ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। ଵିଲୋକଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଜିଶାଲାଂ ମମାଧୁନା । ତାଦୃଶାଃ ସଂତି ନୋ ଵାଶ୍ଵାଃ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାଃ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୋ ଘୋଡ଼ାଶାଳାକୁ ଦେଖ, ଏପରି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଘୋଡ଼ା ଅଛି କି ନାହିଁ?
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମଗସ୍ତ୍ଯଃ କରୁଣାକରଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଵୀକ୍ଷମାଣୋଽଯଂ ଯାଗାର୍ହାନ୍ଵାଜିନଃ ଶୁଭାନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, କରୁଣାମୟ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉଠି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗତ୍ଵାଥ ତତ୍ର ଶାଲାଯାଂ ରାମଚଂଦ୍ରସମନ୍ଵିତଃ । ଦଦର୍ଶାଶ୍ଵାନ୍ଵିଚିତ୍ରାଂଗାନ୍ମନୋଵେଗାନ୍ମହାବଲାନ୍
ତାପରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ମନର ତାରା ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଵନିତଲଗତାଃ କିଂ ଵାଜିରାଜସ୍ଯ ଵଂଶ୍ଯାଃ କିମଥ ରଘୁପତୀନାମେକତଃ କୀର୍ତିପିଂଡାଃ । କିମିଦମମୃତରାଶିର୍ଵାହରୂପେଣ ସିଂଧୋର୍ମୁନିରିତି ମନସୋଂତର୍ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ ପଶ୍ଯନ୍
ଏହି ମାଟିରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ କି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ବଂଶଜ? କିମ୍ବା ଏମାନେ ରଘୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ମହିମାର ଆକାର ଧରିଛନ୍ତି? କି ଏହା ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ସମୁଦ୍ରର ଅମୃତ ଢେର? ଏଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁନି ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
ଏକତଃ ଶୋଣଦେହାନାଂ ଵାଜିନାଂ ପଂକ୍ତିରୁତ୍ତମା । ଏକତଃ ଶ୍ଯାମକର୍ଣାଶ୍ଚ କସ୍ତୂରୀକାଂତିସପ୍ରଭାଃ
ଏକ ପାଶେ ଥିଲେ ଲାଲ ଶରୀର ଥିବା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଆଉ ଏକ ପାଶେ ଥିଲେ କଳା କାନ ଥିବା, କଷ୍ଟୂରୀ ର ଚମକ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ।
ଏକତଃ କନକାଭାଶ୍ଚ ତ୍ଵନ୍ଯତୋ ନୀଲଵର୍ଣିନଃ । ଏକତଃ ଶବଲୈର୍ଵର୍ଣୈର୍ଵିଶିଷ୍ଟୈର୍ଵାଜିଭିର୍ଵୃତାଃ
ଏକ ପାଶେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ଆଉ ଅନ୍ୟ ପାଶେ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ଆଉ ଏକ ପାଶେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅଲଂକୃତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ମୁନିଃ ସର୍ଵାନ୍କୌତୁକାଵିଷ୍ଟମାନସଃ । ଯଯାଵନ୍ଯତ୍ର ତାନ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାଗଯୋଗ୍ଯାନ୍ହଯାନ୍ମୁନିଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ମନ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଭରିଗଲା। ସେ ଆଉଠିକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ତତ୍ର ଶତଶୋ ବଦ୍ଧାଂସ୍ତାଦୃଶଵର୍ଣକାନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାପେଦେ ସ ମୁନିର୍ହର୍ଷିତାଂଗକଃ
ସେଠାରେ ସେ ଶତଶଃ ଘୋଡ଼ା, ଏମିତି ରଙ୍ଗର, ବାନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ଶରୀର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଏକତଃ ଶ୍ଯାମକର୍ଣାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାଂଗୈଃ କ୍ଷୀରସନ୍ନିଭାନ୍ । ପୀତପୁଚ୍ଛାନ୍ମୁଖେ ରକ୍ତାଞ୍ଛୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାନ୍
ଏକ ପାଶେ କଳା କାନ ଥିବା, ସମଗ୍ର ଶରୀର ଦୁଧ ପରି ଧଳା, ପିତା ପୁଛ, ମୁହଁ ଲାଲ ଏବଂ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ପରିତୋଽନଘାନ୍ଵିମଲନୀରଧାରାନିଭାନ୍ମନୋଜଵନଶୋଭିତାନ୍ଵିମଲକୀର୍ତିପୁଂଜପ୍ରଭାନ୍ । ପଯୋନିଧିଵିଶୋଷକୋ ମୁନିରୁଵାଚସୀତାପତିଂ ଵିଚିତ୍ରହଯଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷିତନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରପ୍ରଭଃ
ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ମଳ ଜଳଧାରା ପରି ଚମକୁଥିବା, ମନର ତାରା ଦ୍ରୁତିରେ ଶୋଭିତ, ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏହି ଦୋଷରହିତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ଅଦ୍ଭୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦେଖିବାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚମକୁଥିବା ମୁନି ସୀତାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ହଯମେଧକ୍ରତୌ ଯୋଗ୍ଯାନ୍ଵାହାଂସ୍ତେ ବହୁଶଃ ଶୁଭାନ୍ । ପଶ୍ଯତୋ ନେତ୍ରଯୋର୍ମେଽଦ୍ଯ ତୃପ୍ତିର୍ନାସ୍ତି ରଘୂତ୍ତମ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅନେକ ଶୁଭ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏମାନେକୁ ଆଜି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ମୋ ଦୁଇ ଆଖି ପୂରା ପରିତୃପ୍ତ ହେଉନାହିଁ।
ରାମଚଂଦ୍ର ମହାଭାଗ ସୁରାସୁରନମସ୍କୃତ । ଯଜ୍ଞଂ କୁରୁ ମହାରାଜ ହଯମେଧଂ ସୁଵିସ୍ତରମ୍
ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ରାଜା, ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର।
ସୁରପତିରିଵ ସର୍ଵାନ୍ଯଜ୍ଞସଂଘାନ୍କରିଷ୍ଯଂସ୍ତପନ ଇଵ ସୁପର୍ଵାରାତିତୋଯଂ ଵିଶୋଷ୍ଯନ୍ । ହତରିପୁଗଣମୁଖ୍ଯଂ ସାଂପରାଯଂ ଵିଜିତ୍ଯ କ୍ଷିତିତଲସୁଖଭୋଗଂ କୁର୍ଵିଦଂ ଭୂରିଭାଗ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କର, କିମ୍ବା ତାପସ୍ୟା ସମାପ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଜଳ ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମାନେକୁ ଜିତି, ଏ ଭୂମିର ସୁଖ ଭୋଗ କର, ହେ ରାଜା, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵାକ୍ଯଵାଦେନ ପରିତୁଷ୍ଟାଖିଲେଂଦ୍ରିଯଃ । ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ଯଜ୍ଞସଂଭାରାନାଜହାର ମନୋହରାନ୍
ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତି ହେଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।
ମୁନ୍ଯନ୍ଵିତୋ ମହାରାଜଃ ସରଯୂତୀରମାଗତଃ । ସୁଵର୍ଣଲାଂଗଲୈର୍ଭୂମିଂ ଵିଚକର୍ଷ ମହୀଯସୀମ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ମହାରାଜା ସରୟୂ ତୀରକୁ ଆସି, ସୁନା ହାଲରେ ବଡ଼ ଭୂମିକୁ ଚାଷ କଲେ।
ଵିଲିଖ୍ଯ ଭୂମିଂ ବହୁଶଶ୍ଚତୁର୍ଯୋଜନସଂମିତାମ୍ । ମଂଡପାନ୍ରଚଯାମାସ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ସ ନରୋତ୍ତମଃ
ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାରି ଯୋଜନ ମାପି ବାରମ୍ବାର ଚିହ୍ନଟ କରି, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ।
କୁଂଡଂ ତୁ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ଯୋନିମେଖଲଯାନ୍ଵିତମ୍ । ଅନେକରତ୍ନରଚିତଂ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତମ୍
ଯଥାବିଧିରେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡ କରି, ଯୋନି ଓ ମେଖଳା ସହିତ, ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଅଲଂକୃତ କଲେ।
ମୁନୀଶ୍ଵରୋ ମହାଭାଗୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ସୁମହାତପାଃ । ସର୍ଵଂ ତତ୍କାରଯାମାସ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିଶ୍ରିତମ୍
ମହାତ୍ମା, ମହାତପସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ସମସ୍ତ କାମକୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଇଲେ।
ପ୍ରେଷିତାସ୍ତେନ ମୁନିନା ଶିଷ୍ଯା ମୁନିଵରାଶ୍ରମାନ୍ । କଥଯାମାସୁରୁଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ହଯମେଧେ ରଘୂତ୍ତମମ୍
ସେଇ ମୁନି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପଠାଇ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ।
ଆକାରିତାସ୍ତଦା ସର୍ଵେ ଋଷଯସ୍ତପତାଂ ଵରାଃ । ଆଜଗ୍ମୁଃ ପରମେଶସ୍ଯ ଦର୍ଶନେ ତ୍ଵତିଲାଲସାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଡାକାଯାଇ, ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବହୁତ ଆଗ୍ରହରେ ଆସିଲେ।
ନାରଦୋସିତନାମା ଚ ପର୍ଵତଃ କପିଲୋ ମୁନିଃ । ଜାତୂକର୍ଣ୍ଯୋଂଽଗିରା ଵ୍ଯାସ ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣୋଽତ୍ରିରାସୁରିଃ
ନାରଦ, ଓସିତ, ନାମ, ପର୍ବତ, କପିଳ ମୁନି, ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟ, ଅଙ୍ଗିରା, ବ୍ୟାସ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଅତ୍ରି ଓ ଆସୁରି—ଏହି ମୁନିମାନେ ଥିଲେ।
ହାରୀତୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚ ସଂଵର୍ତଃ ଶୁକସଂଜ୍ଞିତଃ । ଇତ୍ଯେଵମାଦଯୋ ରାମ ହଯମେଧଵରଂ ଯଯୁଃ
ହାରୀତ, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ସଂବର୍ତ୍ତ, ଶୁକ ନାମକ ମୁନି ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମୁନିମାନେ, ରାମ, ଏହି ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସିଥିଲେ।
ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂଜଯାମାସ ରଘୁରାଜୋ ମହାମନାଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାଭିଵାଦାଭ୍ଯାମର୍ଘ୍ଯଵିଷ୍ଟରକାଦିଭିଃ
ରଘୁ ରାଜା, ମହାମନା, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଉଠି ସ୍ୱାଗତ, ଅଭିବାଦନ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ।
ଗାଂ ହିରଣ୍ଯଂ ଦଦୌ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରାଯଶୋ ଦୃଷ୍ଟଵିକ୍ରମଃ । ମହଦ୍ଭାଗ୍ଯଂ ତ୍ଵଦ୍ଯମେଽସ୍ତି ଯଦ୍ଯୂଯଂ ଦର୍ଶନଂ ଗତାଃ
ସେ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ଗାଁ ଓ ସୁନା ଦେଇଥିଲେ, ଯଥାଯଥ, ଏବଂ କହିଲେ—‘ଆଜି ତୁମେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଛ, ଏହି ଦିନ ତୁମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର।’
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ସମାକୁଲେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୃଷିଵର୍ଯ ସମାଗମେ । ଧର୍ମଵାର୍ତା ବଭୂଵାହୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମସୁସଂମତା
ଶେଷ କହିଲେ—‘ଏପରି ଭାବରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁନିମାନେଙ୍କର ଏହି ବଡ଼ ଏକତ୍ରୀକରଣ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ମନୋନୁକୂଳ ଧର୍ମ ବିଷୟର ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।’
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। କା ଧର୍ମଵାର୍ତା ତତ୍ରାସୀତ୍କିଂ ଵା କଥିତମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସାଧଵଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ କାରୁଣ୍ଯାତ୍କିମୁତାବ୍ରୁଵନ୍
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ସେଠାରେ କେଉଁ ଧର୍ମ ବିଷୟର ଆଲୋଚନା ହେଲା? କଣ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହାଯାଇଥିଲା? ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ କରୁଣାବଶରେ ସେ ସାଧୁମାନେ କଣ କହିଥିଲେ?’
ଶେଷ ଉଵାଚ। ତାନ୍ସମେତାନ୍ମୁନୀନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ଦାଶରଥିର୍ମହାନ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ସର୍ଵଧର୍ମାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଵର୍ଣାଶ୍ରମୋଚିତାନ୍
ଶେଷ କହିଲେ—‘ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏକତ୍ର ହେବାକୁ ଦେଖି, ଦାଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।’
ତେ ତୁ ପୃଷ୍ଟା ହି ରାମେଣ ଧର୍ମାନ୍ପ୍ରୋଚୁର୍ମହାଗୁଣାନ୍ । ତାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ସର୍ଵାନ୍ଯଥାଵିଧି ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତାନ୍
ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ସେ ମୁନିମାନେ ଧର୍ମର ମହାଗୁଣ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାକ୍ରମରେ କହିବି—ସୁନ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦା କାର୍ଯଂ ଯଜନାଧ୍ଯଯନାଦିକମ୍ । ଵେଦାନ୍ପଠିତ୍ଵା ଵିରଜୋ ନୈଵ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯମାଵିଶେତ୍
ମୁନିମାନେ କହିଲେ—‘ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ପଢି ଶୁଧ୍ଧ ହେଇଲାପରେ, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।’
ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦା ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ନୀଚସେଵାନୁଜୀଵନମ୍ । ଆପଦ୍ଗତୋଽପି ଜୀଵେତ ନ ଶ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା କଦାଚନ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ନିମ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଇବାକୁ ଛାଡି ଦେବା ଉଚିତ। ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ଶ୍ୱାନ ଭଳି ଜୀବନ ଜୀବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।