଦୋସିତନାମା ଚ ପର୍ଵତଃ କପିଲୋ ମୁନିଃ । ଜାତୂକର୍ଣ୍ଯୋଂଽଗିରା ଵ୍ଯାସ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣୋଽତ୍ରିରାସୁରିଃ
ନାରଦ, ଓସିତ, ନାମ, ପର୍ବତ, କପିଳ ମୁନି, ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ବ୍ୟାସ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅତ୍ରି ଓ ଆସୁରି—ଏହି ମୁନିମାନେ ଥିଲେ।
ହାରୀତୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚ ସଂଵର୍ତଃ ଶୁକସଂଜ୍ଞିତଃ । ଇତ୍ଯେଵମାଦଯୋ ରାମ ହଯମେଧଵରଂ ଯଯୁଃ
ହାରୀତ, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ସଂବର୍ତ୍ତ, ଶୁକ ନାମକ ମୁନି ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମୁନିମାନେ, ରାମ, ଏହି ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂଜଯାମାସ ରଘୁରାଜୋ ମହାମନାଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଵାଦାଭ୍ଯାମର୍ଘ୍ଯଵିଷ୍ଟରକାଦିଭିଃ
ରଘୁ ରାଜା, ମହାମନା, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଉଠି ସ୍ୱାଗତ, ଅଭିବାଦନ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।
ଗାଂ ହିରଣ୍ଯଂ ଦଦୌ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଦୃଷ୍ଟଵିକ୍ରମଃ । ମହଦ୍ଭାଗ୍ଯଂ ତ୍ଵଦ୍ଯମେଽସ୍ତି ଯଦ୍ଯୂଯଂ ଦର୍ଶନଂ ଗତାଃ
ସେ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଗାଁ ଓ ସୁନା ଦେଇଥିଲେ, ଯଥାଯଥ, ଏବଂ କହିଲେ—‘ଆଜି ତୁମେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛ, ଏହି ଦିନ ତୁମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର।’
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ସମାକୁଲେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୃଷିଵର୍ଯ ସମାଗମେ । ଧର୍ମଵାର୍ତା ବଭୂଵାହୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମସୁସଂମତା
ଶେଷ କହିଲେ—‘ଏପରି ଭାବରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁନିମାନେଙ୍କର ଏହି ବଡ଼ ଏକତ୍ରୀକରଣ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ମନୋନୁକୂଳ ଧର୍ମ ବିଷୟର ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।’
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। କା ଧର୍ମଵାର୍ତା ତତ୍ରାସୀତ୍କିଂ ଵା କଥିତମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସାଧଵଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ କାରୁଣ୍ଯାତ୍କିମୁତାବ୍ରୁଵନ୍
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ସେଠାରେ କେଉଁ ଧର୍ମ ବିଷୟର ଆଲୋଚନା ହେଲା? କଣ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହାଯାଇଥିଲା? ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ କରୁଣାବଶରେ ସେ ସାଧୁମାନେ କଣ କହିଥିଲେ?’
ଶେଷ ଉଵାଚ। ତାନ୍ସମେତାନ୍ମୁନୀନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ଦାଶରଥିର୍ମହାନ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ସର୍ଵଧର୍ମାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଵର୍ଣାଶ୍ରମୋଚିତାନ୍
ଶେଷ କହିଲେ—‘ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ଦେଖି, ଦାଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।’
ତେ ତୁ ପୃଷ୍ଟା ହି ରାମେଣ ଧର୍ମାନ୍ପ୍ରୋଚୁର୍ମହାଗୁଣାନ୍ । ତାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ସର୍ଵାନ୍ଯଥାଵିଧି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତାନ୍
ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ସେ ମୁନିମାନେ ଧର୍ମର ମହାଗୁଣ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାକ୍ରମରେ କହିବି—ସୁନ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦା କାର୍ଯଂ ଯଜନାଧ୍ଯଯନାଦିକମ୍ । ଵେଦାନ୍ପଠିତ୍ଵା ଵିରଜୋ ନୈଵ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମାଵିଶେତ୍
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—‘ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ପଢି ଶୁଧ୍ଧ ହେଇଲାପରେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।’
ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦା ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ନୀଚସେଵାନୁଜୀଵନମ୍ । ଆପଦ୍ଗତୋଽପି ଜୀଵେତ ନ ଶ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା କଦାଚନ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ନିମ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଇବାକୁ ଛାଡି ଦେବା ଉଚିତ। ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ଶ୍ୱାନ ଭଳି ଜୀବନ ଜୀବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଋତୁକାଲାଭିଗମନଂ ଧର୍ମୋଽଯଂ ଗୃହିଣଃ ପରଃ । ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵରମନୁସ୍ମୃତ୍ଯାଽପତ୍ଯକାମୋଥଵା ଭଵେତ୍
ଠିକ ସମୟରେ ଜୀବନ ସାଥୀଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ। ନାରୀଙ୍କ ନିୟମ ମନେ ରଖି, ଏହା ସନ୍ତାନ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ।
ଦିଵାଭିଗମନଂ ପୁଂସାମନାଯୁଷ୍ଯକରଂ ମତମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧାହଃ ସର୍ଵପର୍ଵାଣି ଯତସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯାନି ଧୀମତା
ଦିନେ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରିବା ପୁରୁଷଙ୍କ ଆୟୁ ହ୍ରାସ କରେ ବୋଲି ମନ୍ତା। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନ, ପର୍ବ ଦିନ ଓ ନିଷିଦ୍ଧ ଦିନ ସଦା ଜଣା ଜଣା ଛାଡି ଦେବା ଉଚିତ।
ତତ୍ର ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ତ୍ରିଯଂ ମୋହାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯଵତେ ପରାତ୍ । ଋତୁକାଲାଭିଗାମୀ ଯଃ ସ୍ଵଦାରନିରତଶ୍ଚ ଯଃ
ମୋହରେ ଅନୁଚିତ ସମୟରେ ନାରୀଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ଧର୍ମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଠିକ ସମୟରେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଲୋକ ପ୍ରଶଂସିତ।
ସର୍ଵଦା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସ ଗୃହାଶ୍ରମୀ । ଋତୁଃ ଷୋଡଶଯାମିନ୍ଯଶ୍ଚତସ୍ରସ୍ତା ସୁଗର୍ହିତାଃ
ଏପରି ଗୃହସ୍ଥ, ସଦା ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହେବା ଉଚିତ। ଏକ ଋତୁରେ ଶୋଳ ରାତି ଥାଏ, ତାହାରୁ ଚାରିଟି ଅତି ଉତ୍ତମ।
ପୁତ୍ରଦାସ୍ତାସୁ ଯା ଯୁଗ୍ମା ଅଯୁଗ୍ମାଃ କନ୍ଯକାପ୍ରଦାଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚଂଦ୍ରମସଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ମଘାଂ ମୂଲଂ ଵିହାଯ ଚ
ଏହି ରାତିମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଯୁଗଳ ରାତି, ସେମାନେ ପୁଅ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଅଯୁଗଳ ରାତି ଝିଅ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅପବିତ୍ର ରାତି, ମଘା ଓ ମୂଳ ରାତି ଛାଡି ଦେବା ଉଚିତ।
ଶୁଚିଃ ସନ୍ନିର୍ଵିଶେତ୍ପତ୍ନୀଂ ପୁଂନାମର୍କ୍ଷେ ଵିଶେଷତଃ । ଶୁଚିଂ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରସୂଯେତ ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରସାଧନମ୍
ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ପୁଅ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ନିକଟ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହାର ଫଳରେ ଶୁଧ୍ଧ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବ, ଯେଉଁ ମାନବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବ।
ଆର୍ଷେ ଵିଵାହେ ଗୋଦ୍ଵଂଦ୍ଵଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ତତ୍ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଶୁଲ୍କମଣ୍ଵପି କନ୍ଯାଯାଃ କନ୍ଯାକ୍ରେତୁସ୍ତୁ ପାପକୃତ୍
ଋଷି ବିବାହରେ ଦୁଇଟି ଗାଁ ଦେବା ଯଥାଯଥ ମାନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ କନ୍ୟା ବିକ୍ରୟ ବିବାହରେ ଅଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପାପ।
ଵାଣିଜ୍ଯଂ ନୃପତେଃ ସେଵା ଵେଦାନଧ୍ଯଯନଂ ତଥା । କୁଵିଵାହଃ କ୍ରିଯାଲୋପଃ କୁଲପାତନହେତଵଃ
ବ୍ୟବସାୟ, ରାଜାଙ୍କ ସେବା, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ଅନୁଚିତ ବିବାହ, କ୍ରିୟାର ଅବହେଳା—ଏସବୁ କୁଳର ପତନର କାରଣ।
ଅନ୍ନୋଦକ ପଯୋ ମୂଲଫଲୈର୍ଵାପି ଗୃହାଶ୍ରମୀ । ଗୋଦାନେନ ତୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପାତ୍ରାଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ଲୋକ ଭଲ ଉପାୟରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ପାଣି, ଦୁଧ, ମୂଳ ବା ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଅନର୍ଚିତୋଽତିଥିର୍ଗେହାଦ୍ଭଗ୍ନାଶୋ ଯସ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି । ଆଜନ୍ମସଂଚିତାତ୍ପୁଣ୍ଯାତ୍କ୍ଷଣାତ୍ସ ହି ବହିର୍ଭଵେତ୍
ଯଦି ଗୃହରେ ଆସିଥିବା ଅତିଥିକୁ ଆଦର ନ ମିଳିଲେ ଓ ସେ ନିରାଶ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଜନ୍ମଠାରୁ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସବୁ ତୁରନ୍ତ ହରାଯାଏ।