ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଗଂଗାଜଲସମାନେନ ଵର୍ଣେନ ଵପୁଷା ଶୁଭଃ । କର୍ଣେ ଶ୍ଯାମୋ ମୁଖେ ରକ୍ତଃ ପୀତଃ ପୁଚ୍ଛେ ସୁଲକ୍ଷିତଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଘୋଡ଼ା ଗଙ୍ଗାଜଳ ଭଳି ଧଳା ରଙ୍ଗର, କାନରେ କଳା, ମୁହଁରେ ଲାଲ, ପୁଛରେ ହଳଦିଆ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଉତ୍ତମ ହେବା ଉଚିତ।
ମନୋଵେଗଃ ସର୍ଵଗତିରୁଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵସ୍ସମପ୍ରଭଃ । ଵାଜିମେଧେ ହଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତଃ
ଘୋଡ଼ା ମନର ବେଗ ଭଳି ଦ୍ରୁତ, ସମସ୍ତଠାରେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଦରକାର।
ଵୈଶାଖପୂର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ତୁ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାଵିଧି । ପତ୍ରଂ ଲିଖିତ୍ଵା ଭାଲେ ତୁ ସ୍ଵନାମବଲଚିହ୍ନିତମ୍
ବୈଶାଖ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଘୋଡ଼ାର ପୂଜା କରି, ତୁମର ନାମ ଓ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଏକ ପତ୍ର ଲେଖି ତାହାର ଲଲାଟରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ମୋଚନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ରକ୍ଷକୈଃ ପରିରକ୍ଷିତଃ । ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ଯଜ୍ଞାଶ୍ଵସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛେତ୍ସୁରକ୍ଷକଃ
ଘୋଡ଼ାକୁ ସାବଧାନିରେ ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର, ରକ୍ଷକମାନେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ା ଯାଏ, ତାହାର ରକ୍ଷକମାନେ ସେଠାକୁ ଯିବେ।
ଯସ୍ତଂବଲାନ୍ନିବଧ୍ନାତି ସ୍ଵଵୀର୍ଯବଲଦର୍ପିତଃ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରସଭମାନେଯଃ ପରିରକ୍ଷାକରୈର୍ହଯଃ
ଯେଉଁଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଗର୍ବରେ ଜୋରକରି ଧରିବ, ସେଉଁଠି ତାକୁ ଦମନ କରିବା ଦରକାର। ଘୋଡ଼ାକୁ ତାହାର ରକ୍ଷକମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବେ।
କର୍ତ୍ରା ତାଵତ୍ସୁଵିଧିନା ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ନିଯମାଦିହ । ମୃଗଶୃଂଗଧରୋ ଭୂତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସମନ୍ଵିତଃ
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାରେ ନିୟମ ଓ ଆଚାର ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ରତଂ ପାଲଯମାନସ୍ଯ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷମତିକ୍ରମେତ୍ । ତାଵଦ୍ଦୀନାଂଧକୃପଣାଃ ପରିତୋଷ୍ଯା ଧନାଦିଭିଃ
ଏହି ବ୍ରତ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖୀ, ଅନ୍ଧ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନେ ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ନଂ ତୁ ବହୁଶୋ ଦେଯଂ ଧନଂ ଵା ଭୂରି ମାରିଷ । ଯଦ୍ଯତ୍ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ଧୀମାଂସ୍ତତ୍ତଦେଵ ଦଦାତି ହି
ଅନେକ ଭଳି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର, ଧନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାହା ଦେବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତଃ କର୍ମ ଯଜ୍ଞଃ ସଂପୂର୍ଣତାଂ ଗତଃ । କରୋତି ସର୍ଵପାପାନାଂ ନାଶନଂ ରିପୁନାଶନ
ଏଭଳି ଭାବେ କରିଲେ, ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଭଵାନ୍ସମର୍ଥୋଽସ୍ତି କରଣେ ପାଲନେଽର୍ଚନେ । କୃତ୍ଵା କୀର୍ତିଂ ସୁଵିମଲାଂ ପାଵଯାନ୍ଯାଞ୍ଜନାନ୍ନୃପ
ତେଣୁ, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ପୂଜା କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି ହାସଲ କରି, ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କର, ରାଜନ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। ଵିଲୋକଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଜିଶାଲାଂ ମମାଧୁନା । ତାଦୃଶାଃ ସଂତି ନୋ ଵାଶ୍ଵାଃ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାଃ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୋ ଘୋଡ଼ାଶାଳାକୁ ଦେଖ, ଏପରି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଘୋଡ଼ା ଅଛି କି ନାହିଁ?
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମଗସ୍ତ୍ଯଃ କରୁଣାକରଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଵୀକ୍ଷମାଣୋଽଯଂ ଯାଗାର୍ହାନ୍ଵାଜିନଃ ଶୁଭାନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, କରୁଣାମୟ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉଠି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗତ୍ଵାଥ ତତ୍ର ଶାଲାଯାଂ ରାମଚଂଦ୍ରସମନ୍ଵିତଃ । ଦଦର୍ଶାଶ୍ଵାନ୍ଵିଚିତ୍ରାଂଗାନ୍ମନୋଵେଗାନ୍ମହାବଲାନ୍
ତାପରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ମନର ତାରା ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଵନିତଲଗତାଃ କିଂ ଵାଜିରାଜସ୍ଯ ଵଂଶ୍ଯାଃ କିମଥ ରଘୁପତୀନାମେକତଃ କୀର୍ତିପିଂଡାଃ । କିମିଦମମୃତରାଶିର୍ଵାହରୂପେଣ ସିଂଧୋର୍ମୁନିରିତି ମନସୋଂତର୍ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ ପଶ୍ଯନ୍
ଏହି ମାଟିରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ କି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ବଂଶଜ? କିମ୍ବା ଏମାନେ ରଘୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ମହିମାର ଆକାର ଧରିଛନ୍ତି? କି ଏହା ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ସମୁଦ୍ରର ଅମୃତ ଢେର? ଏଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁନି ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
ଏକତଃ ଶୋଣଦେହାନାଂ ଵାଜିନାଂ ପଂକ୍ତିରୁତ୍ତମା । ଏକତଃ ଶ୍ଯାମକର୍ଣାଶ୍ଚ କସ୍ତୂରୀକାଂତିସପ୍ରଭାଃ
ଏକ ପାଶେ ଥିଲେ ଲାଲ ଶରୀର ଥିବା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଆଉ ଏକ ପାଶେ ଥିଲେ କଳା କାନ ଥିବା, କଷ୍ଟୂରୀ ର ଚମକ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ।
ଏକତଃ କନକାଭାଶ୍ଚ ତ୍ଵନ୍ଯତୋ ନୀଲଵର୍ଣିନଃ । ଏକତଃ ଶବଲୈର୍ଵର୍ଣୈର୍ଵିଶିଷ୍ଟୈର୍ଵାଜିଭିର୍ଵୃତାଃ
ଏକ ପାଶେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ଆଉ ଅନ୍ୟ ପାଶେ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ଆଉ ଏକ ପାଶେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅଲଂକୃତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ମୁନିଃ ସର୍ଵାନ୍କୌତୁକାଵିଷ୍ଟମାନସଃ । ଯଯାଵନ୍ଯତ୍ର ତାନ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାଗଯୋଗ୍ଯାନ୍ହଯାନ୍ମୁନିଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ମନ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଭରିଗଲା। ସେ ଆଉଠିକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ତତ୍ର ଶତଶୋ ବଦ୍ଧାଂସ୍ତାଦୃଶଵର୍ଣକାନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାପେଦେ ସ ମୁନିର୍ହର୍ଷିତାଂଗକଃ
ସେଠାରେ ସେ ଶତଶଃ ଘୋଡ଼ା, ଏମିତି ରଙ୍ଗର, ବାନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ଶରୀର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଏକତଃ ଶ୍ଯାମକର୍ଣାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାଂଗୈଃ କ୍ଷୀରସନ୍ନିଭାନ୍ । ପୀତପୁଚ୍ଛାନ୍ମୁଖେ ରକ୍ତାଞ୍ଛୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାନ୍
ଏକ ପାଶେ କଳା କାନ ଥିବା, ସମଗ୍ର ଶରୀର ଦୁଧ ପରି ଧଳା, ପିତା ପୁଛ, ମୁହଁ ଲାଲ ଏବଂ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ପରିତୋଽନଘାନ୍ଵିମଲନୀରଧାରାନିଭାନ୍ମନୋଜଵନଶୋଭିତାନ୍ଵିମଲକୀର୍ତିପୁଂଜପ୍ରଭାନ୍ । ପଯୋନିଧିଵିଶୋଷକୋ ମୁନିରୁଵାଚସୀତାପତିଂ ଵିଚିତ୍ରହଯଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷିତନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରପ୍ରଭଃ
ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ମଳ ଜଳଧାରା ପରି ଚମକୁଥିବା, ମନର ତାରା ଦ୍ରୁତିରେ ଶୋଭିତ, ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏହି ଦୋଷରହିତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ଅଦ୍ଭୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦେଖିବାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚମକୁଥିବା ମୁନି ସୀତାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ହଯମେଧକ୍ରତୌ ଯୋଗ୍ଯାନ୍ଵାହାଂସ୍ତେ ବହୁଶଃ ଶୁଭାନ୍ । ପଶ୍ଯତୋ ନେତ୍ରଯୋର୍ମେଽଦ୍ଯ ତୃପ୍ତିର୍ନାସ୍ତି ରଘୂତ୍ତମ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅନେକ ଶୁଭ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏମାନେକୁ ଆଜି ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତଥାପି ମୋ ଦୁଇ ଆଖି ପୂରା ପରିତୃପ୍ତ ହେଉନାହିଁ।
ରାମଚଂଦ୍ର ମହାଭାଗ ସୁରାସୁରନମସ୍କୃତ । ଯଜ୍ଞଂ କୁରୁ ମହାରାଜ ହଯମେଧଂ ସୁଵିସ୍ତରମ୍
ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ରାଜା, ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର।
ସୁରପତିରିଵ ସର୍ଵାନ୍ଯଜ୍ଞସଂଘାନ୍କରିଷ୍ଯଂସ୍ତପନ ଇଵ ସୁପର୍ଵାରାତିତୋଯଂ ଵିଶୋଷ୍ଯନ୍ । ହତରିପୁଗଣମୁଖ୍ଯଂ ସାଂପରାଯଂ ଵିଜିତ୍ଯ କ୍ଷିତିତଲସୁଖଭୋଗଂ କୁର୍ଵିଦଂ ଭୂରିଭାଗ
ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କର, କିମ୍ବା ତାପସ୍ୟା ସମାପ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଜଳ ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମାନେକୁ ଜିତି, ଏ ଭୂମିର ସୁଖ ଭୋଗ କର, ହେ ରାଜା, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵାକ୍ଯଵାଦେନ ପରିତୁଷ୍ଟାଖିଲେଂଦ୍ରିଯଃ । ସର୍ଵାନ୍ଵୈ ଯଜ୍ଞସଂଭାରାନାଜହାର ମନୋହରାନ୍
ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତି ହେଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।
ମୁନ୍ଯନ୍ଵିତୋ ମହାରାଜଃ ସରଯୂତୀରମାଗତଃ । ସୁଵର୍ଣଲାଂଗଲୈର୍ଭୂମିଂ ଵିଚକର୍ଷ ମହୀଯସୀମ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ମହାରାଜା ସରୟୂ ତୀରକୁ ଆସି, ସୁନା ହାଲରେ ବଡ଼ ଭୂମିକୁ ଚାଷ କଲେ।
ଵିଲିଖ୍ଯ ଭୂମିଂ ବହୁଶଶ୍ଚତୁର୍ଯୋଜନସଂମିତାମ୍ । ମଂଡପାନ୍ରଚଯାମାସ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ସ ନରୋତ୍ତମଃ
ଏହି ଭୂମିକୁ ଚାରି ଯୋଜନ ମାପି ବାରମ୍ବାର ଚିହ୍ନଟ କରି, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କଲେ।
କୁଂଡଂ ତୁ ଵିଧିଵତ୍କୃତ୍ଵା ଯୋନିମେଖଲଯାନ୍ଵିତମ୍ । ଅନେକରତ୍ନରଚିତଂ ସର୍ଵଶୋଭାସମନ୍ଵିତମ୍
ଯଥାବିଧିରେ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡ କରି, ଯୋନି ଓ ମେଖଳା ସହିତ, ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶୋଭାରେ ଅଲଂକୃତ କଲେ।
ମୁନୀଶ୍ଵରୋ ମହାଭାଗୋ ଵସିଷ୍ଠଃ ସୁମହାତପାଃ । ସର୍ଵଂ ତତ୍କାରଯାମାସ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରଵିଧିଶ୍ରିତମ୍
ମହାତ୍ମା, ମହାତପସ୍ବୀ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ସମସ୍ତ କାମକୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କରାଇଲେ।
ପ୍ରେଷିତାସ୍ତେନ ମୁନିନା ଶିଷ୍ଯା ମୁନିଵରାଶ୍ରମାନ୍ । କଥଯାମାସୁରୁଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ହଯମେଧେ ରଘୂତ୍ତମମ୍
ସେଇ ମୁନି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପଠାଇ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ।
ଆକାରିତାସ୍ତଦା ସର୍ଵେ ଋଷଯସ୍ତପତାଂ ଵରାଃ । ଆଜଗ୍ମୁଃ ପରମେଶସ୍ଯ ଦର୍ଶନେ ତ୍ଵତିଲାଲସାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଡାକାଯାଇ, ସେମାନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବହୁତ ଆଗ୍ରହରେ ଆସିଲେ।